Vedîtinên dawî ji bajarên bakurê Mezopotamyayê, bajarê Tilbirak

Geoff Emberling & Helen McDonald

Wergêr Zagrosê Hajo

WÊNE 1. Xerîteya herêmê

 Ta berî demeke nêzîk dihate gomankirin ko bajarên herî mezin yên Mezobotamya li başûr in, ji xwe ji wan nimûneya herî baş bajarê Uruk e. Li deşta sêlax ya welatê Sûmer di heyama hezarsala 4an de ya Berî Zayînê,  ev bajar gehane pileyên bilin yên bajararvaniyê. Lê li Tilbirak vedîtina avahiya yadgarî ya mezin û xwedî derazîna gewre ji dema berî nîvê hezarsaliya 4an ve (li gor Oastes sala 1997) pirs bilind kirin, ka gelo Brak ne bajarekî mezin û girêcan bû û di sewiya wan bajarên li başûrê Mezopotamyayê bû. Piştî pîvandinên topografî û vekolana çalan bo lêkolînê, hate xuyakirin ko Brak weke wan bajarên herî mezin bû, di nîvê hezarsaliya 4an.  Ferehiya Brak gehabû 100 hêktoarî, demeke baş dirêj berî ko hokariyên başûr li ser herêmê dest pê bikin. Em niha lêkolînan li ser hunerweriya bajêr ya wê heyamê dikin.

 WÊNE 2. Wêneyê Girê Tilbirak ji dûr ve

  WÊNE 3. Wêneyê girê Tilbirak ji jor ve

 WÊNE 4. 

 Etûna gomizkirî di 

avahiya şahiya mîranî de ya ji nîvê hezarsaliya 4an

Ji nav avahiyên dema nîvê hezarsaliya 4an, yên ko ta vê demê hatine naskirin, binyateke mîranî sêçikî ye. Di wê de hostayî û pisporiya avakirinê xuya dike. Cihekî pêhtinê, lê bi pîvanên mezin, xuya dike (binyata etûna gomizkirî (Wêne 4) û kelpîçên pir şewitandî ‘biraştî’ di nav de ne).  Ew nîşan dike ko ev cih niştiniyê ye, lê belê dibe ko ew cih ji bo cejn û şahiyan jî dihate bikaranîn. Rastiya vê şirovekirinê ji çêkirina hijmara mezin ya tepsikên ferfûrî xuya dike û ji komkirina neadetî ya tiştên pêwendîdarê devera giyanewran e û bi bi piraniyeke rêjeyî ew der bi hestûyên kîvroşkan dagirtî ye. 

Ji rûberekî niştiniyê yê wê demê hijmareke balkêş ya vedîtinên gehandine dema me, ji wan hirçê meremerî delal e (Wêne 5; Pittman 2002). Herweha sê heyberên din jî hene: Pûtxana Çav û çend hingulîskên muhrkirinê û bazbend. Ji vekolînên di rewzên vê dawiyê de xuya dike ko girêdana wan bi Rewza Kelpîçê Gewr re û Pûtxana Çav re heye, rewzên ko Mallowan di salên1930î de vekolabû. Dîroka herdûyan divegere nîvê hezarsaliya çaran ya Berî Zayînê (Oates û Oates sala 2002). Di binê xaniyekî niştinî de xezîneyeke seyr hate dîtin. Di wê xezîneyê de bêhtir ji 350 miherkan hebûn (WÊNE 6). Ew bi piranî eqîqê sor bûn, lê jî di nav de zêr, zîv, lazewerd, cemşet û kevirên krîstalî jî hebûn. Ji şûna zilikên hûnayî di wê xezîneyê de tê naskirin, ko ew miherk di selik yan jî sebetekê de bûn. Ev rewz gelekî hatibû şewitandin û bêgoman niştevanên wir bi ti awayî nikarîbûn li xezîneyê vegerin û wan miherkan derênin.

 WÊNE 6. 

Miherkên di xezîneya di bin xaniyekî niştinî de ji nîvê hezarsaliya çaran ya Berî Zayînê

Piştre di hezarsaliya çaran de ev şûnewar ji aliyê mirovine ji başûrê Mezopotamya hatiye niştecihkirin. Di xaniyekî ji xaniyên wan de hunerkariyeke yekane hatibû dîtin ew jî: cebleke heriya ji axa herî hûr e û di nav de cihê 10 serikên tîran ji kevirên mikolîtî hene (WÊNE 7; Wright sala 2002)

 Herweha proje li ser pirsa dagîrkirina vî şûnewarî di nîvê hezarsaliya sisiyan ya Berî Zayînê de, dikole, dema ko Brak (Nagara kevnare) di demeke dirêj de, bi Elba û Marî re, yek ji bajarên Sûrî yên sereke bû. Vekolînên vê dawiyê avahiya mezin ya di nav dîwarê kevane de kire bin tîşkoyê (WÊNE 8).  

 WÊNE 8. 

Wêne bi çavêbaşokane, sala 2001 ji aliyê Evan Malone hatiye girtin, Rûbera tc (rûbera vekolînê 50x80m)

Beşê ta niha ji binyatê hatiye vekolîn tenûra bêpêvan mezin e, cihekî imbara dexlê ye, genimê hêrtî û pêhtî ye û herweha odeyên niştiniyê ye. Nanpêjgeh şewitî bû û bêxwedî mabû, ne tenê komên mezin yên genim û keresteyên şewitî wan li pey xwe hiştibûn, wan herweha hijmareke mezin ya çapên hingulîskên muhrkirinê hiştibûn. Ev dihêle mirov goman bike, ko prosesa  berdana vî cihî bi rêk û pêk hatibû kirin. Ev binyat bi xwe dibe, ko beşek ji amojgeheke mezin be, ya cihekî rêvebirinê be, dibe ko ew koşk yan jî pûtxane be.

Yek ji heyberên balkêş ko li vî cihî hatine dîtin, ew modêla ji heriyê ye. Ew jî xanî ye, yan jî birc e (WÊNE 9). Deriyêkî bilind di dîwarî pêşî de ye, di ser re sê rêzên balindeyên çûne lîs hene û li ser serê bên serê heşt bizinan hene, ew jî xanî dixemilênin.

 Agahdarî: Projeya Brak, bi rêvebiriya David Oates bû û bi alîkariyeke mezin ya Joan Oates û ya nivîskar jî ko birêvebirê meydanî bû, me alîkarî ji van kes û dezgehan girtine: Bingeha Zanistî Neteweyî (National Science Foundation  (BCS-0107251)), Dibistana Brîtanî ya Arkaeojiyê li Îraqê (the British School of Archaeology in Iraq), Amojgeha  McDonald ya Lêkolînên Arkaeolojî (the McDonald Institute for Archaeological Research), Akademiya Brîtanî (the British Academy) û  Mûzexana Metropolitan ya Huner (the Metropolitan Museum of Art). Em spasdarên Dr. Sultan Muhsin û Dr. Ebdil Rezaq Moaz in û Birêvebirên giştî yên antîkan û mûzexanan û taximên wan in, ji bo piştgîriya wan ya comerdane û alîkariya wan.

 Çavkanî:

AL-GAILANI WERR, L., et al. (ed.). 2002. Of pots and plans: papers presented to David Oates. London: NABU Publications.

EMBERLING, G. & H. McDONALD. 2001. Excavations at Tell Brak 2000: preliminary report, Iraq 63: 21–54.

OATES, J. & D. OATES. 1997. An open gate: cities of the 4th millennium BC (Tell Brak 1997), Cambridge Archaeological Journal 7: 287–307.

. . . 2002. The reattribution of Middle Uruk materials at Tell Brak, in E. Ehrenberg (ed.), Leaving no stones unturned: essays in honor of Donald P. Hansen: 145–54. Winona Lake (IN): Eisenbrauns.

PITTMAN, H. 2002. Bears at Brak, in al-Gailani Werr et al. (ed.): 287–96.

WRIGHT, H.T. 2002. Arrows and arrowheads in the Uruk World, in al-Gailani Werr et al. (ed.): 373–8.