Zagrosê Hajo

Rêzimana Zimanê Kurdî

LÊKER

 Lêker parçekî avaftinêyî guhêrbar e, pê kar, kirin, bûn û heyîna mirov, lawir û tiştan diyar dibe. Bi veguhastina lêkeran sê tişt tên berçavkirin, ew jî: kes, jimar û çax.

Kirde:

Kirde di hevokê de bêjeyeke, ko ew (subjekt) bi karekî dirabe dike. Kirde dikare mirovek be, lawirek be, û yan jî tiştek be.

Têker:

Têker di hevokê de bejeyeke, ko tiştek tê serê wî, wê, wan (objekt). Têrker dikare mirovek be, lawirek be, û yan jî tiştek be.

Hînker

Kirde                           Têrker                        Lêker

Azad                            pirtûk                           xwend

Şivan                           pez                               diçêre

Ewê                             gulan                            bifroşe

1. Veguhestina lêkerê heyînê

Du formên lêkerê “heyînê” hene :

1. Heyîn di dema niha de

2. Hebûn di demên bihûrtî de û dema werê de.

Dema niha

Di dema niha de çaxê lêkerê heyînê tê veguhestin, hingî nîşana kesan “me”, “yî”, “ye” û “ne” li rayê lêker “he”zêde dibin, bi vî awayî:

Forma erêtî

Forma neyînî

Forma neyînî bi sê awayî dibe:

a)

b)

c)

Çaxê nîşanên kesan “me”,”yî”,”ye” û “ne”, yên ko parçekî lêkerê heyînê ne, li pey navan tên hingî ramana heyînê diyardikin.

a) Navên dawiya wan tîpeke dengdar be, hingî nîşanên kesan”me, yî, ye, ne”li pey wan tên, wek:

Ez pale me.                               Em pale ne.

Tu pale yî.                                Win pale ne.

Ew pale ye.                              Ew pale ne.

b) Navên dawiya wan tîpeke bêdeng be, hingî nîşanên kesan”im, î, e, in”li pey wan tên, wek:

Ez karmend im.             Em karmend in.

Tu karmend î.               Win karmendin.

Ew karmend e.             Ew karmendin.

Nasîn:

Nîşana kesan ”ne, in“, ya lêkerê”heyînê”bi hersê kesên pirjimar re nayê guhertin. Bo vê yekê û bo jevcêkirinê dive cînavên kesînî bêne bikaranîn, wek:

Em şagirt in.

Win şagirt in.

Em şagirt in.

2. Veguhastina lêkerê ”hebûnê”

Dema bihûrtî

Forma erêtî

Forma neyînî

Dema berê (mand)

Forma erêtî

Forma neyînî

Vekît

Di gundê me

Kamûran Bedirxan

Rojhilat e. Ezman hêdî hêdî bi rengên sor û zer dikene. Şivan bi pez û seyê xwe ve ji gund derdikeve. Gavan jî dewêr dide hev û ber bi çolê ve diçe. Deriyên xaniyan vedibin û gundî diçin zeviyên xwe. Zaro, ji ber ko dibistan girtî ye ji xwe re digerin, derdikevin çolê, bê diguhêrin. Jin û keçên gund dest bi karê mala xwe dikin. Hin ji kaniyê avê tênin, hin nanê xwe dipêjin û hinek jî beravê dikin. Hinek ji wan jî teşiyê dirêsin, tevn û mafûran çêdikin. Di gund de her kes bi dilovanî dixebite. Gundî hemû tev ji hev dikin, ew dizanin, ko hemû birayên hev in û wek mirovên hov berberiya hevdî nakin.

KM

Deh hevokan binivîsin, yên di wan de lêkerê ”heyînê” hebin!

Metelok

1. Yê ko dest dike dê û bav nakin.

2. Dijminê bêv nabe destê lêw.

3. Her kezîzerek simbêlsorek li pey e.

4. Heçî jinekê bêne, dive tûrek pereyê wî, yan barek derewên wî hebe.

5. Sê gidî hene li dinê, yê li hevrazan vedixwe qelûnê, yê mala xwe datîne rex mala bavê jinê û yê bi rê ve diçe bi tenê.

6. Mirovekî tirsonek her car dimire, yê mêr carekê.

7. Mirin ne hêjayî şînê ye.

8. Mirin mirin e, xirxir çi ye?

Makder

Makder ew bêje ne, yên ko navê kirinekê yan jî navê bûnekê ne, wek:

birin, bûn, dan, kirin, kirîn û y d.

Hînker

kirina cejnê, birina pirtûkê, dana xwedê, kirîna gulan, bûna komarê.

Nasîn1:

Ji hînkerên buhûrtî tê naskirin, ko çaxê makder nav e her û her zayend mê ye û paşdanka hevbendî ”a”distêne.

Nasîn2:

Eger dawiya rayê makder bêdeng be ew bi paşdanka ”in” tewadibe be û bi ”n” eger dengdar be, wek:

Pêşdankên afirandina deman

Di zimanê kurdî de sê pêşdankên afirandina deman hene, ew jî ev in:

di, bi, ê

1. Pêşdanka ”di”

Pêşdanka”di” bo afirandina dema niha û dema berêyî dirêj tê bikaranîn.

a) Bona dema niha

wek:

Ez dinivîsim.

Tu diçî.

Ew dide.

Em dibin.

Win dileyizin.

Ew tajon ”diajon“.

Ez dizanim.

b) Bona dema berêyî dirêj

Wek:

Min digot.

Şêrîn diçû.

Te dibihîst.

Wê dibir.

Azad dikirî.

2. Pêşdanka”bi”û”yê”

Pêşdanka ”bi” û ”ê” bo afirandina dema werê û bi lêkerên hekeyî re tên bikaranîn

a) Bona dema werê

Wek:

Ezê bibihîzim.

Tê (tuyê) bixwênin.

Ewê bajo (biajo).

Emê biçin.

Bêrîvanê bidoşe.

Ewê bileyizin.

b) Bi lêkerên hekêrîyê

Wek:

Minê bibira.

Teyê bixwenda.

Ewê bileyista.

Ra

Afirandina rayên deman

Ra ji makderan tên standin. Di zimanê kurdî de du rayên deman hene, yek bo demên bihûrtî ye û yê bo dema niha, dema werê û dema fermanî ye.

a) Rayên demên bihûrtî

Em rayên demên bihûrtî ji makderê bi avêtina paşdanka ”in, n” distênin, ew jî bi vî awayî:

Nasîn:

Rayê demên bihûrtî wek veguhastina lêker e bi kesê yekjimarî sisya re di dema berê bihûrtîde. Wek nimûne:

Vekît

Bîranînekî

Rojen Barnas

Ev koma stêrka ye li ezman

Ev koma srêrka ye bi keser diçrisin

Û kovanî dirêse bi dilovan

Li kujekî Leyla

Li kujekî Mecnûn

Ev keriyê pezan e, li serê Sîpan

Ev keriyê pezkkoviyan, dil tim bi tirs e

Bîranîneke wan heye ko suhtî hinavan

Çavên wan Xeco

Stro ji Siyamenê dilxwîn

Ev refa kevoka ye li dorên bircan

Ev refa ha, her şev li Birca Belek dilîse

Ji kezebê stranekê distrin,

Straneke ji can

Serpêhatiya Mem û Zînê Radigehênin gerdûn.

Afirandina rayê dema niha

Ji bona afirandina rayê dema niha rêzaneke pêkhatî nîne. Ji her komek lêkeran re bi awakî taybetî rayê dema niha tê afirandin. Lê çaxê em ji lêkerê dema niha pêşdanka ”di” û nîşana kesan ”im, î, e, in” bavêjin, wî çaxî rayê dema niha bidest me dikeve, ew jî bi vî awayî:

Bi vê tê diyarkirin ko ”nivîs” rayê dema niha ye û ji makder”nivîsandin“ hatiye.

Komên lêkeran

Di zimanê kurdî de sê komên lêkeran hene, ew jî ev in:

1.     Lêkerên hîmî,

2.     Lêkerên afirandî,

3.     Lêkerên cemkirî.

1. Lêkerên hîmî

Lêkerên hînî ew lêker in, yên ko rayê wan di zimanê kurdî de wek navan

nayên bikaranîn. Rayên wan bi tenê ji bona çêkirina demên bihûrtî û niha tên bikaranîn. Rayê dema bihûrtî û niha ne bi yek awayî dibe.

Hînker 1

Nasîn:

Çaxê di hin dawiya lêkerên hîmî de, tîpa”t” hebe, carnan hin wê tavêjin, ev yek jî nedurist e, wek:

got- go

dît- dî

cût- cû

dirût- dirû

Hînker 2

Ji hînkerên diduyan tê diyarkirin, ko rayê dema niha ji tîpa pêşî, ya rayê dema bihûrtî çêdibe.

Hînker 3

Ji hînkerên sisiyan tê berçavkirin, ko rayê dema niha ji rayê dema bihûrtî tê afirandin bi avêtina tîpa dawî.

Vekît

Mêrê min di şer de ye

Şev e, şeveke tarî. Bayekî sar û xurt tê, berf û baran bi hev re dikevin. Di nav zinar û rêlan de, didaristanan de ba difîkîne, dengê wî kûvî ye. Temo tivinga xwe dide hevalên xwe, bê Zîna xwe nikare. Dev ji hevalan berdide û rêya xaniyê xwe digire.

Ezman bi stêran tijî ye, berf û baran sekinîne, ba daniye, bi tenê ji dûr ve ewrekî reş dilive.

Dengê mêrê wê tê:

- Zînê veke, ez im mêrê te Temo! Zînê derî vedike, li Temo dinere, bi çavekî tal û sar lê mêze dike û jê re dibêje:

- Mêrê min Temo, bi hevalên xwe re di şer de ye. Û derî digire.

KM

Rayê dema bihûrtî û niha, ya van makderan binivîsin: Xwendin, rabûn, hiştin.

ji bilî nivîsên ku bi navê Hevgirtina rewşenbîran û bi navê malpera rojava. netê
werin weşandin, her nivîskarek berpirsê naveroka nivîsa xwe ye!