Sebrî Silêvanî

Qonaxa zarokiyê: 

Li sala 1788ê û di rojgarek bêdad de Şubinhawerê zaye destpêka jiyanek nû bi qîrîn radigehîne. Di temenk zû de alûziya jîngeha mindaliyê bandorê li xweristeyên kesayetiya wî dike û wek zarokek sêwî û bêbehr, li hembêzê xwe perwerde dike. Dibêjin ku bavê wî bi temenê xwe mezin bû belê dayika wî hêj mîna keçbanûyekê xuya dikir û ev ciyawazî di salên temenî de bibû sedem ji bo afrandina hestdaiyê di navbera herdûyan de, ew bû ku li dawiyê bav ji ber qehr û gumanê de xwe dikuje û Şubinhawrê gunnehbar û dayika wî ya gunnehkar bi tinê dihêle. Heyam dihên û heyam diçin û dayika ciwan bi serê xwe dikeve û li gor bayê hezên xwe dihê arastekirin. Her hîngê dîmenê jiyan û hebûnê di xeyalgeha Şubinhawerî de dilewite û li gel salgarê jingar digire.

Bavê wî mir û çû belê ewî bi xwe, di serê xwe de, dayika xwe mirand û nav û deng û rengê wê wek hêma û wate ji bîra xwe sirrand, ango jiyan û mirin li bal wî ne tinê bi cestê mirov ve girêdayî bû belê belkî bi helwîst û dan û sitandinê ve, bi amadebûn û neamadebûnê ve, bi kiryar û reftarê kesayetî ve.. bi berhemdanê ve.

Bûyera xwekujtina bavê wî bi hoyê sozanî û zexeliya dayikê, bibû sedem ku jiyan 180 radeyan bihê guhorîn hem ji bo Şubinhawerî û hem ji bo dayika wî belê bi dû alîdarên cuda, tinê peywendiya xwezayî - fîzîkî - dimîne û wekî din hemû alav û awayên peywendiyê dihên birrîn, giyanî, hizrî, derûnî û wateyî.

Di dûrêyanek zû de li gel xwe radiweste û biryar dide ku wek pêwîst seredeiyê li gel encamên bûyerê bike.

Dûrêyana temenî:

Ji ber çî û ji bo çî bavê wî xwe kujt?

Ji ber çî dayika wî bi dûv bayê serê xwe ket?

 Aya ev rûdan li ser eniya wan nivîsandî bûn, wek ku di gelek metolojiyan de hatî gotin, yan jî viyan û ramana mirovî bi xwe li ser eniya mirovî dinivîse?

Di wê gêjengeyê de Şubinhawer li gel xwe xelwe dibe û li ser dihizrîne heya ku bi espayî tovê hizrên wî di serî de dinime û berê xwe digire: Ku viyan û ramana mirovî biryara mirovî dide û berê mirovî araste dike.

Hevrikiyê li hember helwîstê dayika xwe radigehîne û biryarê dide ku bixwîne û di encam de dibe xwedî berxistek û bawername di barê felsefeyê de. Bi bistehî û nebezî dest bi qonaxa yaxîbûnê dike û bi bîrdoz û têrûwanên nû, bi xefî, qebê hindek fîlosofên din dixwaze wek Hîgilê mamosta û payebilind li wî serdemî, ne tinê li Almaniya belê li seranser cîhanê.

 Li gor awayê perwerdeyê û jiyanê li nava civakên rojavayê, berkar û reftarên wî wek hewldanek sade ji bo tazegeriyê dihatin li qelemdan belê li gor awayê perwerde û jiyana rojhelatê bi larêbûn û tundrrewiyê.

Rojhelatî weha bo diçin ku nabe bîrhatin û helwîstên zarokiyê bandorên weha nerênî li ser rewtê jiyana wî bikin belê ji bîr dikin ku heman kes e ku li ser felsefeya helwîst û viyan û ramanê sekinî û bîrdozên herî hêzdar afirandîn.

Wî mifayek glek mezin ji bûyerên zarokiyê kir, ne wek pirraniya bîrmend yan zanayên rojhelatê, bi taybet ya naverast, ku nikûliya wî salgarê bi hemû hûrayiyên wê ve dikin.

Zarokiya Şubinhawer nebû derperrîn yan sirge, wek gelek mirovan, ji bo jiyana wî û her ev e ya giring, belê bibû dûrêyanek diring ku tê de li xwe bizivire û hêz û karînên xwe li gor wîst û ramana xwe araste bike û ev yek ji sedemên serketina wî bû wek aferîdeyek taybet ku wate û têgehê jiyanê bi duristî werbigire.

Rast e ku bêhnteng bibû, ku ji hemû tuxmên mirovan bêzar û zivêr bibû, rast e ku di kefçikê avê de dixendiqî û ji giyanê xwe jî aciz dibû lê, ne çunkî lawaz û debeng bû belê çunkî xwedî bar û berpirsî û nîgahên cuda û nû bû, ku zû bi zû nahên pejirandin wek her zana, bîrmend, bilîmet û fîlosofên din û derbarey bîndariyê û afraninê ew bi xwe dibêje: ((Hizr û têrûwanên nû di sê qonaxan re derbas dibin: li destpêkê dihên çewsandin û retkirin, paşî xwe radigirin, evca bi ser dikevin dawî ku dihên pejirandin û pesendkrin. ))

Dibe ku – wek ku dibêjin- baweriya wî bi hemû cûnên mirovan kêm bibû û hest bi hêl û seqamgêriyê ne dikir lewra herdem yedekdar bû: Veder û qurnetgir bû, ne diçû destê her kesê, çûna devê kesê ne dixwar û ne vedixwar, hesûn wî wek endam li gel civakê radedar bû, hizrên wî sinorên dorhêlê wê heyamê derbas dikirin, dizanî ku ev hemû dê hindek xweristyên seyr û neguncayî li ser kesayetiya î biafirîne belê feramoş dikir û wek qerebo dixwand û hmû li ser rêyê kaxezan tomar dikir.

Satên dirêj li hembêzê pirtûkxaneya xwe diqedandin û xwe hunda dikir, di nva dûkêla qelyonê dirêj û bêhna pirtûkên metolojî- bawerî de, xwe ji bîr ve dikir.

Wek her efrînerek din, ji xwandinê dest pê kir unkî xwandin zagehê efrandinê ye.

Hertişt xwand: xweza, felek, wêje, matmatîk û fîziya tenaet helbet û huner jî lew di derencam de bibû xwedî kangehek zanîn û aşinabûnê ku yêdî amde ye biherikîne û dîsan weha çêbû û verêja hizr û têrûwan û bîrdozên xwe hemû di pirtûkek mezin de encam dan: Cîhan viyan û raman e. 

Şubinhawer û têgehê helbestê:

Ew li ser hindek ji binemayên helbestê rawestiya: Wêne, hêma, raman û taybetmendî. Dilniya bû ku helbest bi xwe cîhanek sereke û berdar e û alav  amrazê wê ne sade û sakar in belê ew bêhtir li ser awayê bikarhînana wan alav û amrazan rawestiya, dihizrand ku helbest bêhtir ji hêma û wêneyan pêk dihê belê ew hêma ne wêne ye û ew wêne ne tinê derbirrînek e bo helçûna derûnê yan kirasek e bi ser nihênî û nepeniyan de, belê êstgehek e û tê de sewda û ciwaniya xeyalgehê digehe hev û di encam de efrandin peyda dibe. Herweha li ser rewnbêjiyê jî rawestiya û got ku nabe rewanbêjî bibe alav yan binema bo nezelalî yan nedîderiya helbestê ji ber ku ew fîlosof e û li destpêkê û li dawiyê sercem fîlosof bayexê bêhtir bi kamne û bandora karê wêjeyê didin.

Felsefeya viyan û ramanê:

Kula dilê wî cîhan bû ji ber ku rewşa wê bi dil nebû û hejî zîmar û bizehî didît lewm ku di bîrhanînên xwe de nivîsandibû: ez li ser cîhanê ditirsim, li ser dihizrînim, her weha li ser vê roja li hindavî serê min û tîrêjên wê yên sar, li ser vî zemînê ku ez pê lê dikim.. erê, mirov tinê xewnek e ji xewnên xwe.. .

Û weha derbary xewnan jî dinivîse û hewl dide ku hindekê rave bike jî bi taybet mijara jiyan û mirinê ya ku bûye temelek zehmet ji ezel de nexasime ji bo fîlosofan ji ber ku ew wateya raseqîne ya jiyan û mirinê têdigehin.

Jiyan ew mereqa asan e bo hebûnê, ango kamne ye, belê di heman dem de hevrikî û milmilanê rewa dike û ez bawer dikim ku tev jî pêxemetî bêhtir efrandinê ye çunkî hevrikî û milmilanê hokarek serekî ye bo dahênanê û bîndariyê, ango kifşkirina yê nepenî.

Fîlosofek weha payebilind di bîrdozên xwe de hergîz bi çavek kêm berê xwe nade aliyê giyan û xeyalgehê belê dixwaze hêz û hokariya aliyê viyan û ramanê bide xuyakirin, bi rabîn û akamên erênî tê de. Ew weha bo diçe ku viyan kore ye, bê hander û mebst e û li gel salgarê diguhore, kêm û zêde dibe, saz û nesaz dibe, zelal û şîlî dibe, weha li gel xwe buha û wateya gelek pirsên din digehîne: jiyan û mirin, serkein û şikestin, man û neman û hd .. .

Ango, viyan berê mirovan arast dike û di encam de biryara çarenivîsê wan vedibirre.

Şubinhawer dibêje: rabirdû hebû belê mir û çû, jiyan jî dê bimire û biçe, birêveçûn jî dakeinek e berwext e li heyamekê.. dilniya be ku tu bêhûde li ber xwe didî ji bo zindîbûnê çunkî mirin rastiyek rasteqîne ye û helbet e ji ber ku ji roja zayina mirovan de, ew mirin li behra xwe digire û li pey wan dikeve, hevrikek bi hêz e bo jiyanê û li dawiya dawiyê de bi ser dikeve.

Ev nêrîn û boçûn nahên wê wateyê ku Şubinhawer mirov bêçar û bedbîn bû, belê, mirovek rasteqîne û nebez bû çunkî diwêriya rastiyê aşkera bike tenanet eger li ser kîstê bawerî û gumanê jî be.

Serarey vê hemûyê, ew miovek bengîn û dildar jî bû, bêhtir ji carekê ket di telha ciwaniya afretê de û mêraniya xwe di berê wê de buhujand belê derbary bengînî û dildariyê dibêje:  Eger ez padişah bim dê fermanê bidim û bibêjim: min bihêlin bi tinê.

Herweha dibêje jî ku sercem evîndar bedkar in û sedemkarên xem û azarên mirovayiyê ne çunkî bê dildaî û hevserî û dûndeh dê dawiya cîhanê nêzîk bibe û herkes dê ji vî qîrûsiyayê xilas bibe.

Rojek ji jiyana wî:

Li qeraxên Ferankforta tarî û bêhedar li wî serdemî û dûrî çavên xelkê, xweristeyê sade û xav bi ser jiyana rojane de digire û hindekê bandorê li ser dike. Roj xwe dûbare dikin, bûyerên biçûk, deng û rengên sar: li sipêdeyê zû qesta serşûyê dike ji bo ku çalak û pak xuya bibe, kunîleyên wî baê jiyanê bihilmirîsînin, xwîn di demarên wî de bigevêze, paşî têşta xwe bi fincanek qehweya germ dest pê dike ji bo ku hindek hevsengî di rewşê de peyda bibe çunkî bi rastî jî hertişt sar bibû: mirov, cih, dîmen, dem, tenanet jiyan jî. Evca çend satan dixwîne û dinivîse: felsefe, bîrdoz, nehandin, bîrhanîn, û berî firavînê hindek bilûê dijenîne ji bo ku bi ruha xwe re bipeyive û hindek yê nepnî bixwîne berî ku berawirdî yê penî di ketwarî de bike û li êvarî jî şîvê li derve dixwe û hemdîsan wek herşev qesta malê dike û qehweya sirrdar amade dike lê vê carê ji bo ku sercem hizrên xwe yên berela bi hoyê herraya kolanên bajêrê sar bihewîne û dîsan li benda mihdervaniya xame û kaxezê bimîne ji bo ku wek gov li kêlîka zêstana ramanê amade bin helbet dawî ku bi şaperrên hizrên xwe tozê ji ser dêmê pirtûkê bidaqute.

Li hindek êvariyan bi yawerê kûçkê xwe ku bi Cîhangêr bi nav kiribû, li nava kolan û sikakên Firankfortê peyase dikir ne ji bo ku kûçik reheta xwe bistîne belê ji bo ku Şubinhawer bi xwe kehî bimîne û havî nebe çunkî di destûdarek weha sar de dûr nîne ku havîbûn - wek nesaxî - mirovî bigire.