Xwedayê bi Kurdî di navbera

Kurdistana „çinînê“

û „Êzdîstan“ê de

Hoşeng Broka

Pirsa „Êzdî Kurd in yan na“, wate Xwedayê êzdiyane Xwedayekî kurt û Kurmancî, yan jî „kurt û êzdî“ ye, pirsa her kêlîk û her „barûdoxên hestyarane“; her ferman û her jiholêrakirinên „hestyarane”; her ketin û her rabûnên „hestyarane“ û pirsa her gêwilê her parleman, her hikûmet û her „mîrên hilbijartinên“ „hestyarane“ ye.

“Êzdî dikarin Kurd bin, yan na”, ne pirsa duh bi tenê bû, îro bi tenê ye, û ne jî dê ya sibê, bi tenê, bimîne.   

Ew pirsa her „Ermenistan“, her „Erebistan“, her „Aşûristan“, her „Tirkistan“, her „Ecemistan“ên “hestyarane” bû, û wisa diyare, ku ew dê wek pirsa  „Kurdistanên hestyarane“ jî, bidome.

„Êzdî kurt û Kurmancî ne, yan na“, berê bi qasî îro, ji lidarxistina hîpotêzeke berguman û lêkolana „gumannameyeke“ „kurt û zanistî“ û wêdetir, ew pirseke 100% siyasî û ne bêrî ye.

Di derbareyê vê pirsê de(Êzdî Kurd in, yan na?), heta aneha gelek „gilîname“, bang û nivîs(bi taybetî di van çend mehên dawiyê de), çûne belavkirinê[1].

Bi qasî ku ew berê(û aneha jî), bi Ermenî, bi Erebî, bi Asûrî, Kildanî, bi Tirkî, bi Farisî ne bêrî bû(û hîn jî), mirov dikare wisa bixwîne û têderbixe, ku aneha vê „Kurdistana azad“ jî, ew ne bêrî, û ne jî wisa „ji Xwedê re“ ye.

Ew pirsa berî belavkirina „kêksê/الكعكة“ , berî belvakirina deng û rengan, berî belavkirina Parlemanan, berî belavkirina xetan û sînoran û berî belavkirina welatan e.

Ew pirsa ji „Kurdistana sor“ heta bi „Kurdistana azad“ e.

Ew pirsa navbera herdu Kurdistanan, pirsa berî wan bû û vaye hîn jî pirsa piştî wan e.

Ev „Êzdî Kurd in, yan na?“ ji bo min, ji pirsê û wêdetir, ew „bersiveke provokatîv“ e.

Ji gera di pirsekê de, bihtir, ew bersiveke xetimî, berdest, tim li kar û hazir e.

Ji pirseke berguman û bêrî û mezintir, ew „bersiveke berguman“ û ne bêrî ye.

Û ew ji pirseke bîrdoz, nandoz û tim hazir bihtir, ew bersiveke  „doblajkirî“, „nefilterkirî“ û „kelê“ ye.

Kurdistan
xatirê „navê Xwedê“ ye

Êzdiyatî li ser asta xwe, ya antropolojî û atnolojî, bê guman, wek bareyeke Hindo-Aryanî û bi Kurdî rû da.

Ew wek bareyeke bi Kurdî hat û hîn jî bi Kurdî diçe.

Ew bareyeke Kurdî û Kurdî bû, ku bi Kurdî navê Xwedê hilda;

ku bi Kurdî, perwesteyî navbera herdu destên Xwedê bû;

ku bi Kurdî, „ferman û ferman“, li ser „kuştina Xwedê“ giriya;

û ……..

ku bi Kurdî, nav di aliyên mala Xwedê, ya di Kurdî de, da.

Di „ilmê Êzdiyatiyê“ de, ku aliyekî mezin ji mîtolojiya wê digire, Kurdistan, nêzîktirîn û pêştirîn „mala Xwedê“ ye.

Kurdistan di hin duwa, dirûze û „nivêjên“/nimêjên Êzdiyan de, wek „ferztirîn welatê Xwedê“, tê liqelemdanê.

Ji ber ku wek tê gotin „lêv ji diranan pêştir in“, lewre „Kurdistan“ jî wek welatê herî nêzîk ji „Xwedayê êzdiyane“ re, ji welatên „Xwedayên xelkên din“, pêştir e.

Di „Nivêja Rojhilatê“ de, Êzdî weha perwesteyî navê Xwedê dibin, daku „li halê mala wan (Kurdistanê), bipirse“:

Tu hem derdî, hem dermanî, hakimê şah û gedayî!

Ya Rebî tu padîşahê erş û kursî, xaliqê ga û masî

Ya Rebî bi xatrê navê xwe ke, halê Kurdistanê

Êzîdiyên rojhilat û rojavayê, bipirse[2].

Di Êzdiyatiyê de, ji xwendina „defterên îmanê“, yên li ser dil, ezberkirî, diyar dibe, ku bi qasî ku „Kurdistan“ dikare „mala axretê/mala wê dinyayê“ be, ewqasî jî ew dikare „mala dinyayî/ mala vê dinyayê“ be.

Di „paşnivêjê“ de, Kurdistan weha ji Êzdiyan re, dibe „welatê mizgîniyê“:

Şerfedîn xerezê gelî,

mizgîniyê bibête Kurdistanê.

Belav kin deftera îmanê.

Şêşims roja Êzîdiyan e.

Şerfedîn mîr e, li dîwan e[3].

Li ser asta „îdyolojiya neteweyî“, Êzdiyatî di „defterên“ xwe yên „îmanê“ de, Kurdistanê wek „welatê serkeftî“, beramber bi welatên „dagîrkerên“ wê, nîşan dide.

Kewate, di Êzdiyatiyê de, „Kurdistana li jor/ Kurdistan wek welatê „duwa, dirûze û nimêjan“, bi qasî „Kurdistana li jêr/ Kurdistana bi xwîn û goşt“, tê xwendin û perestinê.

Bi qasî ku nimêjên Êzdiyan dibêjin, Kurdistan hem welatê „dînê wan“, hem jî welatê „dinya wan“ e; hem welatê bi Kurdî, yê „vê dinyayê“ û hem jî welatê bi heman Kurdiyê, yê „wê dinyayê“ ye.   

Di van sebeqeyên jêrîn de, „Kurdistan/welatê şîlîganê/welatê kêfa serkeftî“, li ser asta nimêjê û perwestebûna ji Xwedê re, beramber bi „Ne-Kurdistanan“, weha tê xwendin:

Şilîlxan beketin Kurdistanê,

wê topan berditin Tirkistanê,

textî raketin bibin Kurdistanê,

qeda wê bikevêt mala Erebistanê[4].

Herçende  „Kurdistan“ wek zaraw, li ser asta bikaranînê (siyasî, dêmografî, ciyografî, ciyopolîtîkî….htd.), ku wateya „welatê Kurdan“ dide, zarawekî nuh   be jî[5], beramber bi dîroka Êzdiyatiyê, ya ji wî „zarawî“ û wêdetir, lê hatina heman zarawî(Kurdistan), ku di „qonaxa diwem“ ji duwa û nivêjên Êzdiyna de, wek navê „welatê Xwedê“ û „Kurdên wî“ hatiye, bê guman, wateyeke mezin û giring dide:

Ew tê wateya, ku sînorên Êzdiyatiyê sînorên Kurdistanê ne;

ku dinyaya Êzdiyatiyê dinyaya Kurdistanê ye;

ku asmanê Êzdiyatiyê asmanê Kurdistanê ye;

û ew tê wateya, ku Xwedayê Êzdiyatiyê Xwedayê Kurdistanê ye.    

Kurdî „zimanhalê“

navê Xwedê ye

Di bîr û baweriya Êzdiyatiyê de, Xwedê „kurt û Kurmancî“ ye.

Ew ji navê xwe (Xwedê/ Xweda/ Xwedan/ Xwedawend/ Ezda/ Êzda/ Êzî/ Yezdan/ Êzdan) heta bi zarê xwe, „kurt û Kurmancî“ û bi Kurdî ye.

Navê Xwedê = (Xwe+da= yê+xwe+dayî/ Xwe+dê/didê= yê+xwe+didê), ku bi Kurdî, li ser asta fîlolojî û etîmolojî, tê wateya „yê xwe bixwe dayî/ yê xwe, bixwe, afirandî/diafirîne“, di Êzdiyatiyê de, heman wateya Xwedê, wek „afrênerê xwe û her tiştî/afrênerê gerdûnê“, li ser asta mîtolojî û teyolojî jî, dide(Qewlê afrandina dinyayê; Qewlê keniya maran; Qewlê Tawisî Melek, Qewlê îmanê…..htd).

Ligel kartêkirin û bandora „çanda Xwedayên yên din“ li ser „çanda Xwedayê Êzdî“, lê hîn jî mirov dikare wî di rabûn û rûniştina Êzdiyan de, wek „Xwedayekî petî“, bi Kurdî, bixwîne.

Tevî ku mirov di „Meshefa Resh“ de, pêrgî „Xwedayekî koktêl“ tê, lê „Kurdî“, her mayîye yek ji sîmayên berz, yên wî „Xwedayê Êzdî“.

Kurdî di wê „pirtûka jar“ de, ku ji „Xwedêgiraviyê“ û wêdetir naçe, wek „zimanhalê“ navê Xwedê û karûbarên wî , hatiye liqelemdanê.

Her tişt,

 bi Kurdî diçe

 destên Xwedê

Ligel alozî û problematîkiya qonaxa şêxadiyatiyê, ku sîmayên Xwedayê Êzdî, ji reseniyê çûn „koktêliyê“, lê zimanê „aliyê navê“ wî, her „kurt û Kurmancî“ ma.

Zorbeyî zorî „ilmê sîngê“/„kultûra bîrê“ (Qewl, beyt, duwa, dirûze, xerîbok, lavij, payîzok…..htd), ku Êzdî heta roja îro, bi wî, li ber dergehên Xwedayê xwe, yê „kurt û Kurmancî“, perweste dibin,  bi kurdî(Kurmanciya jorîn) rû da ye.

Zimanê rabûn û rûniştina komelgeha êzdiyane, yê rojane jî (ji xeynî Komelgeha Başîk û Bahzanê, ku bi Kurdiyeke tevlîhevkirî bi hin Erebî û hin ziman û devokên din, yê wê herêmê, dan û standinê dike), jixwe xurû, bi Kurdî ye.

Wate Kurdî di Êzdiyatiyê de, hem zimanê dîn û hem jî yê dinyayê ye;

hem zarê Xwedê û hem yê mirov e;

hem zarê asmanan û hem yê erdê ye;

û hem zarê mirin û hem yê jiyanê ye.

Kurdî di Êzdiyatiyê de, zimanê ji Xwedê heta bi ademîzadan û ji ademîzadan heta bi Xwedê ye.

Ew zimanê li jor, yê wexta Xwedê û li jêr, yê wexta afrîdeyên wî, yên bi Kurdî ye.

Rê,

 ji Kurdistanê

diçe mala Xwedê

„Laliş“, ku li gora bîr û baweriya Êzdiyan, „havên“ û „navenda“[6] gerdûnê ye, wek maleke bi Kurdî, bo heskirina Xwedayekî bi Kurdî, diçe gavên bawermend û serdanvanên xwe, yên bi Kurdî.

„Laliş“ hem wek cih û hem jî wek têgeh, li ser asta teyolojî, mîtolojî û dîrokî, hîn jî ciyê vekolîn, guftûgo û danûstandinê ye.

Ligel  nependiya Lalişa „dîrokî” û „mîtolojî“, lê mirov dikare „Lalişa halê hazir“, ya „bi xwîn û goşt“ û berdest, wek „aliyekî eşkere“, bi Kurdî, bixwîne.

Piraniya serdangeh, koşe, ber, dar, seqa û sêrmoniyên dorûberên Lalişê, bi Kurdiyeke eşkere, diçin bîra Xwedê[7].

Kewate pirraniya perestgeh, serdangeh, quncik, serderî, agir- û çiradank, dar, ber, alî, çiya, gelî, kanî, seqa û sêrmoniyên, ku di Lalişê de, rû dane(û hîn jî rû didin), bi mentiqekî kurdiyane, hem çûwine navên xwe û hem jî çûwine û hîn jî diçin navê Xwedê.

Ji hêla din ve, jixwe, hemî „malên êzdiyane“, ku rê ji wan diçe navbera destên Xwedê, li „wargehên Kurdan“ rû dan e.

Hemî perestgeh, „agir-geh“ „Xweda-geh“ û „Ezda-gehên“ êzdiyane, li wir rû dane, ku ax, av, ba, û agir bi Kurdî bûn;

ku çiya, çem û cobar bi Kurdî bûn;

ku alî û  mirin û jiyana bi wan, di wan de, û li ser wan, bi Kurdî bûn.

Bi gotineke din, „Lalişên êzdiyane“ li Kurdistanê rû dan, ku ji wir, rê bi Kurdî, diçûn(û hîn jî diçin) mala Xwedê.

Ne-danûstandina bi Kurdî

jidestberdana

Xwedayê „Lalişa“

bi Kurdî ye

Li ser asta dinyayî jî, ku îro roj „Civata Rûhanî”, rêvebiriya Êzdiyan, dike, helwesteke eşkere û vekirî, di derbareyê pirsa Êzdiyatî û kurdiyatiyê de, nîşan dide.

Serê pîramîda vê „Civaka Rûhanî“, ya îroyîn, ku li hêleke wê „Mîr Tehsîn Beg“ e û li hêla din jî „Şêx Xeto yê Babê Şêx“ e, di van çend salên dawiyê de, Êzdiyatiyê wek Kurdiyatiya resen û kurdiyatiyê jî wek Êzdiyatiyaa resen, heldisengînin.

Di konferansê 16.07.2005an de, ku di derbareyê „paşeroja Êzdiyatiyê di Îraqa nuh de“, li Oldenburg, ku ji hêla „Mala Êzîdiyan“ ve, hatibû organîzekirinê, „Mîr Tehsîn Beg“ sebaret bi pirsa „aya Êzdî Kurd in yan na?“, weha dibêje:

„em Êzîdî Kurd  in û me tûcaran kurdîtiya xwe înkar nekiriye û nakin. Heke ku em zimanê xweyî Kurdî winda bikin, hingê emê ola xwe, Êzîdîtiya xwe, winda bikin. Heke ku em ola xwe winda bikin, emê zimanê xwe winda bikin”

Babeşêx Şêx Xeto jî, herwekî çawa berê, bavê wî „Şêx Hecî“, ew jî aneha, „Êzdiyan“ wek „Kurdên resen“, bi nav dike[8].

Ji helwesta serê pîramîda êzdiyane, ya „dinyayî“, diyar dibe, ku qezenckirina Kurdî(ku zimanê nimêj, qewl, duwa, beyt, dirûze………..û xerîbokên Êzdiyan e) qezenckirina Êzdiyatiyê bixwe ye, û windakirina wî jî windakirina wê ye.

Kewate Êzdiyatî dînê „dinya û axreta“ bi Kurdî ye:

Ew dînê dan û standina bi Kurdî, nimêja bi Kurdî û Xwedayê bi Kurdî ye.

Lewre, „Nedanûstandina“ bi Kurdî, li ser asta „dinya û axreta“ Êzdiyatiyê,  tê wateya jidestberdana Xwedayê Lalişa bi Kurdî.

Di ala Kurdî de,

„roja Êzdiyan“,

bi Kurdî

hiltê

Bê guman e, ku dîroka Êzdiyatiyê wek rûdan, ji dîroka danan û rûdana ala bi Kurdî û wêdetir e.

Ala Kurdî(ya kesk, sipî, sor û rojeke zer li ser sipî, di nêvî de), wek danan, vedigere destpêka sedsala XX, ku wê demê ala partiya „Xwîbûnê“/serxwebûnê(1927-1946) bû.

Wê demê „Xwîbûnê“, ku Qadiyê Komara Mehabadê/Kurdistanê (Berfanbara/Kanûna1945-Berfanbara 1946an) bûbû endamê wê, wek partiyeke Kurdistanî, li jêr wê alê, doza „serxwebûn û azadiya“ Kurdistanê,  dikir.

Di nav ala „serxwebûn û azadiya Kurdistanê“ de, ku „roja Êzdiyan“ li gel „21“ tîşikên xwe, cih girtiye, bê guman, wateyeke mezin dide.

Jixwe roj, li gora baweriya Êzdiyan, „pîroztirîn“ alî û nîşana „Şêşimsê“ wan e.

„Şêşims“ bixwe jî, ku li ser asta Xwedawendiya Êzdiyatiyê wateya „Xwedayê rojê“, dide,  di heman demê de, ew wek navekî, yan jî rûyekî ji rûyên „Xwedyaê hemîşe û tekûz“, tê selimandinê[9].

Êzdî her ku diçin duwa û nimêjan, berê xwe didin „rojê“[10] û bi Kurdî, perwesteyî Xwedayê xwe, yê „kurt û Kurmancî“, dibin.

Lewre „roj“ wek „simboleke Xwedawendane“, di gelek qewl, duwa û dirûzeyên Êzdiyatiyê de, tê xwendinê.

Di ala Kurdî de, ku „roja Êzdiyan“, bi Kurdî hiltê, li ser asta „rêyalîteya siyasî“ jî, nîşana rêyalîstiya têkildariya mikum, ya navbera Êzdiyatî û Kurdiyatiyê ye.

Ne „Quds“ bi Kurdî

bêrî ye,

û ne jî „pirs“

Tê gotin, ku „mirov bi pirsê diçe Qudsê”.

Kewate, rê ji „pirsê“, diçin dîn û dinyayê, ku navbera mirov û Xwedê ye;

rê ji wir diçin mirin û jiyanê, ku navbera mirov û Xwedê ye;

diçin giyan û ceste;

diçin wê dinyayê û vê dinyayê;

diçin buheşt û dojehê;

diçin mîtafîzîk û fîzîkê;

û diçin efsane û zanistê,

ku navbera mirov û Xwedê ye.

Ev tê wê wateyê, ku ancix bi „çanda pirsê“, mirov bigihe „çanda Qudsê“, ku li ser asta vê metelokê, ew serencama „pirsa eşkere“, „mirovê eşkere“, „Qudsa êşkere“, „gerra eşkere“ û „Xwedayê eşkere“ ye.

Ma gelo li sera asta pirsa „Êzdî Kurd in yan na?“, wek

„provoke-nameyekê“, „pirs“, „Quds“, „gerr“, „Xwedê“, „Êzdî“, „Kurd“ û „Kurdistana“ wan, eşkere ne???

Bi ya min, nexêr.

Ma piştî hewqasî Êzdiyatî bi Kurdî; hewqasî Xwedê bi Kurdî; hewqasî cihên Xwedê û dengûbasên wî bi Kurdî; hewqasî „Kurdên Xwedê“ bi Kurdî, edî pirseke weha „Erê Êzdî Kurd in, yan na?“, dikare were bêrîkirinê.

Bi hizir û boçûna min, dîsa nexêr.

Li ser asta vê „provoke-pirsê“,  bi hizir û boçûna min, ne „Kurdên Qudsê“ bêrî ne, û ne jî „Kurdên pirsê“.

Ne kurdên „di mafan de“ bêrî ne, ne jî Kurdên „li derveyî wan mafan“.

Ne Kurdên Êzdî, ku berê Xwedayê êzdiyane, ji kurdiya destên wî; ji Kurdiya mal, serdangeh û Lalişên wî; ji Kurdiya nav û defterên wî û ji Kurdiya rex û berên wî, bi „darê zorê“,  werdigerînin, bêrî ne, û ne jî „Kurdên hukumraniyê“, bêrî ne, ku berê „Kurdistana azad“, bi „darê berjewendiya partiyane û yekta“, didin êl, eşîret, liq, malbend, partî, kesûkar û „malxwêyên mala“ xwe.

„Kurdistana bûyî“,

„pirsa Êzdiyan“, bi Kurdî,

pirrtir û

aloztir kir

Di beşê rabirdû de, ji vê „bersivnameyê“, li jêr çend „navnîşanên“ curbecur, min hewl da, ku ez Êzdiyatiyê, wek „oleke bi Kurdî, di Kurdî de, û ji bo Kurdî“, ku bûwiye û hîn jî dibe, li ser gelek astan (antropolojî, etnolojî, teyolojî, mîtolojî, sosyolojî, îdyolojî……..htd.), li xwendin û analîzekirinê, bidim.

Lêbelê, bi ya min, ew tenê aliyek, yan jî qetek, ji bersiva wê pirsa pirr e. Ew hinek bersiv e, lê ne bersiv sax e.

Bersiva pirsa „Êzdî Kurd in yan na?“, berî Kurdistanê, ne mîna bersiva wexta „Kurdistana bûyî“ û piştî wê ye.

Berê, ku Kurdistan „hîn nehatibû“, bi qasî ku ev pirs eşkere bû, bersiv hîn eşkeretir bû.

Bi qasî ku „yên antî-Kurd“, eşkere, Kurdî li Xwedayê êzdî, qedaxe kirin, Xwedê di bîra Êzdiyan de, eşkeretir, „kurt û Kurmancî“ ma û bi heman „kurtûKurmanciyê“, eşkertir jî, çû berxwedan, pêdarî û serbizavtinê.

Bi qasî ku Kurdistan, eşkere, ji Êzdiyatiyê hate hilkirin, Êzdiyan jî eşkeretir, bêriya tewafa li „Kurdistana Xwedê“, kirin.

Û bi qasî ku Êzdî, bi zimanên Xwedayên „yên din“, eşkere, li „ferman“ û kuştinan, hatin dayîn, daku ji bîra dîrok û ciyografiyê herin, Êzdî dîsa eşkeretir, çûn Kurdî, daku bi heman Kurdiyê, di bîra heman Xwedayê xwe, yê „Kurt û Kurmancî“ de, bimînin.

Berê, ku „Kurdistana azad“ hîn nebûwibû, pirsa „Êzdî Kurd in yan na?“ di navbera Êzdiyan/Kurdan û „Ne-Kurdan“ de(Ereb, Tirk, Faris, Ermen…… û Aşûriyan), diçû û dihat, lêbelê Êzdî, wek kêşeyeke giştî, di xirecira wê „çûnûhatina“ „ne-Kurdîkirina“ bi „darê kuştin û fermanê“ de, ligel dîroka ji „72“ fermanên giran, her Kurdên bi Kurdî, di Kurdî de, û ji bo Kurdî û Kurdistana xwe, man. 

Lê îro roj, paş „bûyîna Kurdistanê“, êdî pareke mezin ji wê pirsê û  bê guman ji bersiva wê jî, ketiye navbera Kurdan û Kurdan xwe bixwe, anku navbera Kurdên Êzdî(ku xwe wek Kurdên „jinbavê“ hest dikin) û Kurdên „Ne-Êzdî“(ku Kurdên biryar û hukumraniyê ne). 

Vê „Kudistana azad“, ku heman pirs, êdî dijwartir û xeternaktir, Kurd û Kurd, tê lidarxistinê, mirov bi sîgnaleke „ne-xêrê“ re, rû bi rû, dimîne.

„Pirsa Êzdî Kurd in, yan na?“(bihtir, wek pirseke siyasî), ku aneha pareke ne hindik, ji pirsa „Kurdistana bûyî“ digire,  êdî, roj bi roj, pirrtir û aloztir dibe û bi qasî pirrbûn û alozbûna pirsê, „Êzdiyên wê“, „Kurdên wê“, „gerra li wê“, „Quds“ û herweha „Xwedayê wê“ jî, di çûyîna ber bi wê ve,  ne-bêrîtir û ne-eşkeretir, diçin û tên lidarxistinê.

Di „Kurdistana bûyî“ de, ku li wir, pirsa „Êzdî Kurd in, yan na?“, hilbijartin bi hilbijartin, parleman bi parleman û hikûmet bi hikûmet, Kurd û Kurd, mezintir û pirrtir dibe, navbera Êzdiyan(ku xwe wek „Kurdên li derveyî mafan“, hest dikin) û Kurdên „desthilatdar“ de(ku wek „Kurdên di mafan“ de, mafdar, tevdigerin), her ku diçe, astengtir û nexweştir dibe.

Dengê „defa Kurdistanê“,

mîna berê,

nema ji dûr ve,

xweş tê

Paş şerê kendavê yê diwemîn(16.01-28.02.1991), ku di serencama serhildana adara 1991ê de, Kurdistana başûr, ji dîktatoriya hikûmeta navendî, ya „Îraqa Seddam Hisên“, rizgar bû, heman-heman dewlteke Kurdî, di herêma Kurdistanê de, ku DYA, ew wê demê, wek „herêma li jêr embargokirina hewayî“, îlan kiribû, hate damezrandinê.

Mîna hemî pêkhatiyên wê „Kurdistana bûyî“, yên li ber comerdiya  destên „partiyên Kurdên desthilatdar“, Êzdiyan jî, kêm-zêde, para xwe ji destkeftiyên „azdaiya“ wê Kurdistana, ku êdî hate ber devan, wegirtin.

Yek ji diyardeyên herî balkêş, di derbareyê bidesxistina Êzdiyan ji hindek destkeftiyan re, ku li jêr siya hikûmetên herêma Kurdistanê, dihatin belavkirin, ew e, ku maf li şûna bihatana bidesxistin û wergirtinê, ew Xwedêgiravî, „miftûbelaş“, dihatin „bixatirkirin“, „diyarîkirin“ û „serqekirinê“.

Bê guman, li ser asta mafên hemwelatiyê, cihêwaziyeke mezin di navbera „mafwergirtinê“ û „mafbixatirkirin“ yan jî „mafdiyarîkirinê“ de, heye:

„Mafwergirtin“, ku maf, di rê û kenalên yasayî û rewa de, tên cîbicîkirin û wergirtinê, proseseke tam bi serê xwe, cihêwaz û cuda ye,  ji „mafdiyarîkirinê“, ku hin maf, di rêya proseseke li derveyî yasa û rêdanan, li jêr „comerdiya“ hin destan, dikarin werin yan jî tên pêşkêşkirin, „bixatirkirin“ û diyarîkirinê.

Eger „Kurdistan“, li ser asta fîlolojî wateya „Kurd+stan=Welatê Kurdan“ bide, lê wateya „Kurdistana bi xwîn û goşt û rêyalîst“ wateyeke berferhtir dide.

Lewre, li ser asta danûstndina rêyal bi „Kurdistana rêyalîst“ re, bi ya min, nabe ku „siyasetên bi Kurdî“, di vê serdema global de, ezmûneyên „Tirkiya Tirkan“, „Erebistana Ereban“ û „soviyêtistana prolîtaran“, ku Kurdan ji her kesî bihtir, êş û azar li jêr îdyolojiyên wan kişandine, li ser hin Kurd(Êzdî, Feylî, Şebek…htd.) û „Ne-Kurdên“ xwe(Asûrî, Ermenî, Ereb, Kildan, Turkmen …..htd), dûbare bikin.

Paş dora 16 salan ji ezmûneya „Kurdistana li ber devan“, hate eşkerekirin, ku „Kurdistana azad“ ne tenê ya Kurdan e ji „Ne-Kurdên“ wê bihtir, belê ew ya „hin Kurdan“ e jî, ji Kurdên wê yên din bihtir (Kurdên Êzdî, Kurdên Feylî û Kurdên Şebek wek nimûne).

Paş dora 16 salan, bi Kurdî „hilanîn û danîna“ Kurdistanê, û paş dora 16 salên bi Kurdî, ji çûn û hatina „azadiya Kurdistanê“, ku „Kurdistan“, êdî nema mîna „defa, ku ji dûr ve, dengê wê, xweş werê ye“, pîvan serûbinî hev bûn, û „Kurdistana xewnê“ mîna her welatekî „cîhana sêyem yan jî dehem“(wek hev e), bû „Kurdistaneke di destan de“, ku ew jî dikare „xewnên xerab“ û şevpestên cîranên xwe, li ser „Kurd“ û „Ne-Kurdên“ xwe, biceribîne û dubare û dehbare bike.  

Li ser asta Êzdiyan(ku hejmara wan li îraqê, li pey hindek çavkaniyên ne fêrmî, aneha, digihe dora 600 000 – 650 000 î)[11], „Kurdistan azad“ û hikûmetên wê, heta vê demê, hîn jî ciyê gazinde, newekhevî, „qalûqîl“, nerazîbûn û helwestên protestoyî ne.

Ji bo ku mijar, di vê derbareyê de, hîn konkrêttir bibe, ez dê hewl bidim, ku hindek hejmar, bûyer, bare û kawdanên, ku di vî warî de, bûwine, û hîn jî berdewam, dibin, bibim nivîsandin û eşkerekirinê.

Destên „Laliş“,

yên li ber

„berîkên ciwanmêr“,

vekirî

Paş damezrandina „komîta amadekar, ya bingeha Laliş“(05.10.1992)[12], di çarşembeke eşkere de(12.05.1993), û li jêr çavdêriya parêzgerê Dihokê, yê wê demê „Ebdilezî Teyib“, yekemî car saziyeke terxankirî, ji karûbarên Êzdiyan, yên „civakî û rewşenbîrî“ re, li Dihokê-Kurdistana başûr, hate vekirinê[13].

Bê guman, ew gaveke pirr giring bû, ber bi erşîvkirina “ilm” û kelepûrê Êzdiyatiyê ve. Herweha ew hewldaneke berbiçav bû, ji bo vekirina derfetên nuh, li pêş lêkolînkirin û xwendina Êzdiyatiyê, bi metodine bi rêkûpêktir.

Lê pirsa ku li vir dikare were kirin ev e:

Aya damzrandina bingeheke wisa, yan jî ji wisa mezintir, û birêkûpêktir, ji xelkên olekê re, ku hejmara wan digihe dora

600 000-650 000 î, mafekî rewa û yasayî ye, yan jî „xatirgirtin“, „diyarî“ û „minet“ e???

Di wexta ku „hikûmetên Kurdistanê“ û „Ibrahîm Xelîlên“ wê hebûn, û „bingeha Laliş“ saziya „tikî tenha“ bû, ji bo karûbarên Êzdiyan, yê „civakî û rewşenbîrî“, destên „kovara Laliş“, ya reben û destên avahiya bingehê, li ber „berîkên ciwanmêr“, her dirêj û vekirî bû.

Sergotara hejmara 7an(hejmara dereng, a paş xirecir û lihevketina endamên bingehê, di navbera „birakujiyên“ PDK û YNK de), ku bi destê sernivîserê wê demê Dr. Xêrî nehmo, vê „rastiya tal“ diçespîne û herweha dide diyarkirin, ku „kampaniyayên alîkariyê çavkaniya sêwî û tenha ne bo bingehê“[14].

Rewşa „Bingeha Laliş“, gihiştibû wê radeyê, ku sipasiyên bo „alîkariya dest û berîkên ciwanmêr“, her hejmar mîna „navê kovarê“, li ser rûpelê pêşî, yê „Laliş“ê, ku zimanhalê karûbarên wê bû, dihate xwendinê.

Diyare, ji „desttengî“, „mehûzî“, „bêxercî“ û „bêpereyîyê“, restorîzekirina avahiya bingehê(05.05-10.09.1996), ku wê demê hate ser 200 000 Dînarî[15], û herweha hemî „Lalişên“, ku paş hejmara 6an, ketine destên min (hj.7an - hj. 16an), tev(li gora ku kovar dibêje), li ser „hesabê berîka têkoşer Nêçîrvan Barzanî“, ku wê demê jî serokê hikûmeta Hewlêrê bû, hatine çapkirinê.

Tam li vir û ne li dereke din, çend pirs dikarin arasteyî „Lalişiyan“ bi qasî „Kurdistaniyan“ werin kirinê:

-          Aya bidestxistina „bingeheke“ wisan, maf e, „xatirgirtin“ e, „diyarî“ ye, „fetwe“ ye, yan „minet“ û sinet“ e?

-          Aya „bingeha Laliş“, ku wê demê „sêwiya“ 650 000 Êzdî bû(ku ne partiyên wan hebûn, ne jî martî), ne li jêr hukumraniya „hikûmeta Kurdistanê“ û paşê „hikûmeta Hewlêrê“, yên wê demê bû? Gelo çima alîkariya xwe ya „rewa“, wek „saziyeke rewa“, ku ji bo „Kurdên rewa“ bû, ji „wezareteke/ yan jî saziyeke rewa“, ji wezaret û saziyên wê „hikûmeta rewa“, wernedigirt:

Aya çima û çawa, rêya alîkariya