H E V G I R T I N A

Hoşeng Broka weku helbestvanekî Kurd.

Di cîhana dahênvaniyê de û tanî ku tu karibe weku dahênerekî xwe di qada cîhanvaniyê de bide pejirandin, pêdiviya ku merov pêşî xwe di nav derdor û netewa xwe de bide pejirandin.

A dinê divê tu ji kul û derdên cîhanê têkildar be, têkeve bin bandora têkçûn û serkeftinên wêna û ku karibî bi rengekî ji rengan bi karwanê şaristaniyê re bi rê keve; û bibî karkerek ji karkerên barhilgirê kul û derdên wê serdemê.

Sêyemîn gav ew e ku zimanê te yê helbestyane zimanekî pêşverû û bi serkeftî be, ango ew zimanê ku tu bi kar ditînê, gerek fakter û hîmên nûjenî û xwe guncandina bi serdemê re têde peyda bibin.

Her weha pêdiviye ku ew merov dahênerekî (a) rewşenbîr be. Her weha têgihishtiyê ewê xebata xwe be.

Îcar gelo em dê karibin serpêhatiya H. Broka a helbestyane têxînin bin vê pîvanê? Her weha gelo ewî kariya tanî nuha weku helbestvanekî Kurd xwe bi xwênerê Kurd an jî xwe di cîhana helbesta Kurdî a nûjen de bide pejirandin?

Û ev xalên ku me li jor destnîşan kirine merov çawa dikare wana di ezmûna H. Broka a helebestî de bipelîne?

H. Broka di cîhana kurdewariyê de:

A. Eger em wisa xwendineke hûr û kûr û rexnegiryane li berhemên evî

Helbestvanî bikin em di bibînin ku dilopên diwîtê neşiyane ji serê pênûsa

wîna a xemhilgir bi ser zikê sipîkaxezan de birijiyin tanî ku xwe bi hesret û

kul û derdên kurdewariyê tije nekirine.

Mînakin bê şîrove:

- Rûpelê 2 an -

bawişkandinên êvarê

hevpeyivînên girtiyan

yên vehilçinî...

di xewna termê bêdengiyê de

bi payizokên welatekî kuştî

dilorîne! ⁴

Serlêgeriya Bûka Mîra

Û aniha...

piştî çar welatan ji bendemayînê

tu dê tiliyên xwe,

ji bo bi darvekirina kîjan rengî,

yan serbitackirina kîjan

serokî,

bikî dargulîk?

De bêje bo min yarê:

Tu dê tidarikeke, ku hêjayî êşa me be

Ji pizrûkên kîjan baranê,

ji xewna kîjan hicrikê,

û ji şêtbûna kîjan demsalê,

li dar bixînî?!

De bêje! ⁵

.............................

Wexta ku sînor herikîn xwîna te

Û ji wir;

Ji dema ku Girê Heyhayê

li pîngepînga te

hişyar bû,

tu hilperikî ser milên min

û milên te:

Ji „Dimdim“ heta bi „Koçgirî“;

ji „Dêrsim“ heta bi „Çarçirayê“;

û ji agirê „Sînema Amûdê“

heta bi birînên „Helepçê“

yên xweşik,

bilind,

û mezin,

mişt bûn ji derreh

û sînoran:

Barana te sînor bû.

Keskesora te sînor bû.

Berfa te sînor bû.

Şevên te sînor bûn.

Şînên te,

şahiyên te,

û êşên te sînor bûn.

Rengê te sînor bû.

Navê te sînor bû.

Dengê te sînor bû.

Xweda,

pêxember,

pirtûk,

seqa,

nimêj,

û rojiyên te sînor bûn.⁶

............................

Merov dikare girêdana dahêner bi pirsa wî a netewî ve û têkildariya di navbera wîna û civatê de ji van her sê mînakên jorîn bixwîne, û bi gumana min ev babet ne bi hewceyî şîrove û analîzkirinê ye.

Dahêner bi zimanekî Kurdî xuro, zelal û bijwên dinivîsîne, û her weha û ji bilî ku bi zimanekî Kurdî dinivîsîne, helbestvan dikariya zimanekî wisa bijwên, wisa bejinbilind, wisa bedew tayîbet bi xwe biafirîne, û ev êk bi xwe yek ji pêwistirîn, giringtirîn hîmên nûjeniyê ne ku bêyî wêna helbestvan dê neşêt bostekê jî ber bi helbestê weku karekî dahênerî û ne jî cîhaniya helbestê

ve bibeze.

Ango eger em bi hûrî bala xwe bidin zimanê helbestvan û şêweyê avakirina

têkistê em dê bibînin ku merema wîna ew bûye ku ji bilî nirxên wêjeyî,

nirxekî dîrokî jî bide helbesta xwe, û merov evî nirxê dîrokî gelek caran di

ferhenga helbestvan a ziman de bipelîne.

Bi wateyeka din ziman aleveke ku roleke sereke di destnîşankirina nirxên têkista helbestyane di seranserê ezmûna H. Broka de dileyize.

Di astekî dîtir de ew zimanê ku dahêner bikar ditîne hew çendî ku di gelek ciyan de di astên xwe yên helbestî de bilind û ne zelal têt lê qabiliyeta ravekirin û bi destxistina kilîtên ravekirinê têde peyda dibin, û eve jî bê guman serkeftineke dîtir li serkeftinên dahêner pirtir dike.

Îcar çiqas ciwane dema helbest bibe nirxekî dîrokî, û merov vê êkê di têkiliya

di navbera dahêner û têkista wîna de jî dipelîne ku têkiliyeka di qûnaxine

suriştyane de derbas dibe, êdî rûbirûkirineke aktîfyane di navbera her diwan

de pêktîne ( dahêner û têkist) ê.

Dêmek di asoyên nivîsandina bi zimanê Kurdî de H. Broka ziman dibîne merc û elementekî tayîbet ji bo cihêwazî û serkeftina têkista helbestyane. û ev yek di danûstandin û bikaranîna wîna ji ziman re di hemî astande astê Tîp, Xurde û hevokê re diyar dibe.

Hindek peyv û bêje ji ferhenga Helbestvan a ku di her sê dîwanên xwe de

bikaranîne:

Bawişkandinin ji

kopên minareyin

razayî ⁷

Bawişkandin

Şêlandin

Gurxenîq

Xerîbo

Hêkesorê

Qitik

Belqitî

Barbarîtk

Basimbar

Tevzînok

Kûrik

Dirreh

Zîpik

Kixkixandin

Kulîn

Bişirîn

Qolek

Bêkav

Kaniya sipî

Qumatk

Batizmî

Kenar

Nehayîkirî

Şehitî

Serborekên.

Çareşembên tozê ⁸

Hicrik

Şivîlok- şivîl

Keservedan

Berbisk

Dûkelkêş

Nijinand

Bûka Mîra

Tidarik

Tixûb

Stûna Mirazan

Banahî

Serêvar

Melûlreng

Rewangeh

Xîve

Şevberat

Bûka Baranê

Hincinî

Kisîr

Giyaxwîn

Rexerêk

Serêlok

Xemilavêtî

Hênijok

Keskê dawî di

cenazeya Xwedê

de ⁹

Pîtanok

Tembîkname

Çarkopal

Xewletgeh

Xwedayên hişî

Şêlandin

Sênc

Xirên xafil

Diyarê Felekê

Neşter

Keskê Xwedê

Mikurhatin

Dara Herherê

Reşgirêdan

Nankor

Pêşabûn

Êvarname

Xwedanname

Siwarê ezelê

Emînê Xwedê

Semagerî

Endekof

Gulgenim

Qubletgeh

Li gor xwendin û agadariyêd min ji MED ya Kurdî re, ez bawer dikim ku ev bêje û peyvêd ku helbestvan bikaranîne, ev cara yekemînin ku di helbestê de têne bikaranîn, ne tenê wisa belê ez guman dikim ku ev cara yekemînin ku bi awayekî nivîskî têne bikaranîn, û zîrekiya helbestvan ewe ku di helbestê de bikaranîna, ku bi rastî buhayekî dîrokî, efsaneyî, hunerî û bedewîtî li ber bejna wana kiriya.

Icar ewî ji bo berdewamiya pêvajoya bihevredanûstandinê ku bi ziman pêk tê bi hêz kiriye.

Ji ber ku em bi ziman li ser tiştan diaxivin, em her tiştî di hundirê xwe de bi ziman derdibirin, û bi ziman em li ser ziman diaxivin. Dêmek ziman alavekî derbirînê yê herî mirovane ye.

Ew alavê derbirîna têkiliyên me bi derdora me re ye. Bi ziman em xwe û her tiştî nas dikin, herwekî çawa ku em xwe û her tiştî bi yên din û derdorên xwe didin naskirin.

Çiqas li helbestvan zor tê dema ku li hember ziman radiweste „Helbestvanek hezarê kîlometran dûr diçe daku karibe pêrgî xwênerên xwe werê, û

helbestvanek nikare ji dervayî wê kaxeza ku li ser dinivîsînê çar bostan dûr biçe. Helbestvanekî jî di kûrahiya deryayan de avjeniyê dikê, û helbestvanekî din di dilopeke diwîtê de binav dibê û difetis e“.¹⁰

Bê guman di warê helbestê de jî astengiya yekemîn ku xwêner rastî wê tê, ziman e.

Helbest bi baweriya min ruhê ziman e, herwekî çawa ku ziman jî ruhê helbestê ye. Lewra zimanê helbestê zimanekî taybetmend û cihêwaz e. Ji ber ku eger hat û ne wisa be, êdî tu cihêwazî nakeve nevbera zimanê helbest, çîrok, roman, siyaset, aborî, civak û şanogerîyê.

Ziman jî dema gelekî tête bikaranîn pûç û sar dibê. Ew hinekî ji reng û bedewiya xwe winda dike, êdî di vir de rola helbestvan tête xuya kirin dema ku tê û wî

„Ziman wekî ku suryalî dibêjin çemekî binerd e, û sererdkirin û diyarkirina wî çemî, berî her kesî, erka helbestvanê nûjen e“.

Ev çem jî, li gora suryaliyan, milkê her kesî ye, û pêwîste ku mirov ne tenê li xurxura wî guhdar bike. lewra divê ji nuh ve mercên ku guhdarkirina wî xweştir vejînin, werin bicîanîn.“ ¹¹

Durêd Yehya Xewace helbesta nûjen di van hersê xalên jêrîn de li qelem dide:

Bedewiya Zimanê helbestê bi pileya yekemîn girêdaye bi sistêma bikaranîna xurdeyan ve, ew sîstêm jî dikeve bin bandora Ezmûna dahêner û kela hinavên wîna, ne bi guhertin ( Nûjenî ) ji bo guhertinê, û ji vê derê merov dikare bêje Zimanê helbestê Zimanekî rewan vekirî û bê sînor e Zimanekî li bedewvaniya xwe û ya tiştan digere, ne mîna Zimanê, Zanistyane û van karên din e.

Di xwendina têkistên evî helbestvanî de merov dipelîne ku bi vîn, hêz û hestekî pir nazik û dilşewat xwe di tavêje asoyên Demuqratiyet û wekheviyê ku karibe têde serxwebûn, azadî û cudabûna her afrîdeyekî biparêze, û ev têkista jêrîn teqezkirineke li ser vê nerînê.

Ev yek jî vedgere wê jîngeha ku Dahêner tête rabûye, tevî ku gelek kes di vê yekê de dikevine tevheviyekê dema vî şêweyê ziman yê rasteqîne û ciwan mîna devokên herêmî li qelem didin, dibe di hindek ciyan de mebest ( li nik hindek ezmûneyên din ) ev nerîn rast be, lê qet bi tu awayî ji awayan ev li ser ezmûna H. Broka nayête çespandin, çimkî ew bi xwe kurê jîngeheke tayîbet û dêrîne, êk ji mercên dêrîniya vê jîngehê jî ewe ku zimanên biyan mîna zimanê Erebî ku zimanê dîn û dewletê bûye, û zimanê Tirkî, Farisî, bandoreke dîrêkt û nêkatîv li zimanê wîna nekiriye.

Zîrekiya helbestvan di şêweyê danûstandin û bikaranîna wîna ji vî zimanê tayîbetmend re, û bi cîkirina wîna ji xurdeyê re.

Çawaniya danûstandineka zimanî û gihandina peyvê bi rengê wê yê durist û ciwan bi xwendevan re.

Ku ew hewil dide ku peyv an jî ziman bi tevayî giran, cûtî, û biyan newête guhên xwendevan.