Qehwa sibehê

 

 

Hunermendê şêwekar Fehmî Balayî, xwediyê pirtuka „ Dîroka hunerê şêwekarî li Kurdistanê „ dibéje:

- ger em azadiya siyasî ber çav bikin, di bindestiyê de pêtir jinên nivîskar û hunermend hebûn.
- piştî serhildana 1991 li başurê kurdistanê gelek girup û kesayetiyên Turk û biyanî hatin ew nexşên li ser kevrên kurdistanê dikolan û ji xwe re dibirin.
- gelê kurd hêşta nebûye netew û hesta netewî li ba peyda ne bûye lewma ne li nirxên xwe yên netewî, ne jî li dîroka xwe xwedî dernakevin.
- di nava kurdan bi xwe de niha pirsek tê kirin û dibêjin ew tablu neyên Şerefxanî ne û dixwazin yên Turk û Ereb û Farisan bin ne yên kurdekî weke Şerefxanî bin.
- ber bi 70 salî ve diçe, xwediyê 5 hezar tabluyên rengîn û reş û spî ye. Nêzîkî 20 pirtûkên neçapkirî li ber destê wî ne.
- mirov dikare qonaxek nû ya şêwekariya kurdî ji Malva dest pê bike.
- Ger kesek jî bê layen be yan serbixwe be sazî û partiyên kurdî wî dervey netewî dibînin.

Di xwendina pirtukê de gelek pirs hatin ĥalê, min xwest bi xwendevanên Qehwa sibehê re par ve bikim; birêz Fehmî jî rengên xwe rast kirin û carina şad, carnina xemgîn bersiva me da. We vexwendî xwendina vê hevpeyvînê dikim.

Sibeha we bi xêr


1. Em ji mercên hunerî di çapkirina pirtûkê de dest pê bikin. Berhemek li ser dîroka hunerê şêwekarî li kurdistanê û tablu û alalvên behsa lêkolînê reş û sipî û bi şêweyekî gelek piçûk hatine çapkrin. Çima ?

Helbet çap

kirina her pirtûkekê xwedî hind taybetmendiye, bitaybet pirtûkek Şêwekarî û dinava wêda tabluyên rengîn hebin, çi bihayê xwe namîne eger reş û spî bête çapkirin, lê mixabin ta niha weşanên kurdistana başur bi şêwekî gelek xerab pirtûkan çap diken, şarezayî di warê medya û çapêda nîne. Min bi dirêjiya 5 salan li ser vê pirtûkê kar kir, min dixwast pir baş bê çapkirin, li Turkiya û europa pir biha bû li kurdistanê ji minre got emê ji bo te rengîn çap bikin, lê mixabin derçu reş û spî. Ji ber ku min lêkolîn û şirova hind tabloyan li ser rengan kiriye eger rengîn nebe wê çawa bê fêmkirin? Ji bo wê jî ez ji vê çapê ne razî me û min dixwast rengîn bê çapkirin. Lê ger derfetek bê ez ê dubare rengîn çap bikim, yan ez bang dikem her weshaneka kurdî bixwaze rengîn çap bike ez amade me jê re dyarî bikim.


2.Te pirtûk bi herdu şêweyên tîpên ku kurdî pê tê nivîsandin çapkiriye. Tu dibêjî negereke rewşenbîrên kurd helwesta xwe di vê dan û standina hilbijartina tîpan de nîşan bikin bi kêmanî di çapkirina pirtûkên xwe de?

Ez bi xwe sedî sed di gel tîpên latînî me lê divê mirov rewşa parçeyên kurdistanê li pêş çav bigre, guhartinek weha demek drêj û xebatên zimanî jê re pêwîstin, dema cara yekem min li başurê kurdistanê bi tîpên latînî çapkirî mixabin piranya nivîskar û hunermendan ji min re got pirtûkek pir hêjaye lê mixabin em nikarin bixwînin, eve derdê me yê herî gran e bi kurmancî latînî devoka behdînî hatiye nivîsandin kesên behdîna nikarin bixwînin, başe yekî suleymaniyê yan hewlêr û sinne çawa dixwîne? Serê min gelek pê êşya hêjî di êşe!!! Ez mecbur bûm carek din bi tîpên aramî (erebî) binvîsim. niha yên sulêmanîyê û hewlêrê ji min re dibêjin pirtûka te pir hêjaye lê ger wergêrî ser zaraveyê soranî wê baştir bibe. Ev hemû pirsgirêkên nivîsandina kurdî ne.
3.Mehfur, derî, alavên ciwaniya nava malê, sinduqa buraqê û gelek tiştên din weku destpêka hunerê şêwekarî te lêkolîn kirine. Resmên li ser şur, xedeng û pereyan bê şunin di pirtûkê de, ev yek ji ber kêmaniya çavkaniya û zehmetiya lêkolînan ne yan sedemên din hene ?

Helbet dema mirov lêkolînekê encam dide pêwîstî bi gelek çavkaniyan heye, min pêtir bawerî da lêkolînên meydanî yên her herêmekê ku çend caran ez çume wan herêman û jêderên din ji hind lêkolînên kurdî yên kêm weke mamosta Abdulreqîb Yusif bûne çafkanî û hind gotarên li ser hunerê gelerî û yên cîhanî jî bigiştî, dîsan li gundên kurdistanê ev yeke min bi çavê xwe dîtiye û hind pirsên van nexşan min kirne bingeh, herwekî çawan di hunerên netewên din de bûne bingeh weke hunerê Islamî û asyayî û hatina hunermendên ewropî yên weke (kandnskî, Henri Matess, Delakrowa û…td) ji bo wergrtina hind elementên rojhelatî û li ser bingehekî şêwekariya nû bikarhatîn. Gelê kurd xwediyê zengîniyek mezin e di vî curê hunerî de ji ber ku, grêdana wan bi xwezayê ve paldereke ji bo berhemanîna vî curê hunerê gelerî, em jî dikarin weke şêwekarî mifa jê wergirîn.

4.Çapkirina wêneyên di pirtûkê de ne di ber babetên xwe de hatine weşandin, ev yeke ji ber hêvîne hunerî ye gelo ?

Dema min pertûk ji bo çapê amadekirî, min wesa şand lê di weşanxanêda guhartin hatiye kirin, hind wêne ji cih çûne, helbet ew jî dibe kêmasyek ji bo xwandina babetî, ji ber ku forma min shandî û wan chapkirî ji hev cudaye, lê gotinek kurdî heye dibêje ;(grara ruhn ji bê daniye).

5. Karên berik û maforan hest, soz û helçûnan e, kartêkrinên civakî, olî û sozên nav civakê têde reng didin, disa jî berkên kurdî bi hîç şêweyekî mihrab têde nîne di gel ku civaka kurdî civakeke misilman e. Ev yek encama çiye ?

Weke tê xweyakirin ku, di rûpelên pertûkê da min amaje bi wê kirye ku, berik û maforên kurdî xwedî taybetmendiyekê bûn, ji ber ku kurd civakek gundî, koçerane ne, helbet grêdana wan bi xwezaya kurdistanê ve dê bête jêderê çaflêkirna xwezayê herwekî huner çavkanya xwe ji xwezayê girtî, dibe ku ew hest û sozên hundrîn di afrandnên van berheman da nebin lê bedewiya hunerekî rengîn û xwedî rîtmek dubare şarezayeka hunerî pêwîste, çawan di dema berî rênaysansa ewropa da huner weke pîşe û li jêr xwastekên dervey hunermendî bikar dihat paşan huner bo karekî serbixwe û ji hundurê hunermendî derhat, ev jî grêday qonaxên jiyana her netewekê ye , aliyê din kurd rast e civakek musilman in û ev hunere ji Asya navîn taku Belkan û derdura Ispanya xwedî bandur bû, lê ji ber taybetmendiya cografiya kurdistanê û dîroka vê herêmê , şiyan hind kevneşupiyan biparêzin ku mohra kurdewarî pêve dyare weke stran, heyranok, nexş û nîgar…td
gelê kurd berî bibe islam li vê herêmê xwediyê van destkeftên dîrokî bû, lewma dema em li gelê meyê Êzdî dinêrin hêşta ew tiştên berî hatina islamê bo kurdistanê bi xwe re anîne ta ku roja îro, wesa diyare ku ji ber hêrîşên dagîrkirin û komkûjiyên bi ser kurdan hatine weke koçber û xwe spartiye çiyan lewma bandura Islamê ji aliyê hunerî ve lê xweya nake. Ji bo wê jî dibe hind bandurên farisî li ser hebin ji ber ku weke malbateke nêzîk tê naskirin.

6. Tu di cihekî de dibêjî ku berik û mafurên rojhilatê bandura xwe li ser çendek ji hunermendên Ewropa yên mezin wek Matîs û Pîkaso kiriye. Di wê demê de şêwekarî di rojhilat de, di kurdistanê de, di kîjan qunaxê de bû?

Rast e, dema mirov li dîroka hunerê Ewropî dinêre, rastiya vê bandurê pêve diyar e her wekî Henrî Matess bixwe dibêje;“ çuna min ya Maroku hêzek da min , nexşên rojhelatî û elementên hunera Islamî ji min re bûne bingeh“ herwesa dema ew vegeraye parîs wî rengên zeq yên rastexw di tabloyan da bikar anîn, û rêbaza vawizim (wehşî) ji wan renga derket, herwesa yekî weke Kandnsky xwediyê xandingeha (Abstrakt) (tecrîd) çuna wî bo Şamê û dîtina hind regezên rojhelatî jêre bûne bingeh, herwesa Delakrwa dema çuye Cezayr û wênekirina jinên wê herêmê bi nexş û kincên wê herêmê bûne bingeh . herwesa Picaso û…td helbet di vê demê de huner li rojhelatê bi awayekî akadimîk nebû lê bingehê hunerê (minemnemat) weke yê,( wastî, Behzad, Şerefxanê petlîsî, Teymorî, û…td) li rojhelat hebûye, lê ji bilî wan nexşan li kurdistanê huner nebû, mirov dikare ji bilî mînaturên Şerefxanî û Abdalxanî dîroka hunerê şêwekarî li kurdistanê li destpêka sedsala bîstan binav bike.


7. Kurdistan xwedî çand û hunereke dewlemend e. lê mixabin di vê hêlê de lêkolînên zanistî pêk nehatine. Ger çend mînak li ser vê yekê hebin jî, piraniya wan ji aliyên biyaniyan ve hatine nivîsandin û gelek rastî ji dîroka hunera kurdî wenda bûne. Ev yek jî ji encamên bindestiya welat û miletê kurd e, yan ji xemsariya wan e?


Ez dikarim bêjim gelê kurd gelekî xemsar û tembel e, çavê wan her tim li biyanya ye û li rastiya xwe ya dîrokî nabine xwedî, helbet egerên bindestî û koçberî û nebûna dewletek serbixwe û azad bandureke mezin dike, her wesa her wekî we diyarkirî ji aliyê biyanyan ve dîroka kurdî hatiye nivîsandin bi hemû kêmasyan ve, lê ez dibêjim mînakê ew lêkolîna li ser tabluyên Şerefxanî hatiye kirin, eger ji aliyê bi rêz Abdulreqîb Yusif ve nehatiba encamdan , min jî nedkarî bêjim ev tabluyên hunermendekî kurdin. Ta niha li muzexaneyên biyanî bi dehan tablu hatine parastin li ser Turk, Ereb û Farisan tên hijmartin, ne desthelata kurdî bi giştî giringiyê dide vî alî ne jî civaka kurdî bihayê van nirxên dîrokî dizane. Ez ê mînakek çêbûy bêjim;
( piştî serhildana 1991 li başurê kurdistanê gelek girup û kesayetiyên Turk û biyanî hatin ew nexşên li ser kevrên kurdistanê dikolan û ji xwe re dibirin, wê demê ez serokê yekêtiya hunermendan bûm, min rayedarên kurdistanê pê agahdar kirin, ji min re got welatê me talan dibe tu behsê parçe kevirekî dikî) û her wesa( hind kesan dixwast wan tiştên dîrokî bifiroşin û parekê kêm pê werbigirin, lê xemxorekî weke Abdulreqîb Yusiv rê nedayê û nêzîkî 12 hezar parçe di mala xweda parastin û ji parê xwe û zehmeta xwe li van nirxên dîrokî xwedî derket. Lê kê qîmet da vê yekê?
Lewma ez dibêjim gelê kurd hêşta nebûye netew û hesta netewî li ba peyda ne bûye lewma ne li nirxên xwe yên netewî, ne jî li dîroka xwe xwedî dernakevin, her parçeka kurdistanê jî li jêr hind bandurên nêgatîv e.

8. Di dergehê ku te ji Şerefxanê Bedlîsî re rast kirî de tu behsa hindek hunermendên şêwekar dikî ku ji min re bû mereq ka ti lêkolîn li jiyan û hunera wan qet hatiye kirin yan na ?

Herwekî me di pirsa berê da xweyakirî ku, bi tenê kesekî mina Abdulreqîb Yusiv û Dr. Ferhad Pirbal û Prof. Dr. Maruf Xeznedar û çend kesên dî şiyane hind lêkolîna li ser van tiştên dîrokî bikin, lê ev bi tenê têrê nake, kesekî weke gerokê Turk Ewelya Çelebî di pirtûka xwe ya (Siyahetname) da dibêje „ dema kela bitlîsê dagîr kirî bi dehan tabluyên hunermendên kurd û biyanî şewitandin û ji navbirin“. Niha gelek jî ji wan tabluyan di muzexaneyên biyanî da mane bê lêkolînkirin. Berî salekê min tabluyeke mînator di ketelokeka Elmanî da dît ku di dema şerefxanî û Ebdalxanî de hatiye resim kirin, li ser tabluyê bi tîpên erebî Osmanî nivîsandiya, parçek helbestê ye behsa kurd tê kirin û xwezayê, lê li jêr nivîsandiye (mînaturê Islamî li muzeya Stenbulê). Helbet divê em lêkolînê li ser van berheman bikin da rastiya dîroka xwe bizanin, her wesa Dr. Memo di semînareka xwe ya li Berlîn de dibêje ku hind kesên elman nivîsandine „ Dema Şoreşa Bedirxanî têk çûyî çendîn tablu di mala wî de bûn, hemû hatin şewitandin û wenda bûn „ ev hemû û bi dehan karên bi vî awayî hêşta wendane û kes lê nabe xwedî, gelê kurd bitenê dest daye Stran, guvend û helbestan.


9. Dîsa di deriyê şerfxanî de tu dibêjî „ di gelek cihan de xal li ser ruyê jinê daniye û milên wê mezin dirust kirine. Heke ev sîfet di hin cihan de nebûya, jin ji zelam nedihat cudekirin, çinkî gelek caran ser û kulavê jinê ji yê zilam cuda nabe û wek hevin „ Gelo ev necudabûn pala xwe dide bingehên civaka kurdî? Yan divegere rêzên dibistana hunerî ya Şerfexan dişopîne?

Di vî şêweyê hunerî de bandura hunerê Mangulî hebû, ji ber wê jî gelek tiştên hevbeş di yên Şerefxanî û Behzad yan Wastî û Mengolî de nêzîkî hevin, bitaybet ji aliyê serûçavan û kncan ve lê cudabûna jin û mêran ji ber ku serê herduyan bi komekî dapoşiye û hind caran jin dûr derdikevin eger şarezayî ya hunermendî nebe ku hind sîfetên taybet yên jinê diyar bike weke xalên li ser rûyan û krasên wan û şermokiya wan , helbet ev yeke grêdayî bandura Islamê ye di dema Impiratoriya Osmanî û Sefewî û ya civakî jî , lê di gel wê jî jin gelek caran di dîwana mîrî de diyare.




10. Ewliya Çelebî di Seyahatnameyê de gotiya „ kurdên Mehmudî li devera Wanê rihên xwe kuhr nakin û bi rengên sor, şîn, û zerr reng dikin“ Ev cara pêşî ye ez tiştek wesa seĥ dikim. Ez dikarim hizir bikim ku wê bingehek civakî yan olî ji vê yekê re hebe, yan ne ?

Di lêkolîna xwe ya li ser tabluyên Şerefxanî de Abdulrqîb Yusif di çapa sêyem de rûpelê 95, de ev rastî gotiye û çafkanya rengkirina rihên mêran vedgere rengkirina cil û bergên wan yên resimkirî ku piranya rengên xwezayê ji rengên gula werdgirtin, ji bo wê jî bi tenê resamî ev rastiye di tabluy de bikaraniye, yan weke kevneşopiyek kurdan û wan netewên wê demê bû? Ji ber ku herwesa di heman lêkolînê da rûpelê 94 dibêjît “ jin bê zêr bûn bi tenê guhar di guhî bûn weke hind mêran jî guhar dikirin guhê xwe ku di tabluy de diyar e “. Dibe ku ji bandora Mengol, Teter û Farisan hatibe nav kurdan jî, lê ez dibînim ji bo rengîniya tablûy hemû beş rengîn kirîne û buşahiyek têde nehêştine, yan bi reng û wêneyan yan bi nivîsînê pir kiriye, helbet ev jî rêbaza piraniya hunermendên wê demê bû.


11. Heman piştî deriyê Şerefxan tu tiyî destpêka sedsala bîstan, nêzîkî çarsed salî di navbera wan de bê nîşan ne?

Rast e, lê em bixwazin nexwazin dîroka şêwekarî li kurdistanê tiştek nû ye û eger rastiya wan tabluyên Şerefxanî jî nehatiba kirin dê kurd ji vî alî ve gelek hejar bin. Ji ber wê jî di nava kurdan bi xwe de niha pirsek tê kirin û dibêjin ew tablu neyên Şerefxanî ne û dixwazin yên Turk û Ereb û Farisan bin ne yên kurdekî weke Şerefxanî bin. Piştî şureşa şêx Mehmodê Berzincî û têkeliyên wî di gel Osmanyan li hemberî Inglîzan û zankoya leşkerî ya Stenbulê bo egera şandina çend kesên kurd ji bo xwandina leşkerî di gel wê waneka hunerî hebû, kesên weke Abdulqadir Resam ,Asim Hafiz, Hac M. Selim, Mohemed Salih Zeky û Eta Sebrî…td dema vegerane Iraqê weke resam hatin naskirin û bûne bingehek ji bo şêwekariya Îraqê û kurdistanê, lê li parçên dî çi jêder neketine berdestê min ku dinavbera qonaxa Şerefxanî û sedsala bîstanda ku kurdan şêwekarek hebît. Ez bi xwe jî ji wê yekê hez nakem hind kesan bizorê bikim kurd û bêjim ev beşekin ji dîroka me û ew bi xwe, xwe kurd ne hijmêre. Dibe bi dehan kesên weha hebin lê mixabin nabêjin em kurdin.

12. Yekem car tu behsa peykertaşekî dikî, di navbera herdu şerên cîhanê de ye; heskî berî hingî pezkertaşen kurd nebûn?

Weke ku em dizanin ji aliyekê ve ku hunerê şêwekarî û şano li ba kurdan pêş de neçuye, ev yek egera ola Islamê ye, bitaybet peyker ji aliyê îslamê ve herame, kurdan jî zu bi zu newêraye xwe li peykerî biden. Ez bixwe yek ji wan kesan bûm dema ez çûme xandina hunerî babê min mela bû, gelek kes hatin ji babê minre got „ lawikê te kafir bûye seyda, ma te Qoran nexwandiye, wêne herame… çawa tu kurê xwe ji şêwekariyê dur naxî „ babê min ji ber civaka kurdî ya paşvemay digote min „ kurê min resima çêbike lê peykeran çêneke „. Her wesa mînakê helbestvanê kurd yê klasîk( Bekir begê Erizî) yekem car peykertaş bû lê ji ber hêrişên civaka kurdî mecbur ma dest jê berdet û helbestê binvîsîne û gelekên dî… herwesa bi giştî peyker ji aliyê civaka kurdî ve ne dihate hezkirin.

13. Dîsa di navbera hedu şeran de tu tenê behsa hunermendan ji başurê mezin dikî. Di wir de jî navê yek hunermendî ji Duhokê nayê halê?

Weke me eşekere kirî çuna hind kesan ji Iraqê û devera Hewlêr, Suleymanî û kerkokê bo Stenbulê û derve hind bingehên şêwekarî bi xwe re anîn, wê demê Duhok nebibû parêzgeh û gundekî mezin bû li jêr bandura olî û Eşîretiyê û grêdayî Musil bû, nebûna zanîngeh û bingehên bajêrî tu nikarî hunerî têda bibînî, lewma li van salên dawî piştî vebûna Instîtuta hunerî li Musil û Suleymanyê hind şagird çune xwandina hunerî. Dema ez çuyme Instîtûta hunerî li Musil sala 1980 bi tenê yek kes ji duhokê li Bexda dixwand ew jî Abdurehman Wehîd Kalho bû û ez û Fazil Kêsteyî bihevre çûn. Paşan hind şagirdên dî çune suleymaniyê xwandin, ji ber wê jî li herêma Behdîna ev pirsgirêke hebûn. Li parçên dî weke mînak li Turkiya bi giştî şêwekarî ne di pêş de ye û dîrokek kevin nîne, vê jî bandura xwe li ser civaka kurdî kir ku pranî bibin stranbêj û her yek sazekê di mala xwe de bigrît dur ji şêwekarî. Li başurê rojava min çend mînak behs kirin li gurî wan çavkaniyên ketîn berdestên min û yên rojhelat jî weke min eşkere kirî li jêr bandura Farisî bû ber bi hunerekî bazirganî û misolojî, bitaybet piştî hatina komara Islamî ew jî bê bizav man.weke her beşekî din yê hunerî.


14. Di lêkolîna bizava hemdem ya şêwekarîyê li başurê kurdistanê tu ezmunên geleg hunermendan didî ber ezmunên hunermendên Ewropa û bi teybetî hunermendên Îtalî. Tu vê nêzîkayê divegerînî ci ?

Helbet piştî şikestina şoreşa Ilonê sala 1975 gelek hunermend ber bi Italya koçber bûn, ji ber ku piraniya wan di gel rêkxistinên komunistî bûn û yên din jî bawerî bi kêşeya netewî neman û bayê dîmokratiyê li Iraqê û kurdistanê nebû, neçar man ber bi Ewrupa ve bên, ji ber ku qonaxa wan ya yekê Îtalya bû ew ketin bin bandura hunermendên Îtalî û bitaybet piştî ew şiyayên fêrî hind zimanên biyanî bibin û seredana parîs û hind welatên din bikin û zêdebûna gelek pêşangeh û çavkaniyên hunerî bûne, egera wê yekê ku bikevin bin bandura van hunermendan, di wê demê de jî ji naverokê ber bi formê ve çun, hind pêşdeçûn di hunerê xwe de dîtin, ev hemû egerên wê bûn ku bizavek hemdem di şêwekariyê de pêk bê, ev yeke ji aliyê kurdên parçên dî jî peyda bû û gelek ji wan bûne navên diyar di Ewropa de, weke Baldîn Ahmed, Malva, Bahram Haco, Remzî Qodbedîn, Hasan Bagdaş, Abdula Braderî , H.Qazî zade û…td.


15. Di tevahiya pirtûkê de tenê sisê hunermendên jin derbas dibin, di gel ku bihtirîna alavên te weku despêka şêwekariyê nîşan kirbûn ji xebatên jinan in. Civak, ol, kî û çi gunehkarê vê nehevbeşbûnê ye?

Ger em vegerin rastiya dîrokê, ev rastiye hemû li ser milê jinê destpêkirine, lê ji ber ku jin pêtir grêday karê navmalê bû xwe mijolî wan nexşên rengîn dikir û ji me re di bû bingehê dîrokî, lê ji ber çarçuvekirina azadiya jinê vê jî bi xwe ve digre. Gelek jin çune xwandina Akademiyan lê nebûne jinên navdar weke gelek mêran jî nekariye xwe pêşde biben, egerek din jî ewe ku, rêjeya kuran ji ya jina pêtire û dema jin şudiken ( mêr dikin ) dest ji hunerî berdiden, gunehek mezin ya jinê bi xwe ye jî, ez mînakê jina kurd Iro li başur dibînim paşkeftîtire ji salên heştiyan, derketina jinekê di meydana siyasî yan civakî de nabe afrandin ji bo berhemekî hunerî, ger em azadiya siyasî ber çav bikin di jêr destiyê de pêtir jinên nivîskar û hunermend hebûn û diyar bûn , niha bidehan keç hunerî dixwînin lê yek jî berdewamiyê nake, ez vê yekê bigiştî di civaka kurdistanê de dibînim.


16.“ Ji ber buhayê metiryal wî nikarîbû gelek rengan bi kar bîne û piranî rengên vekirî bikar anine. Hin tabluyên wî jî rengên wan têk çûne, xerab bûne, wek tabluya Xecê û Siyamend“
Wexta min ev şêrova te li ser hunermend Riza Topal xwend ez gelekî xemgîn bûm ku halê hunermendekî bigehe vê radeyê, di heman wext de bi hêza heskirina hunerî şa bûm.


Riza topal yeke ji wan hunermendên mirov dikare bêje (hunermendê berz e) yê wenda, ji ber ku kesek serbixweye, çi hêzên siyasî li pişt nînin û ji navdengiya xwe hez nake, jiyê wî ber bi 70 salî diçe, xwediyê 5 hezar tabluyên rengîn û reş û spî ye. Piranya demê xwe di mala xwe de di nava çar dîwaran deye û hevalên wî yên herî nêzîk û malbata wî tabluyên wî ne. Nêzîkî 20 pirtûkên neçapkirî li berdestê wî ne, berî mehekê ez li ba wî bûm ji min re got,( ez dema min dîtî kurdistana başur azad bû ez gehame hêviyên xwe yên destpêkê, lewma ez çume wêrê û min got werin ez ĥemû tabluyên xwe pêşkêşî muzeyeka kurdî bikem ku dema ez bimrim ew bêne parastin, lê mixabin bersiva min nedan û ez carek din vegeram ser xem û xeyalan). Niha dibêje ez neçar mame ji dewleta Elman re bikem diyarî, dibe ew biparêzin û carekê bêjin ev tablu yên hunermendekî kurdin, yan ew jî weke tabluyên Şerefxanî li jêr tuzê de dimînin û wenda dibin yan jî xêrwazek dê li cihekî weke arşîf ji bo gelê kurd kombike, berdewam dike û dibêje “ werin ez li bendê me partiyek, saziyek kesek bê û li zengila mala min bixê û ji min re bêje ez hatim tabluyên te biparêzim. Ez diyarî dikem jiyana xwe, mal û halê xwe hemûyê dyarî gelê xwe dikem, dîsan min qebûl nakin..!!??“ ta niha bitenê bi zorê min têkelî bi ROJ TV re kiriye programek li ser çêkiriye, çendîn TV yên kurdistanê hene yek kes hevpeyvînekê jî di gel nake.


17. Di deriyê ku te ji Malfa re rast kiriye de, yek ji sedemên serkeftina wî te vegerandiye ewletiya wî ji kultur û çanda wî ya kurdî û rojhilatî re, yan ez şaş im ?

Malva bi xwe xwedî şiyanên hunereke serkeftî bûye, gelek caran ew dibêje;( dema ez hatîm Vîyêna hêşta çantka min ya welat bi min re bû, lê kesî ez nas nedikirim, ez mecbur bûm di çend qonaxan re derbas bibim, yek jê wênekirina tabluyên siruştî ji bo bidestxistina xwarnê û metryalan, ya din jî ber bi hunerê nûdem yê Ewropî hêdî hêdî ji herêmî ber bi nêvnetewî biçim), ev bû egera navdengiya Malvay, lê li gurî rexnegirên Ewropî û navdengiya Malvay mirov dikare qonaxek nû ya şêwekariya kurdî ji Malva dest pê bike û divê rêz lê bê girtin, aliyek din yê Malvay ewe ku, ne mîna Riza Topal xwe wenda kiriye û li xwe digere, ew ji aliyê medya û têkeliyan xwe daye pêş, her pêşangehek ew vedike bi kêşan û pîvanên hunerî dest pê dike, lewma ne bi tenê di nava civaka kurdî de, beliku ya nêvnetewî de bûye navek di meydana şêwekarî de, bi dehan katelog, rêportaj, gotar li ser hatine nivîsandin.

18 . Hunera şewekarî li rojhilatê kurdistanê, te bi şêweyekî gelek kurt û bi navne hindik behsê kirye. Ev yek diveke kêmaniya jêderan, yan ev huner li wir bi xwe hindik e?

Li Rojhelatê kurdistanê hunerê şêwekarî gelek xort nîne mîna yê bakur jî, lê li başurê rojava û başurê mezin gelek li pêş e. Di bakur de guvend û stiran li pêş e, li rojhelat, muzîk û sînema li pêş e. Ji ber wê jî min têkelî bi gelek rewşenbîr û hunermendên rojhelat re kir lê çi tiştê nivîsikî nedan destên min, ez bi xwe du caran çume rojhelat û bi alîkariya Internetê min ev bidest xistin.








19. Ji jêderên pirtûkê xwiyaye ku te gelek sûd ji malperên enternêtê girtiye. Di gelek cihan jî tu didî xwiyakirin ku lêkolîn û gotar û wergerandinên girêdayî şêwekariyê dimînin di çarçêweke herêmî de. Ma peydabûna malpereke kurdistanî teybet bi vî hunerî ne pêtêviy e?

Pêşnyareke gelek di cî da ye û giring e, ez bi xwe jî gelek caran ji hunermendan re dibêjim, werin karekî weha bikin lê mixabin ji xemsariya kurdan nayê cih, herwesa ez ji saziyên kurdî re dibêjim vî beşê hunerî bi giringî nizanin, lê dema tu li malperên kurdî binêrî mûzîk û stiran û tiştên bê mifa weke hêrîşkirin û dijatîya yek û du bi dehan malper hene û rêxistinên kurdî alîkariyê didenê, lê ne ji bo malperekî şêwekarî ji bo çapkirna katelogeka hunermendên kurdên herçar parçan kesek qîmetê pê nade. Pirojê komkirin û nasandina şêwekarên kurd li berdestê min e, lê mixabin bê alîkarî ez nikarim pêk bînim. Ger kesek jî bê layen be yan serbixwe be sazî û partiyên kurdî wî dervey netewî dibînin, divê her tim hunermend û rewşenbîr bibe dardestê aîdolojiyan herwekî gelek kes xwe di vî alî de dibînin. Lê li dawiyê ez dibêjim
„ azadiya ramanê, rengên tabluyê serbest dike, peyv jî hemû sînoran li paş xwe dihêle û rastî bi dilsoziya mirovê afrêner diyar dibe.“