nimune

Encama nişteyên dîrokî, civakî û derûnî bû bi dirêjiya qonaxên dîroka neteweya Kurd li rojavayê welatî. Di heman demî de dûrêyanek sereke bû di rewtê tevgêrê de herçende ciyawaziyên mezin di navbera bandor û buhayê encamên wê de hene.

12yê Adarê bûyerek kirdarî bû û nasnavê kêrhatî jî serhildan e. Lê, bandora wê bi pirranî ne kirdarî bû belê renge teyoriyane bû lewra heya radeyekê guman û lêpirsîn di helsengandina wê bandorê de peyda dibe.

Ji bo pîvana hestên neteweyane bûyer pêwîst in û ew bûyer bi awayek xwezayî guhorînan li pey xwe encam didin, guhorînên bineretî, herwesa sakar, guhorîn di wate û nasnavan de tenanet hindek caran di cih û deman de jî.

Belê, di peyrewên hemû serhildanan de seranser cîhanê, guhorîna seretayî gerek e li bingehê akarî be, ango guhorîn di binemayên sade û di heman demî de sereke de di kesayetiyê de û bo mînak: Nav, nasnav, ziman, astê hişmendiyê, astê ezmonê, serbor, amadekarî, pêdeçûn û berdewamî.

Ez dê tinê li ser aliyê çand û wêjeyê birawestim û hindek amajeyan bi kurtî bihînim ser ziman:

Berî serhildana 12yê Adarê, wêjevan û ronakbîrê Kurd li rojavayê berhemê çand û civakek buhujandî bû. Bi ziman û perwerdeya serdest peyda bibû û bi heman ziman û perwerdeyê xwe pêşkêş dikir û hewl dida pirspektîvên xwe, binemayên pêkhatina xwe, hebûn û bûneweriya xwe tomar bike û bi heman ziman û perwerdeyê hewl dida jî ku derbirrînê ji zatê xwe bike û hemû jî bi mehaneya dagêrkirin û buhujandinê, lê, ez bawer dikim ku mehaneyek erzan bû û gelek caran jî Xespal ( Expire) bû.

Pirsiyar: li gor yasayên akarî û sincî, li gor pîvanên hest û hişmendiya neteweyane, çima bûyera serhildana 12yê Adarê dawî salekê nikarî bandorek erênî li ser ast û alavên derbirrîna wêjevan yan ronakbîrê Kurd li rojavayê bike?

Ew pirsiyar arastey kê dibe gelo? Arastey serhildanê yan arastey nivîskar û ronakbîran?

Nivîskarî ne wek berê ye. Herwek Coliya Kiristîva dibêje: " Nivîskar wek kesayetî û hest û nêrîn bo cîhanê mir û çû û yêdî çi desthelat nemaye heya ku nivîsara xwe despilîn bike.." Herwesa li cihek din jî derbarey heman mijarê dibêje:" Ziman yêdî ne tinê babetek e ji bo derbirrînê. Ne ew rahatina xwezayî ye belê yasayên xwe hene û ew yasa dikarin danasîn û nasnameya zimanî ji axivtin û derbirrîna rojane cuda bikin".

Lê, ziman li bal wêjevan û ronakbîrên me li rojavayê çawa ye bi taybet eger li gor têgehê C. Kiristîvayê û gelek hevbîrên wê bihelsengînin?

Hêz mehaneya dagêrkirin û buhujandinê bi kar dihînin herçende dem û cih hatin guhorîn, herwesa bûyer jî. Hêj pêgiriyê bi felsefeya dagêrkirin û buhujandinê dikin !

Bandora her bûyerekê bi hemû awayên xwe ve diyardeyek rewa ye, berkarek rasteqîne ye bo karî. Erê rewa ye, lê, berdewamiya wê bandorê nexasime eger nerênî be hergîz nerewa ye belê wî çaxî nav û têgehek din radigehîne.

Nivîskarek wek Selîm Berekatî, ku bi zimanê erebî dinivîse û derbirrînê ji zat, bûyer, hebûn, dîrok, xewn û pêkhateyê xwe wek mirov û Kurd dike, dikare bibe serborek bo gelek nivîskarên genc û derperrîner, dikare bibe cihê gotûbêjek dirêj herçende ew ji rexne û têbîniyan naverese. Belê, ez dikarim wî wek takekesek yan bûyerek li qelem bidim, takekesek û bûyerek ji komelgehek zindî û berfire li pey mafê çarenivîsê xwe digere, ji komelgehek xurrî reng û deng.

Li başûrê welatî kesên wek Selîm Berekat hebûn û di heman demî de bibûn pêşmerge li heyamên dirêj û dijwar li nava şikeftên tarî û şehdar de qedandin û yek ji wan kesan siyasetmedarekê çeprew e li başûr ji ( PSK ) Partiya Sosyalîsta Kurdistanî. Ew kesayetî di 40 saliya xwe de dûr bû ji zimanê kurdî, kesayetiyek nexwendewar bû, nezan bû, bi zimanê serdest dihizirî û derdibirrî, belê, li qonaxa pêşmergeyiyê û bi saya têkilî û hesûnê li gel hevbîr û hevwelatiyên xwe li nava çiyan helwîstê xwe vebirrî û birayara xwe da: kesayetiya xwe wek dîwarek rizî herifand û ji ax, ka û ava wî dîwarî kesayetiya xwe li gor yasaya baylojî û xwezayê ser ji nû ava kir. Weha berdewam bû heya ku bû xwandevanek baş û evca nivîskare baş û pirtûk bi zimanê kurdî, bi astek bilind, nivîsandin û bû cihê rêz û baweriya xwandevanê hişmend.

Baş e, Selîm Berekat wek meseleya gayê pîr lê hatiye. Belê wêjevan û ronakbîrên ku hêj têr ne xwandîn, ku hindek ji wan hêj av li bin gunê wan ne geryayî, ku hindek ji wan hêj selt in û di buhara ciwaniyê û lawîniyê de ne, gelo mehaneya wan çî ye ku bi zimanê Erebî dihizrînin, dinivîsin û derdibirrin?

Ew kes bi hemd, ne bêhemd, xwe diçewsînin û kardariya dagêrkeran hêsan dikin ji bo nemana çand û wêje û zimanê neteweyê.

Qonaxa zarokiyê bo her kesekê, bi espayî, sîma û pêkhateyên destpêkê bo cîhana kesayetiya wî dadimezrîne û wek bergeh li gel salgarê peresendiyê dikin heya ku di akam de, bi nav û bûneweriyek wek derencam, serederiyê li gel jiyanê û rûdanan dike.

Ew qonax pirr e ji hûrayiyan. Hûrayiyên rojane li gel hevsalan. Hemû rengên jiyana zarokiyê bi kurdî bûn: têkilî, hesûn, peyvîn, hizr û peyam û ya herî giring xewn bi kurdî bûn. Herwesa hezkirin, girr û kîndarî, bêgunnehî, lêxistin, nazelînî, bêbehrî, tirs û giran û htd.. .

Pirsiyar: Kîjan nivîskar yan ronkabîrê ku niha bi zimanê serdest; erebî, tirkî û farisî dinivîse û derdibirre, kîjan ji wan xewnên zarokiya bi wan zimanan dîtine? Xewn ne tinê dîmen e. Belê, cih e, zeman e, kes e, bûyer û ziman e.

Qonaxa zarokiyê wek sirge heya temenê 6 salî poxt kurdî ye vêca ew qonax dikare bibe zemîneyek mukum ji bo derperrînek xurt. Herwesa xewnên bi kurdî hatîn dîtin, heman xewn dikarin bi zimanê kurdî bihên wergêrandin û herweha derbirrîn li ser encam bidin.

Nivîskar û ronakbîrê qenc dikare bi zimanê xwe xwandevanek qenc peyda bike herweha xwandevanê qenc jî dikare bibe hokarek sereke ji bo werara nivîskar yan ronakbîrî ku peyama xwe biragehîne belê ragehandina wê peyamê zimanî dixwaze û ziman bi serê xwe alavê peywendiyê ye di navbera nivîskar û xwandevanî de.

Nivîskarê ku bi erebî dinivîse û derdibirre, xwandevanê wî jî dê bi erebî bixwîne û bihizrîne û pirsiyar û têbînî jî dê bi erebî bin tenanet bersiv jî. Kewate ye ku nivîskar berpirsiyar e û eger xemsarî di berpirsiyariyê de berdewam bibe wî çaxî dê xweristeyek din bigire û lewaneye ku li zemanek din wek tawanekê li qelem bidin.

Nivîskarên ku peyama xwe bi erebî dinivîsin û bi heman zimanî radigehînin, bi zehmet bigehin astê Selîm Berekatî di barê ziman û rêzimanê erebî de ji ber ku S. Berekatî qonaxa werarê derbas kiriye û berev qonaxa efrandin û dahênanê çûye.

Pirsiyar: Nexwe ji bo çî nivîskarên din bi zimanê biyanî dinivîsin û radigehînin eger her kamneya nivîskariya wan negehe astê efrandinê?

Tinê di astê derbirrînê de ye û ew derbirrîn tevlî ku seqet in jî, dîsan bi qonaxa zarokiyê û xewnên wê ve peywendîdar e.

Veguhaztin ji zimanê erebî berev zimanê kurdî ne asan e. Perosesek zindî berdewam dixwaze belê li sereta hindek binema pêwîst in wek: Helwîst, biryar, peyam, kamne ji nivîskariyê, avakirina kesayetiyê, alavên derbirrînê, pêgirî bi yasayên sinc û rewştî û gelek din jî.

Mebesta min ji veguhaztinê ne ew e ku her nivîskarê ku bi erebî dinivîse yêdî bi wî zimanî ne nivîse belê dest bi nivîsandinê bi zimanê kurdî bike. Na helbet.

Ji ber ku ne herkes dikare û eger bikare jî hîngê pirsiyara astê nivîskariyê û rasteqîniya wî wek nivîskar dihê kirin.

Hindek kes hewl didin bi kurdî binivîsin û niyaza wan ew e ku wek nivîskarên kurd bihên naskirin belê, ji bîr dikin ku nivîsara wan tinê axivtin e, tinê vegêran e bo bûyeran, tinê suhbetek e wek suhbetên civatên gundiyan ku herkes dikare bike tenanet kesê nexwendewar jî û li vir ez dê dîsan gotina C. Logaş li bîr bihînim:" Ziman ( Nivîskarî) cuda ye ji axivtinê".

Ziman ne tinê form e yan elîfbê ye, ne tinê bi kar hanîna peyvan e, ne tinê derbirrîn e çunkî C. Kirisîvayê, Nitşe û Haydîxer hemûyan ji mêj de ew bîrdoz hurgumandin û danasînên nû bo pêkhateyên zimanî peyda kirin.

Pirsiyar: aya 90% ji nivîskarên ku bi erebî dinivîsin, ji aliyê hizr, raman, felsefe, perwerde, derbirrîn û ragehandinê azad û serbixwe ne?

Eger heman pirsiyarê arastey Cak Dirîda bikin, mamostayê felsefeya helweşandinê, dê bibêje: " Nexêr. Ji ber ku nivîskarî dijî hemû awayên antolojî û lahotî ye, ji ber ku jî nivîskarî pêwîst nake li pey armanc yan îdolojiyek taybet be heya ku sazî û rasteqîniya xwe biçespîne.

Ka ez dîsan bivegerim serhildana 12yê Adarê û bandorên wê li ser astê nivîskar û ronakbîrê kurd li başûrê rojavayê kurditanê:

Guman nîne ku bûyera serhildanê karêgeriyek erênî li hest û nestên hevwelatiyan bi gi‏ştî û yên nivîskar û ronakbîran de bi taybetî peyda kiriye belê ew karêgerî ne tinê bi kurdan peywendîdar e belê renge bihindek netewe û texên din jî ji Sûriyayê. Wate, karêgeriyek tevayî ye û ne tinê Kurdî ye û ev e bêhtir nêzîkî aliyê ramyarî û sosyolojî ye, ne aliyê sincî û akarî, ne aliyê zanist û perwerdeyî, ne aliyê felsefî û ramanî. Ango, ji bilî aliyê ramyarî û sosyolojî wekî din bandora erênî nekiriye û ev mezintirîn tirajîdî ye bo buhadarî û têgehê serhildanan.

Hokarek din serekî heye hejî ye ku ez li xwe bizivirim û awiriyekê têwerbikim û ew jî:Dabirrîn e.

Dabirrîna civakê nivîskar û ronakbîrên kurd ji hevdû, hem li hemû parçeyên dagêrkirî û hem jî li henderan, bûye sedem ji bo xilmaşiyek mezin ku pirraniya nivîskar û ronakbîran dikevin tê de.

Xwandin nîne û eger hebe jî bi êkcarî kêm e mixabin. Xwandin zagehê efrandinê ye û kêmbûna efrandinê diselmîne ku xwandin kêm e. Sinorên axê derizîn, herifîn, belê sinorên aşobî û derûnî hêj bilind û qalind in.

Heya niha gelekiya nivîskarên kurd bi taybet li bakûr û rojavayê welatî hêj di gejengeya rêzimanî de li hûrayiyên pêkhîner digerin. Hêj tevliheviyê di navbera ranawê ( bernavê) Mê û Nêr de peyda dikin û li demê arastekirina têbînî yan rexneyan dibêjin: Devoka me ye! Li aliyê me weha dibêjin! Hêj zimanek lihevhatî nîne! Bi erebî jî weha ye! Yan dê – Uzra ji qephetê mezinir - bi kar bihînin demê ku dibêjin: Mîr Celadet weha gotiye!

Ma çunkî Mîr Celadetî gotiye: ( Tê ) Yan ( Nayê) mînak: sebrê min tê. Qîma min nayê.

99% ji nivîskarên bakûr û rojavayê tê û nayê bi kar dihînin û i bîr dikin ku ew poxt devokî ye. Di axivtina devokî de ew rewa ye û ebwer dikim li seranser kurdistnê bi kar dihînin belê di barê wêje, çand, ragehandin û rojnamegeriyê de ev kêmasiyek mezin e.

Dibêjin : berhem tê ! Berhem bê yn no? Gelo ev çi darijtin û çi yasa û çi ferheng e ?

Mînakek din ji – gotara - Keça Kurd, ez dê hewl bidim bi rengê sor hindek çewtiyên rêzimanî dest diyar bikim ( Hêvîdar im ku ( ne sînga wê) belê sîngê wê berfireh be. Ew di - gotara - xwe de dibêje:

((Ez vê çîrokê Ji bo wan kesên ku, zarokîya xwe di kongeha Mêrdînê de derbas kirine, pêskês dikim. Xwendegeha Kongehê, li payîza dereng, ji ber û herî hati bû avakirin. Û ji ber vê derengiyê germa zikê havînê ne dabû dîwar û binê jorî, da ji silahiyê ziwa bibe. Dîwar bi axa sipî dûtibûn, lê ew ji hêwatî li ser nîv mitrê ji binê xwe ve res bû bû û bihna efnikê ji erdê û ji dîwaran difûrî.

Kursiyên xwendegehê kevne-nû bûn, di ronahi-yê de diteyisîn. Lê bihna hinavê wan tenekeyan hati bû guhertin û genî bû bû.Vêce çi dema ku dergehê jorî bi hêza bayê divebû, sirekê xwe pelû nav hundur dikir, hilma efnikê û bihna zikê teneke kursiyan; bihna rûn, ya gaz û mazo-tê tevlihev dibû. Ji nivzî ve bilind dibû û paşê di pozê şagirtan ve hildikişa ser mejî. Li destpêkê serê mamoste

û yê şagirtan ji ber wê bihnê diêşa, lê hino hino lêrahatin û fêrî wê bihnê jî bûn, her wekî ji neçarî fêrî gelek tiştan bûbûn.))

Eger min Keça Kurd hêja nedîtiba helbet min ev rexne jî pêşkêşî wê nedikir, tinê bo zanîn.

Erê hûn çi dinivîsin? Ji bo kê dinivîsin? Ji bo çî dinivîsin? Bi zimanekê ku jê re dibêjin zimanê Kurdî dinivîsin yan bi devokên herêmî dinivîsin ?

Derbarey devokê, xem nake, herkes û her nivîskar yan ronakbîr mafê wî – wê heye ku bi kar bihîne nemaze ji bo dewlemendkirina berhemê wêjeyî û çandî belê eger ew nivîskar yan ronakbîr bibe dîlê devoka xwe û tuxûbên xeyalgeha wî tuxûbên wê devokê derbas nekin wî çaxî dîsan tirajîdî ye belê tirajîdiyek hejî tinaze.

Pirr qenc e ku nivîskarê kurd ( bo nimûne) 3 gotaran bi zimanek serdest ( zimanê erebî wek mînak) binivîse û naverok, peyam, rêziman, zimanê vehandinê û zimanê derbirrînê, ferheng, teknîk û huner tev bi erebiyek xurt be ku rêzê li ast û hişmendiya xwandevanê ereb bigre, belê eger ku di heman demî de bikare 3 gotaran bi zimanê xwe, zimanê welat, dayik, heval, yar, jiyan û mirina xwe, zimanê kurdî binivîse belê bi merc ku bi heman astî xwe pêşkêşî xwandevanê kurd bike û naverok, peyam, rêziman, zimanê vehandinê, zimanê derbirrînê, ferheng, teknîk û hunerê tevan li ber çav werbigire.

Efrandin perosesek zindî û berdewam e û rêya wê dûr û dirêj e. Efrandin e rahatin e û encama ezmûn, mandîbûn, xwandin û lêkolînê ye. Efrandin qonax e belê ne qonaxa destpêkê.

Ez di wê baweriyê de me ku ferhenga kurdî têra çand û wêjeyê dewlemend e belê eger nivîskar wê nizane ew ne gunneha ferhengê yan zimanî ye, enceq gunneha wî bi xwe ye ji ber ku renge xwandevanek nebaş be çunkî nivîskarê baş pêwîst e ku xwandevaneke baş be jî.

Ez hêvîdar im ( Herçende ne geşbînim jî ) ku nivîskar li xwe mukur werin û bo yek hûrdemî birûnin cihê xwandevanî û têkistên xwe bixwînin.