Hevpeyivîn bi Ebdilxaliq Sersam re

Hevpeyivîner: Besam Mistefa


Dema min rahişte çenteyê xwe û min berê xwe da mala dîroknas û helbestvan û wênekêşê Kurd Ebdilxaliq Sersam, tevlîheviyeke mezin ez dagîr kirim; ji ber ku kesê ku ez dê biçûma nik û hevpeyivîn pê re kiriba, ne kesatiyeke normal e. Di zaroktiyê de wênekêşî bikaranî û têkiliya wî bi xêz û rengan re hebû, duvre berê xwe da helbestê angu des bi kêşana wêneyan kir.
lê vê carê bi xêzan û jixwe niha di nav pêlên dîrok û wêne û bûyerên wê de melevaniyê dike, navê zarokên xwe jî ji wan rûpelên dêrîn û zêrîn derxistine, Avêsta, navê pirtûka pîroz a Zeradeşt, Ariyan, ji Arî tê ku koka gelê Kurd e, Zeradeşt navê pêxemberê Kurdan, Avan, navê dayana Zerdaşt an ya ku Zeradeşt di zarokiyê de xwedî kiriye û Zagros ku navê welatê kurda yê kevin e û zincîra çiyayê ku ji Eraratê dest pê dike ta bighêje Kendavê. Çiqasî ku em hewil bidin rêyên Sersam nêzîkî hev bikin, em têk diçin ji ber ku ew bi xwe jî tevlihev û piralî ye, di navbera rastî û xewnan de jiyaneke şad û xemgîn mîna dara ku li hewşa xwe xwedî kiriye, dibûrîne. Di şeveke bi baran de, çûme nik Sersamê ku bi xewn û bermayên defterên zarokan ve xemilandî ye. Ji nûsîngeha wî ya tije pirtûk, bihna dîrokê bi ser pelê dara li hewşê diket û rê li pêşiya despêkirina hevpeyivîna me vedikir:

- Te bi wênekêşiyê di zaroktiyê de dest pê kir û paşê te berê xwe da helebstê û niha tu bi pelên dîrokê re demên xwe diqedînî û mîna dîroknasekî tête naskirin, tu çi dibêjî?

- Berî ez bikeveme dibistanê, min bîr bir ku ez bi hindek tiştan ji zarokên din yên hevçaxên xwe cida me. Wekû mînak, min dixwest ez fêrkarekî mîna James Watt û Adîson bûma. Dema ku ez di qonaxa seretayî û navendî de bûm, min beşdarî di gelek pêşangehên salane de kir û weke wênekêşekî hatime naskirin. Piştî wê angu di qonaxa paş navendî de min dest bi nivîsandina helbestê kir, dîsa min wêne dikêşan, lê vê carê bi gotinan. Di despêkê de, min bi zaravê behdînî nivîsî ji ber ku ez li devera Barzan mezin bûme û piştî wê bi Soranî. Dîwana min a yekem bi navê : "Besteyî Guman-Stranên Gumanê" di sala 1969ê de hate çap kirin. Min pirtûka navhatî diyarî giyanê Zeradeşt yekemîn mirovê ku em fêrî hezkirina rastiyê kirin, kir û min helbesteke bi navê "Geştek berev asîmanê Zerdadeşt ve" nivîsî û tê de ez diçim li nik Zeradeşt û ew jî Avestaya xwe dide min û min dike yawerê xwe li ser riwê zemînê, lê jinişkave bavê min, min şiyar dike û ez bi vê pir aciz dibim! Di sala 1975ê de, min dest bi lêkolînên dîrokî kir û bêtir derbarê Zeradeşt û ola Zeradeştî. Ev qonax bû veguhernadina ji helbestê berbi dîrokê ve, ji ber vê yekê min berê xwe da mêjû û rexnê, nexasime rexnekirina ramana olî û min ji Sarter re xwend û ez bûme hebûnger (wucûdî- hebûnperest) û di salên 70ê de, min tevî çend hevalên xwe hewl da ku rêxistineke Zeradeştiya nehênî damezirênin bi mebesta belavkirina ola Zeradeştî. Vêketina şoreşa Îlona mezin di wê demê de û dîtinên min ên takekesane û sincî û gerdenişên devera Barzan û felsefeya wê ya taybet hiştin ku ez bêtir bi tiştan biramim û di nav pelên dîrokê de kûr herim. Him weke pêşmerge û him dîroknas min xebata xwe şopand û li bersivên gelek pirsan geriyam û vê yekê hişt ku ez derbasî cîhaneke din bibim, angu cîhana vekolandina olê û daxuyakirina rastiyê û min Zeradeştî û Bûzî û olên Hindistanê û Mesîhiyet û Marksîzim û Soqrates û Aflaton bi tevavî xwendin, armanca min ji vê jî ew bû ku ez rola mirovê kurd di jiyana deverê de bidime pêşxistin. Di vê gera xwe de, ez bûme hezkerê Zeradeşt ola miletê me ya kevnare berî ku biyanî werin û bi şûr û rijandina xwînê wê biguherin.

- Hûn weke dîroknasekî Kurd ku yek ji babetên we yên sereke Ola Zerdadeştî ye û vê dawiyê we pirtûkek di vî biyavî de derxist, çi derbarê rastiya vê meselê de dibêjin? Bi taybetî ji ber ku pir nêrîn û ramanên cida di vî warî de hene?

- Zeradeşt anjî Zeraduştra anjî Zerastêra tê wateya Stêra Zer. Astêr(star)bi Kurdî û Latînî û Farisî tê bi wateya (stêrk) naxwe wateya navê Zeradeşt: Stêra Zer e, angu Roj ji ber Zeradeşt roj perest bû berî ku ola xwe ya nû daxe holê. Di felsfeya ola Zeradeşt de du xweda anjî hêzên dijber hene, yek Ahoramezda angu ronahiya pîroz ronahiya ku ronahî afirandiye û li aliyê din Ehrîmen angu hêza tarî û şerî. Ola Zeradeşt dide xuyakirin ku şer û pevçûn di navbera van herdû hêzan de pêk tê û di dawî de ronahî zora tariyê dibe û bi ser dikeve. Berê digotin ku wateya Zeradeşt (xwediyê deveha zer e) lê min dît ku ev ne rast e, ji ber ku Aramiyan tîpa S weke Ş bikartanîn (ji Islam re digotin işlam) û Eştar angu Stêrk koka wê Astar e û her weha derbarê mijara me, ji ber ku navî Zerduştra koka wê Zerdustêra ye .. Ji bilî helbestên min yên li ser Zeradeşt min pirtûka xwe ya bi navê "Avêstaya Newrozê" da weşandinê ku bi piranî li dora pirsên Zradeştiyê û Gotî û dîroka Iraqê dema ku ew bi tevahî Kurdî bû û yek ereb tê de nîn bû heta ku Islam di serdema Omer kurê Xetab de hat û ew dever vekir. Pirtûka min a dawîn îsal derket bi navê "Mîtolojiya Zeradeştiyê û bermayên wê li Kurdistanê" bi zimanê Kurdî.

- Mamoste Sersam, hûn dîrokê çawa analîze dikin? Felsefya dîrokê li nik we çawa ye? Hûn bi çi şêwazê danûsitandinê pê re dikin?

- Dema ku ez bixwazim kurdan vejînim pêwîst e ez dîroka wan şanî wan bidim ji destpêkê û heta niha . ji ber ku dema mirov dîroka xwe nas bike (û dîrok xwe dûbare dike) ew hew dikeve eynî şaşiyê de. Dîrok di dîtina min de berdewamkirina jiyana her şaristaniyekê ye, çi herêmî anjî cîhanî be. Ji bo nivîsandina dîrokê dive mirov bi arkeolojiyê bizanibe angu kelat û perestgeh û koşk ên ku bê ziman rastiyê tevî diseridînin. Dîsa, dîrok li nik min nasname ye: her millet nasname û kesayetiyeke xwe ya taybet heye û milletê bê nasname bê ayinde û paşeroj e jî, ji ber vê çendê ez dîrokê mîna olekê, felsefeyek û hebûnekê dibînim. Eşkere ye ku sebaretî kurdan dîrok herî giring e ji ber ku em di nav dîroka gel û milletên din de winda bûne.

- Tê dîtin ku tu haydariyeke mezin bi kesayetiya Selahedînê Eyûbî dikî û du pirtûkên te jî li ser wî hene, çima Selahedîn?

- Selahedîn mirovekî wisa ye ku hew dubare dibe. Wî dewleta herî mezin piştî dewleta Mîdî ava kir ku, piraniya Kurdistanê di nav de bû û bi "dewleta rojhilat anjî hêla rojhilat" dihate naskirin, hêla din a dewletê bi "hêla rojava" dihate nasandin û Kurd azad û serbest bûn û tevahiya Rojhilata Navîn hukim dikirin, ji ber artêş û dil û mêjî û serkirdayetî Kurd bû, dema ku Şam û Misir hêj nehatibûn erebkirin hinde ku Berber û Emazîx û Jihû û Çerkes û Ermen û File piranî bûn, ji ber ku rola ereban ji dema têkçûna dewleta Ebassî ve tewaw bûbû. Dema ku dewleta Selcûqiya Tirk hat û dever bindest kir heta çaxê kudetaya Selahedîn li dijî Silcûqiyan û damezrandina dewleta Eyûbiya Kurdî, eva ku di gelek jêderan de hatiye ku dewleta Eyûbî bi aleke zer bû ya Zirzariyan angu Zerza (zarokên zer) di zimanê Kurdî de û hêjî ew hene bi navê "Hezbanî" angu êlên bilind ên Heze, Hezeban û hê jî bi van êlên Kurdî weke: Zirarî, Sorçî, Xeylanî, Barzan, Baliyan, Balekan tevî Hemîdiya û Zêbariyan, ew ji bermayên êla Hezebanî ne ya ku weke ku piraniya dîroknasan dibêjin ku Selahedîn ji wê bû, angu ji qedirbilindtirîn êlên Kurdan e. Di encama gera min a arkeoljî û bermayan de, min "Diwîn" dît angu cihê bavûkalên Selahedîn. "Diwîn" di zimanê Kurdî de ji du bêjeyên hevbend e, "Dew" angu dev û dawiya sînorên Azerbaycanê, nexşeyên kevin hemî jî ev rastî destnîşan didan. Li "Diwîn"ê, di goristana wê ya kevin de gora Merwan bavpîrê mezin ê Selahedîn li gundê Ecdanqan weke ku Ibn Xelekan tîne zimên, lê ew dibêje ku ew li Azerbaycanê ye û ev ne rast e. Di hemî hewildanên xwe de, armanca min vejandina Selahedîn e angu rastiya wî ye. Selahedîn semobleke Islamê û neteweya Kurd e û ala wî ya zer delîlê herî berz û xurt e, ji ber ku wî rengê reş û keskê ku sembola Ebasî û Fatimiyan e nepijirandin lê aleke zer a kurdî bilind kir û lidijderketina wî dijberî Silcûqiyên Tirk hişt ku ev dijminahiya ku heta niha didome, der bikeve holê.

- Li gel kelata "Diwîn"ê ya Selahedînê Eyûbî hindek karpêkên wê yên dîrokê yên din jî hene, hûn dikarin ji me re behsa wan bi kurtî bikin?

- Belê, ji bilî " Diwîn"ê, min gora bavpîrê mezin ê Ibn Xelekan ê ku ji heman êla Selehedîn e, angu "Pîrxel" dît, li gundê Xelanbiyaw li kêleka çiyê. Her weha, min doxmeya zeradeştî(Şax) jî dît angu cihê hişk ê ku miriyên xwe li ser dihiştin di bin ronahiya rojê de daku zuha bibin anjî balinde wan bixwin, ji ber ku ji adetên wan bûn ku miriyan neveşêrin, ji ber baweriya wan ku laşê mirovî dê avî, agir û ba û erdê pîs bikin, ev herçar unsurên pîroz li nik Zeradeştiyan. Li gel Doxmeyê min Zirîmok jî dît angu tiştê ku Zeradeştiyan miriyên xwe pê dişuşutin û tê de dihiştin daku negihe erdê û wê pîs neke. Her weha, min kelatên Zeradeştî jî destnîşan kirin weke kelata Korê û dêrên kevin mîna Dêr Mar Yûnan û Dêr Hidiyab û Şikefta Reben cîgehê qelenderê Nisêbînî û gelek dîtinên din ku bi tevahî dighine 28 karpêkên dîrokî.

- Tu ji Hewlêra paytext î, gelo tu dikare derbarê dîroka Hewlêrê û nav ê kelata wê de bi giştî biaxivî?

- Erbil, Erbîl, Erabêla bi farisî bi piranî di çavkaniyên dîrokî de hatiye, lêkolîneran xwestin ku bibêjin ku peyiva Erebîl ji (Erbete beel ) angu Çar xwedayan hatiye. Dema min lêkolîn di vî warî de çêkirin ez gihame qenahetekî ku çar xwedayên Aşûriyan tune ûn, tenê Eştar xwedaya Aşûriyan a tik û tenha bû. Li Erbîlê pûtê çar xwedayan jî jixwe nîn e . Ji ber ku ez nigiham ti encamê min berê xwe da şîrovekirina peyivikê di zimanê Kurdî de û min dît ku Er di kurdiya kevin de tê wateya Cih, devere û bi sedan gotin hene ku bi vê pêvekê dest pêdikin weke: Erbel, Erguş, Ertûş, Ermawan, Ersîdekan.. htd, Bil jî tê wateya zeviya çancinê, heta niha jî dibêjin Bilê Jêrîn û Bilê Jorîn ku herdû jî li devera Barzan in, qada herduyan jî nerm e û ji bo çandiniyê baş e, vêce li gor vê yekê wateya Erbîlê, erda çandiniyê ye neku nav ji Aşûrî hatiye. Kelata Erbîlê ya ku dişibe kelata Helebê û kelatên Eyûbiyan li Şamê, di serdema Eyûbiyan de hatiye avakirin, lê dîrok dide zanîn ku ew ji despêka mêjû ve jiyan dîtiye ji beriya 4-5 hezar salan. Her weha , mêjûvan diyar dikin ku Kurd lê jiyan e , jixwe ev 50 hezar sal in ku jiyan li Kurdistanê her berdewma bûye weke ku Şikefta Şaneder ciyê ku mirovê Niyandertal hate dîtin, dide eşkere kirin.

- Hesenkêf li ber neman û tunebûnê ye, ji ber avakirina avgirekê li wê derê ji aliyê dewleta Tirk ve. Te pir nivîs û lêkolîn li ser Hesenkêfê nivîsandine û te ew dîtiye jî, tu çi dibêjî?

- Hesenkêf navê wê yê bi rastî "Hesen kihêf" e angu asêgeha şikeftan e. Zêdetir ji 4 hezar şikeftên(kort) weke malan li çiya de kolayî ku miletên deverê lê dijîn û eniha malên nû hatine avakirin li ser van malan, di çiya de hinde ku li paş her malekî şikftek heye û du veşargehên nehênî anjî tunnel ji ser kelatê berev Diclê ve diçin, ji ber ku av di demên cengan de bi dizî dikişandin li gel tunelê, li aliyê din ê kelatê heye û kevaleke mezin di kevir de kolayî heye tê imartin ji bermayên Eyuûbiyan û li sere dîmenên qiralên Eyubiyan heye û ew gencîneyeke nisebtî gelê kurd. Hesenkêf di giringiya xwe piştî Diyarbekirê tê, herweha ew bû paytexta Eyûbiyan bû. Hsenkihêf li Kurdistana Bakur e, Kurd heta niha jî li wir dijîn û yek car ji aliyê Silêmanê Eyûbî de hatiye avakirin. Min du lêkolîn nivîsandin li ser vê mijarê. Niha weke ku tê zanîn dewleta Tirk dê avgirekê ava bike, tiştê ku dê bihêle berma tev bin av binin, ev bermayên ku tên jimartin.

-Di dawî de , tu çi dibêjî?

- Eger ku em miletê kurd bi bîranîneka herdem ji xwendina dîrok û mîtolojyê re li nik me tunebûna, angu vejandin û berdewamiya dîrokê û dibê ku ev pêkwere sebaretî kurdan heta di pirtûkên perewerde û zankoyan de û alavên ragihandiê de daku em bimînin , bizanibn dîroka xwe ya ku ji aliyê biyaniyan ve pir û pir hatiye xwarkirin.