Xwedayê bi Kurdî di navbera

Kurdistana „çinînê“

û „Êzdîstan“ê de

Hoşeng Broka

Pirsa „Êzdî Kurd in yan na“, wate Xwedayê êzdiyane Xwedayekî kurt û Kurmancî, yan jî „kurt û êzdî“ ye, pirsa her kêlîk û her „barûdoxên hestyarane“; her ferman û her jiholêrakirinên „hestyarane”; her ketin û her rabûnên „hestyarane“ û pirsa her gêwilê her parleman, her hikûmet û her „mîrên hilbijartinên“ „hestyarane“ ye.

“Êzdî dikarin Kurd bin, yan na”, ne pirsa duh bi tenê bû, îro bi tenê ye, û ne jî dê ya sibê, bi tenê, bimîne.   

Ew pirsa her „Ermenistan“, her „Erebistan“, her „Aşûristan“, her „Tirkistan“, her „Ecemistan“ên “hestyarane” bû, û wisa diyare, ku ew dê wek pirsa  „Kurdistanên hestyarane“ jî, bidome.

„Êzdî kurt û Kurmancî ne, yan na“, berê bi qasî îro, ji lidarxistina hîpotêzeke berguman û lêkolana „gumannameyeke“ „kurt û zanistî“ û wêdetir, ew pirseke 100% siyasî û ne bêrî ye.

Di derbareyê vê pirsê de(Êzdî Kurd in, yan na?), heta aneha gelek „gilîname“, bang û nivîs(bi taybetî di van çend mehên dawiyê de), çûne belavkirinê[1].

Bi qasî ku ew berê(û aneha jî), bi Ermenî, bi Erebî, bi Asûrî, Kildanî, bi Tirkî, bi Farisî ne bêrî bû(û hîn jî), mirov dikare wisa bixwîne û têderbixe, ku aneha vê „Kurdistana azad“ jî, ew ne bêrî, û ne jî wisa „ji Xwedê re“ ye.

Ew pirsa berî belavkirina „kêksê/الكعكة“ , berî belvakirina deng û rengan, berî belavkirina Parlemanan, berî belavkirina xetan û sînoran û berî belavkirina welatan e.

Ew pirsa ji „Kurdistana sor“ heta bi „Kurdistana azad“ e.

Ew pirsa navbera herdu Kurdistanan, pirsa berî wan bû û vaye hîn jî pirsa piştî wan e.

Ev „Êzdî Kurd in, yan na?“ ji bo min, ji pirsê û wêdetir, ew „bersiveke provokatîv“ e.

Ji gera di pirsekê de, bihtir, ew bersiveke xetimî, berdest, tim li kar û hazir e.

Ji pirseke berguman û bêrî û mezintir, ew „bersiveke berguman“ û ne bêrî ye.

Û ew ji pirseke bîrdoz, nandoz û tim hazir bihtir, ew bersiveke  „doblajkirî“, „nefilterkirî“ û „kelê“ ye.

Kurdistan
xatirê „navê Xwedê“ ye

Êzdiyatî li ser asta xwe, ya antropolojî û atnolojî, bê guman, wek bareyeke Hindo-Aryanî û bi Kurdî rû da.

Ew wek bareyeke bi Kurdî hat û hîn jî bi Kurdî diçe.

Ew bareyeke Kurdî û Kurdî bû, ku bi Kurdî navê Xwedê hilda;

ku bi Kurdî, perwesteyî navbera herdu destên Xwedê bû;

ku bi Kurdî, „ferman û ferman“, li ser „kuştina Xwedê“ giriya;

û ……..

ku bi Kurdî, nav di aliyên mala Xwedê, ya di Kurdî de, da.

Di „ilmê Êzdiyatiyê“ de, ku aliyekî mezin ji mîtolojiya wê digire, Kurdistan, nêzîktirîn û pêştirîn „mala Xwedê“ ye.

Kurdistan di hin duwa, dirûze û „nivêjên“/nimêjên Êzdiyan de, wek „ferztirîn welatê Xwedê“, tê liqelemdanê.

Ji ber ku wek tê gotin „lêv ji diranan pêştir in“, lewre „Kurdistan“ jî wek welatê herî nêzîk ji „Xwedayê êzdiyane“ re, ji welatên „Xwedayên xelkên din“, pêştir e.

Di „Nivêja Rojhilatê“ de, Êzdî weha perwesteyî navê Xwedê dibin, daku „li halê mala wan (Kurdistanê), bipirse“:

Tu hem derdî, hem dermanî, hakimê şah û gedayî!

Ya Rebî tu padîşahê erş û kursî, xaliqê ga û masî

Ya Rebî bi xatrê navê xwe ke, halê Kurdistanê

Êzîdiyên rojhilat û rojavayê, bipirse[2].

Di Êzdiyatiyê de, ji xwendina „defterên îmanê“, yên li ser dil, ezberkirî, diyar dibe, ku bi qasî ku „Kurdistan“ dikare „mala axretê/mala wê dinyayê“ be, ewqasî jî ew dikare „mala dinyayî/ mala vê dinyayê“ be.

Di „paşnivêjê“ de, Kurdistan weha ji Êzdiyan re, dibe „welatê mizgîniyê“:

Şerfedîn xerezê gelî,

mizgîniyê bibête Kurdistanê.

Belav kin deftera îmanê.

Şêşims roja Êzîdiyan e.

Şerfedîn mîr e, li dîwan e[3].

Li ser asta „îdyolojiya neteweyî“, Êzdiyatî di „defterên“ xwe yên „îmanê“ de, Kurdistanê wek „welatê serkeftî“, beramber bi welatên „dagîrkerên“ wê, nîşan dide.

Kewate, di Êzdiyatiyê de, „Kurdistana li jor/ Kurdistan wek welatê „duwa, dirûze û nimêjan“, bi qasî „Kurdistana li jêr/ Kurdistana bi xwîn û goşt“, tê xwendin û perestinê.

Bi qasî ku nimêjên Êzdiyan dibêjin, Kurdistan hem welatê „dînê wan“, hem jî welatê „dinya wan“ e; hem welatê bi Kurdî, yê „vê dinyayê“ û hem jî welatê bi heman Kurdiyê, yê „wê dinyayê“ ye.   

Di van sebeqeyên jêrîn de, „Kurdistan/welatê şîlîganê/welatê kêfa serkeftî“, li ser asta nimêjê û perwestebûna ji Xwedê re, beramber bi „Ne-Kurdistanan“, weha tê xwendin:

Şilîlxan beketin Kurdistanê,

wê topan berditin Tirkistanê,

textî raketin bibin Kurdistanê,

qeda wê bikevêt mala Erebistanê[4].

Herçende  „Kurdistan“ wek zaraw, li ser asta bikaranînê (siyasî, dêmografî, ciyografî, ciyopolîtîkî….htd.), ku wateya „welatê Kurdan“ dide, zarawekî nuh   be jî[5], beramber bi dîroka Êzdiyatiyê, ya ji wî „zarawî“ û wêdetir, lê hatina heman zarawî(Kurdistan), ku di „qonaxa diwem“ ji duwa û nivêjên Êzdiyna de, wek navê „welatê Xwedê“ û „Kurdên wî“ hatiye, bê guman, wateyeke mezin û giring dide:

Ew tê wateya, ku sînorên Êzdiyatiyê sînorên Kurdistanê ne;

ku dinyaya Êzdiyatiyê dinyaya Kurdistanê ye;

ku asmanê Êzdiyatiyê asmanê Kurdistanê ye;

û ew tê wateya, ku Xwedayê Êzdiyatiyê Xwedayê Kurdistanê ye.    

Kurdî „zimanhalê“

navê Xwedê ye

Di bîr û baweriya Êzdiyatiyê de, Xwedê „kurt û Kurmancî“ ye.

Ew ji navê xwe (Xwedê/ Xweda/ Xwedan/ Xwedawend/ Ezda/ Êzda/ Êzî/ Yezdan/ Êzdan) heta bi zarê xwe, „kurt û Kurmancî“ û bi Kurdî ye.

Navê Xwedê = (Xwe+da= yê+xwe+dayî/ Xwe+dê/didê= yê+xwe+didê), ku bi Kurdî, li ser asta fîlolojî û etîmolojî, tê wateya „yê xwe bixwe dayî/ yê xwe, bixwe, afirandî/diafirîne“, di Êzdiyatiyê de, heman wateya Xwedê, wek „afrênerê xwe û her tiştî/afrênerê gerdûnê“, li ser asta mîtolojî û teyolojî jî, dide(Qewlê afrandina dinyayê; Qewlê keniya maran; Qewlê Tawisî Melek, Qewlê îmanê…..htd).

Ligel kartêkirin û bandora „çanda Xwedayên yên din“ li ser „çanda Xwedayê Êzdî“, lê hîn jî mirov dikare wî di rabûn û rûniştina Êzdiyan de, wek „Xwedayekî petî“, bi Kurdî, bixwîne.

Tevî ku mirov di „Meshefa Resh“ de, pêrgî „Xwedayekî koktêl“ tê, lê „Kurdî“, her mayîye yek ji sîmayên berz, yên wî „Xwedayê Êzdî“.

Kurdî di wê „pirtûka jar“ de, ku ji „Xwedêgiraviyê“ û wêdetir naçe, wek „zimanhalê“ navê Xwedê û karûbarên wî , hatiye liqelemdanê.

Her tişt,

 bi Kurdî diçe

 destên Xwedê

Ligel alozî û problematîkiya qonaxa şêxadiyatiyê, ku sîmayên Xwedayê Êzdî, ji reseniyê çûn „koktêliyê“, lê zimanê „aliyê navê“ wî, her „kurt û Kurmancî“ ma.

Zorbeyî zorî „ilmê sîngê“/„kultûra bîrê“ (Qewl, beyt, duwa, dirûze, xerîbok, lavij, payîzok…..htd), ku Êzdî heta roja îro, bi wî, li ber dergehên Xwedayê xwe, yê „kurt û Kurmancî“, perweste dibin,  bi kurdî(Kurmanciya jorîn) rû da ye.

Zimanê rabûn û rûniştina komelgeha êzdiyane, yê rojane jî (ji xeynî Komelgeha Başîk û Bahzanê, ku bi Kurdiyeke tevlîhevkirî bi hin Erebî û hin ziman û devokên din, yê wê herêmê, dan û standinê dike), jixwe xurû, bi Kurdî ye.

Wate Kurdî di Êzdiyatiyê de, hem zimanê dîn û hem jî yê dinyayê ye;

hem zarê Xwedê û hem yê mirov e;

hem zarê asmanan û hem yê erdê ye;

û hem zarê mirin û hem yê jiyanê ye.

Kurdî di Êzdiyatiyê de, zimanê ji Xwedê heta bi ademîzadan û ji ademîzadan heta bi Xwedê ye.

Ew zimanê li jor, yê wexta Xwedê û li jêr, yê wexta afrîdeyên wî, yên bi Kurdî ye.

Rê,

 ji Kurdistanê

diçe mala Xwedê

„Laliş“, ku li gora bîr û baweriya Êzdiyan, „havên“ û „navenda“[6] gerdûnê ye, wek maleke bi Kurdî, bo heskirina Xwedayekî bi Kurdî, diçe gavên bawermend û serdanvanên xwe, yên bi Kurdî.

„Laliş“ hem wek cih û hem jî wek têgeh, li ser asta teyolojî, mîtolojî û dîrokî, hîn jî ciyê vekolîn, guftûgo û danûstandinê ye.

Ligel  nependiya Lalişa „dîrokî” û „mîtolojî“, lê mirov dikare „Lalişa halê hazir“, ya „bi xwîn û goşt“ û berdest, wek „aliyekî eşkere“, bi Kurdî, bixwîne.

Piraniya serdangeh, koşe, ber, dar, seqa û sêrmoniyên dorûberên Lalişê, bi Kurdiyeke eşkere, diçin bîra Xwedê[7].

Kewate pirraniya perestgeh, serdangeh, quncik, serderî, agir- û çiradank, dar, ber, alî, çiya, gelî, kanî, seqa û sêrmoniyên, ku di Lalişê de, rû dane(û hîn jî rû didin), bi mentiqekî kurdiyane, hem çûwine navên xwe û hem jî çûwine û hîn jî diçin navê Xwedê.

Ji hêla din ve, jixwe, hemî „malên êzdiyane“, ku rê ji wan diçe navbera destên Xwedê, li „wargehên Kurdan“ rû dan e.

Hemî perestgeh, „agir-geh“ „Xweda-geh“ û „Ezda-gehên“ êzdiyane, li wir rû dane, ku ax, av, ba, û agir bi Kurdî bûn;

ku çiya, çem û cobar bi Kurdî bûn;

ku alî û  mirin û jiyana bi wan, di wan de, û li ser wan, bi Kurdî bûn.

Bi gotineke din, „Lalişên êzdiyane“ li Kurdistanê rû dan, ku ji wir, rê bi Kurdî, diçûn(û hîn jî diçin) mala Xwedê.

Ne-danûstandina bi Kurdî

jidestberdana

Xwedayê „Lalişa“

bi Kurdî ye

Li ser asta dinyayî jî, ku îro roj „Civata Rûhanî”, rêvebiriya Êzdiyan, dike, helwesteke eşkere û vekirî, di derbareyê pirsa Êzdiyatî û kurdiyatiyê de, nîşan dide.

Serê pîramîda vê „Civaka Rûhanî“, ya îroyîn, ku li hêleke wê „Mîr Tehsîn Beg“ e û li hêla din jî „Şêx Xeto yê Babê Şêx“ e, di van çend salên dawiyê de, Êzdiyatiyê wek Kurdiyatiya resen û kurdiyatiyê jî wek Êzdiyatiyaa resen, heldisengînin.

Di konferansê 16.07.2005an de, ku di derbareyê „paşeroja Êzdiyatiyê di Îraqa nuh de“, li Oldenburg, ku ji hêla „Mala Êzîdiyan“ ve, hatibû organîzekirinê, „Mîr Tehsîn Beg“ sebaret bi pirsa „aya Êzdî Kurd in yan na?“, weha dibêje:

„em Êzîdî Kurd  in û me tûcaran kurdîtiya xwe înkar nekiriye û nakin. Heke ku em zimanê xweyî Kurdî winda bikin, hingê emê ola xwe, Êzîdîtiya xwe, winda bikin. Heke ku em ola xwe winda bikin, emê zimanê xwe winda bikin”

Babeşêx Şêx Xeto jî, herwekî çawa berê, bavê wî „Şêx Hecî“, ew jî aneha, „Êzdiyan“ wek „Kurdên resen“, bi nav dike[8].

Ji helwesta serê pîramîda êzdiyane, ya „dinyayî“, diyar dibe, ku qezenckirina Kurdî(ku zimanê nimêj, qewl, duwa, beyt, dirûze………..û xerîbokên Êzdiyan e) qezenckirina Êzdiyatiyê bixwe ye, û windakirina wî jî windakirina wê ye.

Kewate Êzdiyatî dînê „dinya û axreta“ bi Kurdî ye:

Ew dînê dan û standina bi Kurdî, nimêja bi Kurdî û Xwedayê bi Kurdî ye.

Lewre, „Nedanûstandina“ bi Kurdî, li ser asta „dinya û axreta“ Êzdiyatiyê,  tê wateya jidestberdana Xwedayê Lalişa bi Kurdî.

Di ala Kurdî de,

„roja Êzdiyan“,

bi Kurdî

hiltê

Bê guman e, ku dîroka Êzdiyatiyê wek rûdan, ji dîroka danan û rûdana ala bi Kurdî û wêdetir e.

Ala Kurdî(ya kesk, sipî, sor û rojeke zer li ser sipî, di nêvî de), wek danan, vedigere destpêka sedsala XX, ku wê demê ala partiya „Xwîbûnê“/serxwebûnê(1927-1946) bû.

Wê demê „Xwîbûnê“, ku Qadiyê Komara Mehabadê/Kurdistanê (Berfanbara/Kanûna1945-Berfanbara 1946an) bûbû endamê wê, wek partiyeke Kurdistanî, li jêr wê alê, doza „serxwebûn û azadiya“ Kurdistanê,  dikir.

Di nav ala „serxwebûn û azadiya Kurdistanê“ de, ku „roja Êzdiyan“ li gel „21“ tîşikên xwe, cih girtiye, bê guman, wateyeke mezin dide.

Jixwe roj, li gora baweriya Êzdiyan, „pîroztirîn“ alî û nîşana „Şêşimsê“ wan e.

„Şêşims“ bixwe jî, ku li ser asta Xwedawendiya Êzdiyatiyê wateya „Xwedayê rojê“, dide,  di heman demê de, ew wek navekî, yan jî rûyekî ji rûyên „Xwedyaê hemîşe û tekûz“, tê selimandinê[9].

Êzdî her ku diçin duwa û nimêjan, berê xwe didin „rojê“[10] û bi Kurdî, perwesteyî Xwedayê xwe, yê „kurt û Kurmancî“, dibin.

Lewre „roj“ wek „simboleke Xwedawendane“, di gelek qewl, duwa û dirûzeyên Êzdiyatiyê de, tê xwendinê.

Di ala Kurdî de, ku „roja Êzdiyan“, bi Kurdî hiltê, li ser asta „rêyalîteya siyasî“ jî, nîşana rêyalîstiya têkildariya mikum, ya navbera Êzdiyatî û Kurdiyatiyê ye.

Ne „Quds“ bi Kurdî

bêrî ye,

û ne jî „pirs“

Tê gotin, ku „mirov bi pirsê diçe Qudsê”.

Kewate, rê ji „pirsê“, diçin dîn û dinyayê, ku navbera mirov û Xwedê ye;

rê ji wir diçin mirin û jiyanê, ku navbera mirov û Xwedê ye;

diçin giyan û ceste;

diçin wê dinyayê û vê dinyayê;

diçin buheşt û dojehê;

diçin mîtafîzîk û fîzîkê;

û diçin efsane û zanistê,

ku navbera mirov û Xwedê ye.

Ev tê wê wateyê, ku ancix bi „çanda pirsê“, mirov bigihe „çanda Qudsê“, ku li ser asta vê metelokê, ew serencama „pirsa eşkere“, „mirovê eşkere“, „Qudsa êşkere“, „gerra eşkere“ û „Xwedayê eşkere“ ye.

Ma gelo li sera asta pirsa „Êzdî Kurd in yan na?“, wek

„provoke-nameyekê“, „pirs“, „Quds“, „gerr“, „Xwedê“, „Êzdî“, „Kurd“ û „Kurdistana“ wan, eşkere ne???

Bi ya min, nexêr.

Ma piştî hewqasî Êzdiyatî bi Kurdî; hewqasî Xwedê bi Kurdî; hewqasî cihên Xwedê û dengûbasên wî bi Kurdî; hewqasî „Kurdên Xwedê“ bi Kurdî, edî pirseke weha „Erê Êzdî Kurd in, yan na?“, dikare were bêrîkirinê.

Bi hizir û boçûna min, dîsa nexêr.

Li ser asta vê „provoke-pirsê“,  bi hizir û boçûna min, ne „Kurdên Qudsê“ bêrî ne, û ne jî „Kurdên pirsê“.

Ne kurdên „di mafan de“ bêrî ne, ne jî Kurdên „li derveyî wan mafan“.

Ne Kurdên Êzdî, ku berê Xwedayê êzdiyane, ji kurdiya destên wî; ji Kurdiya mal, serdangeh û Lalişên wî; ji Kurdiya nav û defterên wî û ji Kurdiya rex û berên wî, bi „darê zorê“,  werdigerînin, bêrî ne, û ne jî „Kurdên hukumraniyê“, bêrî ne, ku berê „Kurdistana azad“, bi „darê berjewendiya partiyane û yekta“, didin êl, eşîret, liq, malbend, partî, kesûkar û „malxwêyên mala“ xwe.

„Kurdistana bûyî“,

„pirsa Êzdiyan“, bi Kurdî,

pirrtir û

aloztir kir

Di beşê rabirdû de, ji vê „bersivnameyê“, li jêr çend „navnîşanên“ curbecur, min hewl da, ku ez Êzdiyatiyê, wek „oleke bi Kurdî, di Kurdî de, û ji bo Kurdî“, ku bûwiye û hîn jî dibe, li ser gelek astan (antropolojî, etnolojî, teyolojî, mîtolojî, sosyolojî, îdyolojî……..htd.), li xwendin û analîzekirinê, bidim.

Lêbelê, bi ya min, ew tenê aliyek, yan jî qetek, ji bersiva wê pirsa pirr e. Ew hinek bersiv e, lê ne bersiv sax e.

Bersiva pirsa „Êzdî Kurd in yan na?“, berî Kurdistanê, ne mîna bersiva wexta „Kurdistana bûyî“ û piştî wê ye.

Berê, ku Kurdistan „hîn nehatibû“, bi qasî ku ev pirs eşkere bû, bersiv hîn eşkeretir bû.

Bi qasî ku „yên antî-Kurd“, eşkere, Kurdî li Xwedayê êzdî, qedaxe kirin, Xwedê di bîra Êzdiyan de, eşkeretir, „kurt û Kurmancî“ ma û bi heman „kurtûKurmanciyê“, eşkertir jî, çû berxwedan, pêdarî û serbizavtinê.

Bi qasî ku Kurdistan, eşkere, ji Êzdiyatiyê hate hilkirin, Êzdiyan jî eşkeretir, bêriya tewafa li „Kurdistana Xwedê“, kirin.

Û bi qasî ku Êzdî, bi zimanên Xwedayên „yên din“, eşkere, li „ferman“ û kuştinan, hatin dayîn, daku ji bîra dîrok û ciyografiyê herin, Êzdî dîsa eşkeretir, çûn Kurdî, daku bi heman Kurdiyê, di bîra heman Xwedayê xwe, yê „Kurt û Kurmancî“ de, bimînin.

Berê, ku „Kurdistana azad“ hîn nebûwibû, pirsa „Êzdî Kurd in yan na?“ di navbera Êzdiyan/Kurdan û „Ne-Kurdan“ de(Ereb, Tirk, Faris, Ermen…… û Aşûriyan), diçû û dihat, lêbelê Êzdî, wek kêşeyeke giştî, di xirecira wê „çûnûhatina“ „ne-Kurdîkirina“ bi „darê kuştin û fermanê“ de, ligel dîroka ji „72“ fermanên giran, her Kurdên bi Kurdî, di Kurdî de, û ji bo Kurdî û Kurdistana xwe, man. 

Lê îro roj, paş „bûyîna Kurdistanê“, êdî pareke mezin ji wê pirsê û  bê guman ji bersiva wê jî, ketiye navbera Kurdan û Kurdan xwe bixwe, anku navbera Kurdên Êzdî(ku xwe wek Kurdên „jinbavê“ hest dikin) û Kurdên „Ne-Êzdî“(ku Kurdên biryar û hukumraniyê ne). 

Vê „Kudistana azad“, ku heman pirs, êdî dijwartir û xeternaktir, Kurd û Kurd, tê lidarxistinê, mirov bi sîgnaleke „ne-xêrê“ re, rû bi rû, dimîne.

„Pirsa Êzdî Kurd in, yan na?“(bihtir, wek pirseke siyasî), ku aneha pareke ne hindik, ji pirsa „Kurdistana bûyî“ digire,  êdî, roj bi roj, pirrtir û aloztir dibe û bi qasî pirrbûn û alozbûna pirsê, „Êzdiyên wê“, „Kurdên wê“, „gerra li wê“, „Quds“ û herweha „Xwedayê wê“ jî, di çûyîna ber bi wê ve,  ne-bêrîtir û ne-eşkeretir, diçin û tên lidarxistinê.

Di „Kurdistana bûyî“ de, ku li wir, pirsa „Êzdî Kurd in, yan na?“, hilbijartin bi hilbijartin, parleman bi parleman û hikûmet bi hikûmet, Kurd û Kurd, mezintir û pirrtir dibe, navbera Êzdiyan(ku xwe wek „Kurdên li derveyî mafan“, hest dikin) û Kurdên „desthilatdar“ de(ku wek „Kurdên di mafan“ de, mafdar, tevdigerin), her ku diçe, astengtir û nexweştir dibe.

Dengê „defa Kurdistanê“,

mîna berê,

nema ji dûr ve,

xweş tê

Paş şerê kendavê yê diwemîn(16.01-28.02.1991), ku di serencama serhildana adara 1991ê de, Kurdistana başûr, ji dîktatoriya hikûmeta navendî, ya „Îraqa Seddam Hisên“, rizgar bû, heman-heman dewlteke Kurdî, di herêma Kurdistanê de, ku DYA, ew wê demê, wek „herêma li jêr embargokirina hewayî“, îlan kiribû, hate damezrandinê.

Mîna hemî pêkhatiyên wê „Kurdistana bûyî“, yên li ber comerdiya  destên „partiyên Kurdên desthilatdar“, Êzdiyan jî, kêm-zêde, para xwe ji destkeftiyên „azdaiya“ wê Kurdistana, ku êdî hate ber devan, wegirtin.

Yek ji diyardeyên herî balkêş, di derbareyê bidesxistina Êzdiyan ji hindek destkeftiyan re, ku li jêr siya hikûmetên herêma Kurdistanê, dihatin belavkirin, ew e, ku maf li şûna bihatana bidesxistin û wergirtinê, ew Xwedêgiravî, „miftûbelaş“, dihatin „bixatirkirin“, „diyarîkirin“ û „serqekirinê“.

Bê guman, li ser asta mafên hemwelatiyê, cihêwaziyeke mezin di navbera „mafwergirtinê“ û „mafbixatirkirin“ yan jî „mafdiyarîkirinê“ de, heye:

„Mafwergirtin“, ku maf, di rê û kenalên yasayî û rewa de, tên cîbicîkirin û wergirtinê, proseseke tam bi serê xwe, cihêwaz û cuda ye,  ji „mafdiyarîkirinê“, ku hin maf, di rêya proseseke li derveyî yasa û rêdanan, li jêr „comerdiya“ hin destan, dikarin werin yan jî tên pêşkêşkirin, „bixatirkirin“ û diyarîkirinê.

Eger „Kurdistan“, li ser asta fîlolojî wateya „Kurd+stan=Welatê Kurdan“ bide, lê wateya „Kurdistana bi xwîn û goşt û rêyalîst“ wateyeke berferhtir dide.

Lewre, li ser asta danûstndina rêyal bi „Kurdistana rêyalîst“ re, bi ya min, nabe ku „siyasetên bi Kurdî“, di vê serdema global de, ezmûneyên „Tirkiya Tirkan“, „Erebistana Ereban“ û „soviyêtistana prolîtaran“, ku Kurdan ji her kesî bihtir, êş û azar li jêr îdyolojiyên wan kişandine, li ser hin Kurd(Êzdî, Feylî, Şebek…htd.) û „Ne-Kurdên“ xwe(Asûrî, Ermenî, Ereb, Kildan, Turkmen …..htd), dûbare bikin.

Paş dora 16 salan ji ezmûneya „Kurdistana li ber devan“, hate eşkerekirin, ku „Kurdistana azad“ ne tenê ya Kurdan e ji „Ne-Kurdên“ wê bihtir, belê ew ya „hin Kurdan“ e jî, ji Kurdên wê yên din bihtir (Kurdên Êzdî, Kurdên Feylî û Kurdên Şebek wek nimûne).

Paş dora 16 salan, bi Kurdî „hilanîn û danîna“ Kurdistanê, û paş dora 16 salên bi Kurdî, ji çûn û hatina „azadiya Kurdistanê“, ku „Kurdistan“, êdî nema mîna „defa, ku ji dûr ve, dengê wê, xweş werê ye“, pîvan serûbinî hev bûn, û „Kurdistana xewnê“ mîna her welatekî „cîhana sêyem yan jî dehem“(wek hev e), bû „Kurdistaneke di destan de“, ku ew jî dikare „xewnên xerab“ û şevpestên cîranên xwe, li ser „Kurd“ û „Ne-Kurdên“ xwe, biceribîne û dubare û dehbare bike.  

Li ser asta Êzdiyan(ku hejmara wan li îraqê, li pey hindek çavkaniyên ne fêrmî, aneha, digihe dora 600 000 – 650 000 î)[11], „Kurdistan azad“ û hikûmetên wê, heta vê demê, hîn jî ciyê gazinde, newekhevî, „qalûqîl“, nerazîbûn û helwestên protestoyî ne.

Ji bo ku mijar, di vê derbareyê de, hîn konkrêttir bibe, ez dê hewl bidim, ku hindek hejmar, bûyer, bare û kawdanên, ku di vî warî de, bûwine, û hîn jî berdewam, dibin, bibim nivîsandin û eşkerekirinê.

Destên „Laliş“,

yên li ber

„berîkên ciwanmêr“,

vekirî

Paş damezrandina „komîta amadekar, ya bingeha Laliş“(05.10.1992)[12], di çarşembeke eşkere de(12.05.1993), û li jêr çavdêriya parêzgerê Dihokê, yê wê demê „Ebdilezî Teyib“, yekemî car saziyeke terxankirî, ji karûbarên Êzdiyan, yên „civakî û rewşenbîrî“ re, li Dihokê-Kurdistana başûr, hate vekirinê[13].

Bê guman, ew gaveke pirr giring bû, ber bi erşîvkirina “ilm” û kelepûrê Êzdiyatiyê ve. Herweha ew hewldaneke berbiçav bû, ji bo vekirina derfetên nuh, li pêş lêkolînkirin û xwendina Êzdiyatiyê, bi metodine bi rêkûpêktir.

Lê pirsa ku li vir dikare were kirin ev e:

Aya damzrandina bingeheke wisa, yan jî ji wisa mezintir, û birêkûpêktir, ji xelkên olekê re, ku hejmara wan digihe dora

600 000-650 000 î, mafekî rewa û yasayî ye, yan jî „xatirgirtin“, „diyarî“ û „minet“ e???

Di wexta ku „hikûmetên Kurdistanê“ û „Ibrahîm Xelîlên“ wê hebûn, û „bingeha Laliş“ saziya „tikî tenha“ bû, ji bo karûbarên Êzdiyan, yê „civakî û rewşenbîrî“, destên „kovara Laliş“, ya reben û destên avahiya bingehê, li ber „berîkên ciwanmêr“, her dirêj û vekirî bû.

Sergotara hejmara 7an(hejmara dereng, a paş xirecir û lihevketina endamên bingehê, di navbera „birakujiyên“ PDK û YNK de), ku bi destê sernivîserê wê demê Dr. Xêrî nehmo, vê „rastiya tal“ diçespîne û herweha dide diyarkirin, ku „kampaniyayên alîkariyê çavkaniya sêwî û tenha ne bo bingehê“[14].

Rewşa „Bingeha Laliş“, gihiştibû wê radeyê, ku sipasiyên bo „alîkariya dest û berîkên ciwanmêr“, her hejmar mîna „navê kovarê“, li ser rûpelê pêşî, yê „Laliş“ê, ku zimanhalê karûbarên wê bû, dihate xwendinê.

Diyare, ji „desttengî“, „mehûzî“, „bêxercî“ û „bêpereyîyê“, restorîzekirina avahiya bingehê(05.05-10.09.1996), ku wê demê hate ser 200 000 Dînarî[15], û herweha hemî „Lalişên“, ku paş hejmara 6an, ketine destên min (hj.7an - hj. 16an), tev(li gora ku kovar dibêje), li ser „hesabê berîka têkoşer Nêçîrvan Barzanî“, ku wê demê jî serokê hikûmeta Hewlêrê bû, hatine çapkirinê.

Tam li vir û ne li dereke din, çend pirs dikarin arasteyî „Lalişiyan“ bi qasî „Kurdistaniyan“ werin kirinê:

-          Aya bidestxistina „bingeheke“ wisan, maf e, „xatirgirtin“ e, „diyarî“ ye, „fetwe“ ye, yan „minet“ û sinet“ e?

-          Aya „bingeha Laliş“, ku wê demê „sêwiya“ 650 000 Êzdî bû(ku ne partiyên wan hebûn, ne jî martî), ne li jêr hukumraniya „hikûmeta Kurdistanê“ û paşê „hikûmeta Hewlêrê“, yên wê demê bû? Gelo çima alîkariya xwe ya „rewa“, wek „saziyeke rewa“, ku ji bo „Kurdên rewa“ bû, ji „wezareteke/ yan jî saziyeke rewa“, ji wezaret û saziyên wê „hikûmeta rewa“, wernedigirt:

Aya çima û çawa, rêya alîkariya „bingeheke“ wisa „komelayetî û rewşenbîrî“, di „berîka serokwezîr“ re, derbas dibû, lê ne di rêya wezaretekê/ yan jî saziyekê ji wezaret û saziyên hikûmeta wî re?

-          Gelo di heman dema ku destên „Lalişê“ û „bingeha“ wê li ber „destên ciwanmêr“ vegirtî bûn, „wezareta ewqaf û karûbarên islamî“[16](wezareta ku bi navê xwe, hemî dîn û baweriyên  Kurdistanê, di „karûbarên islamî“ de, kurt û puxt kiribûn), çend camî, çend „malên Allah“ û çend karûbarên islamî, yên „rewa“, bi çend milyon Dolarên „rewa“, birin „rewayîya“ avakirinê?

-          Gelo wezîr, parlemanter û girgirekên Êzdiyan, yên „Xwedêgiravî“ bi navê Êzdiyatiyê û Êzdiyan, „raportên mezin“, pêşkêşî  „parlemanên mezin“ û „hikûmetên mezin“, dikirin, ji „destên Lalişê“ re, ku haha li ber „dest û berîkên comerd“, vekirîbûn, çi digotin û çi heye ku hîn ji wan „destên jar û perîşan“ re, bibêjin?  

Jixwe ev mînakek/ yan jî modêlek ji  modêlên pirr e, ku heta îro, li seranserî  herêmên Êzdiyan, di serî de jî „Laliş“, berdewam in:

li şûna ku ew herêm û saziyên wan, pereyên terxankirî, wek „mafrewayîyekê“, di rêya pirojeyên eşkere û kenalên rewa, yên hikûmeta Kurdistanê re, werbigirin, ew berûvajî wê, di rêya kesayetî û „malbend û liqên partiyan“ re, paş „şabaşdanê“, tên standinê.

„Kurdistana çinîna azad“

û

„Kurdên jinbavê“

Welat(Kurdistan be, Erebistan, yan Şeytanistan be), bê guman, ne tenê qotîkeke, ku „hemwelatî“, tê de, li ser „wêneyên serokan“

razên û li ser heman wêneyan, heman „bijî-yan“, heman „ezbeniyan“, û heman „bi can û bi xwîn-an“ jî, hişyar bibin.

Welat, ji çêkirina serokan, ji çêkirina hikûmetan, ji çêkirina „liq û malbendên partiyan“, parlemanan û ji „nepixandina“ hindek wişe û zarawan (wek demokratî, azadî, dadwerî, mafê mirovan…..htd.) û wêdetir, ew çêkirina/ yan jî awadankirina hemwelatiyekî berhemhêner e û aktîv e. 

Bê guman, „rêyalîzekirina Kurdistanê“ paş serhildana adara 1991ê, li ser asta kêşeya Kurdî, ku ji çend sedsalan ve, li dar e, yek ji mezintirîn destkeftiyên bi Kurdî, yên sedsala bîstan e.

Lê Kurdistana, ku „arezû“ bû, û îro „rêyalîte“ ye;

Kurdistana, ku „nebû“ bû, lê îro „bûyî“ ye;

Kurdistan, ku tenê li serê çiyan, li ser destên şehîdan bû, lê îro li deştan, li meydanên bi mehfûrên sorerengî raxistî, li ser milên „serokmalbend“, „serokliq“, „serokeşîr“,  „serokparastin“ û „serokasayiş“ e, nema êdî mîna berê, bi tenê wek kêşeya „man û nemanê“ ye, di navbera Kurdên wê û „Ne-Kurdên“ dij bi wê de.   

Qonaxa „çinîna“ „Kurdistana îro“, ku ji hin Kurdan re „adet“ e, lê ji Kurdên din re „qebhet e“, nema qonaxa „yan Kurdistan yan neman“ e.

Ew „neman“ bû, le ew „Kurdistan“ hîn nebûye.

Helpçe bû, lê Kurdistana ji bo Helepçeyê hîn nebûye.

„Enfalistan“ bû, lê Kurdistana ji bo Kurdên „enfalkirî“, hîn nebûye.

„Fermanistan“ bûn, lê Kurdistana ji bo Kurdên „fermankirî“, hîn nebûye.

Û „Kurdistana azad“, ji bo hin „mîrekên siyasetê“, hin axa û hin serokên eşîretan, hin Kurdên wexta çinînê û hin Kurdên ne wexta xwe, bû, lê „Kurdsitana hemwelatiyê“, ya bi qasî xwe, bi qasî navên hemwelatiyên xwe, û ya bi qasî êş û azariyên xwe, ji bo hemî Kurd û „Ne-Kurdên“ xwe, hîn nebûye. 

Bi qasî ku heta vê gavê “hikûmetên Kurdistanê” nîşan dane, ne ev „Kurdistana azad“, mîna „ Kurdistana berê/Kurdistana li ser destên şehîdan“ e.

Û ne jî Kurdên vê Kurdistana ku haha, „dirêj û dirêj“ û „kin û kin“, tê çinînê, mîna Kurdên Kurdistana din in, ku bê çinîn, şehîd diçûn, û bê çinîn, dîsa, şehîd, vedigeriyan.

Li ser asta „pirsa Êzdiyatî û Êzdiyan“, heta bi dawîtirîn hikûmeta Kurdistanê, ya yekgirtî û „43-wezîr“, hîn Êzdî jî(li gel „Kurdreseniya“ wan, wek ku serok Mesûd Barzanî dibêje), mîna hin Kurdên din(Kurdên Feylî bo nimûne)[17], di „Kurdistana azad“ de, wek „Kurdên jinbavê“, ji hêla Kurdên xwe, „yên desthilatdar“ ve, tên dîtinê.

Beşdarkirina Êzdiyan(bê guman Êzdiyên PDK-eyî û YNK-eyî), ya „bi fetweyên partiyane“, di parleman û hikûmetên Kurdistanê û yên navendî(îraqî) de, ku heta vê gavê, rû dane jî, nîşana herî eşkere, ya vê „hemwelatiya ji jinbavê“ ye.

Di hilbijartinên îraqî, yên herî dawî de(15.12.2005), li ser lîsteya „hevpeymaniya Kurdistanê“, ku ji Êzdiyan dora 110 000 dengî, çinî, ne paremanterek(ji 53an), û jixwe ne jî wezîrek(ji 5an), li ber para wan ket.

Wek tê zanîn, endamê „sêwî“, ku li ser navê Êzdiyan, bi şêweyekî fêrmî, aneha, cih di parlemanê îraqî de, digire, „Emîn Çîço Ferhan“ e, û ew jî wek serokê partiya xwe(Tevgera Êzdiyan, bo Sererastkirin û pêşkeftinê), li derveyî lîsteya „hevpeymaniya Kurdistanê“, gihaye „dama Parleman“.

Hêjayî gotinê ye, ku hîn berî vê „Îraq û Kurdistana fedral“ bi „67“ salan, di Parlemanê „Îraqa padîşahî/melekî“ de(1939), li jêr navê Êzdiyan, Kursiyek hatibû terxankirinê[18].

Herweha di parleman û hikûmeta Kurdistanê(yên yekbûyî) de jî, „xwedêgiravî“ bi navê Êzdiyan(dîsa bi „fetweyên“ Partiyên xwe)  

3 parlemanter(ji 111an) û 2 wezîrên wek hercarê „yedek û bê wezaret/wezîrî herêm”[19] (ji nav 43an), cih girtine.

Jixwe, wek ku berê jî hate liqelemdanê, mercê yekemîn û dawî, heta dawîtirîn hikûmeta Kurdistanê, ji bo berendamkirin û herweha niwênerayetîkirina Êzdiyekî (û her kesekî din), di Parleman, hikûmet û her ciyekî din de, ku dûyê biryarê jê here, giranî (yan jî pileya xizmetguzariya) navê wî di nav refên herdu partiyên sereke YNK & PDK de ye[20].

Wate, hemî Parlementer, wezîr, û girgirekên, ku di parleman, hikûmetên Kurdistanê û dorûberên wan de, cih girtine, ew in, yên ku navên wan di bin imzeya serkirdayetiya PDK yan jî YNK de, çûwine qebûlkirinê.

Dibe ku ji mafê her partiyekê be, ku berendamên li gora bejn û bala îdyoljiya xwe, bigihîne „dama“ parleman û hikûmetê.

Bersiv jî, jixwe wek hercarê amade ye: ev siyaset e.

Lê bi qasî ku ev yek li ser asta „siyasestê“, ji mafê vê partiyê yan jî wê partiyê be, hewqasî jî, gereke(li gora azadî, demokratî û qanûna, ku her helkeftinên bi Kurdî, tên pifdan û nepixandinê), ji mafê xelkê be jî, li ser asta hemwelatiyê, ku gilî û daxwaznameyên xwe, ji parleman û hikûmeta „wan partiyan“, ku mafên wan marjînal dike, bike.

Di awêneya „gilî û gazideyên“ Êzdiyan de, ku qaşo ew „Kurdên resen û koka Kurdistanê“ ne, mirov dikare bi gengazî pileya „marjînalkirina“ „Kurdên din yên resen“ jî, wek Feylî,Kakayî, Şebekan jî, bixwîne.

Zorbeyî zorî Êzdiyan(hindek ji girgirekên Êzdiyên, ku li ser partiyên xwe, tên hejmartin jî, di nav wan de), gihiştine wê baweriyê, ku Êzdî(bi qasî ku dîrok dibêje), ji hêla „tevgera azadîxwaza Kurdistanê“ ve(tevgera Başûr wek nimûne), tenê di wexta „Kurdistana tengav“, „Kurdên tengav“ û „siyasetên tengav“ de, wek aliyê „Kurdên resen“, di terazûkirina hekêşiya(mûadeleya) Kurdî de, tên berbiçavkirin û herweha selimandinê.

Paş buhara 1994an(bila ew buhar êdî, bê veger, bicehimê), ku parleman, hikûmet û Kurdistan bûn 2 parleman, 2 hikûmet û 2 Kurdistan (Kurdistana YNK û Kurdistana PDK), rewşa Êzdiyan ji hêla niwênerayetiya(herçiqasî 100% partiyane bû jî), di herdu parleman, herdu hikûmet û herdu Kurdistanan de, baştir bû.

Paş şerê rizgarkirina Îraqê û rûxandina dawîtirîn peykerên dîktatoriya Seddamî(09ê nîsana 2003an), ku parleman û hikûmeteke demî, li ser asta tevaya Îraqê, hatin damezrandinê, ji Êzdiyan parlemanterek(Heyder Qaso Şeşo) û wezîrek(Dr. Memo Osman), wek „fetwe“ li ser lîsteya YNK û PDK(ku wê demê her yek ji wan  Kurdistaneke bi serê xwe bû/„Kurdistana Silêmaniyê“ & „Kurdistana Hewlêrê“), hatin destnîşankirinê.

Paş lihevkirina PDK û YNK(rêkkeftina 22.01.2006)[21], ku Silêmanî û Hewlêr di Parlemanekî, hikûmetekê û Kurdistanekê de, hatin biyekkirinê, û ji „Kurdên xwe yên resen/Êzdiyan“ dora 110 000 dengî çinîn[22], ne parlemanterk, ne wezîrek û ne jî dîplomatek ji wan, hêjayî „mihrevaniya“ lîsteya xwe, ya „Kurdistanî“ dîtin, ku hema bi „fetwe“ jî be, derbasî „quncikekê“ ji quncikên iqtîdara Îraqê bikin.      

Bê guman ev ne  tesaduf e[23].

Berî hilbijartinên dawî, li Îraqê (15.12.2005) û Kurdistana fedral (30.01.2005), çav û guhên me, ji bername, konferans, aferînî, soz û protokolên propagandayî(ku pirr tişt dan paş û nedan pêş), yên ku li ser rûpel û ekaranên rojname û televîzyonên mezin, ku haha „mift û belaş“, li „Kurdên resen û mezin“ dihatin bealvkirinê, êşiyan.

Sibê jî, berî referenduma herêma Şingal, Şêxan û çend deverên din, yên ku hîn biryara tevlîbûna wan bo Kurdistanê, nehatiye dayîn[24], dê heman „çavêşan“ û „guhêşan“, heman „aferînî“ û „kurdreseniya“ propagandayî, bi heman „miftûbelaşiyê“, di heman konferans, rojname û televîzyonan de, werin dubarekirinê.

Diyar e, ku siyaseta bi Kurdî, heta aneha, bi „Kurdên xwe yên resen“ re, ji propagandayê û wêdetir, nikare(yan jî naxwaze) here.   

Ne tasaduf e, ku paş têkçûna siysetên bi Kurdî, li „Kurdistana azad“, û piştguhkirina wê ji „pirsên“ kêmayetiyên wê yên neteweyî û olî re, êdî her yek mecbûr ma, ku „li maka xwe veger e“.

Eger vegerandina xelkên netewêyên din(yên Ne-Kurd), li „maka wan ya neteweyî“, heta radeyekê were behanekirin û famkirin û normal were wergirtin(rewşa Kurdan ya ciyosiyasî; leystikên cîranên Kurdan, ku di heman demê de, nehez û neyarên Kurdistana wan in; faktor û hoyên dîrokî, dîmografî; psîkolojî û kultûrî……htd), lê vegarandina „Kurdên resen“ bo „makên wan“, li ser ax û ava resentirîn maka wan( ku Kurdistan e), û ne bi çu awayan jî, nikare ne normal, ne nîv-normal û ne jî qetek-normal, were wergirtin.

Li wir,  wate, Li Kurdistanê ku her kes êdî, bi tenê „li ser miriyên xwe digirî“, helbet lixwe- û lihevmikurhatinek, tê xwestin û lazim e.

Eger siyasetên Kurdî, yên bi serpereştiya YNK û PDK, ku ev dora 16 salan li Kurdistanê hukumraniyê dikin, di hin hêlan de, bi ser ketibin û encamên baş anîbin holê û bi dest xistibin( wek yekkirina biryara Kurdî beramber bi biryara navendî, bidawîlêanîna qonaxa şerê birakujiyê, rûnandina siyaseteke Kurdî a rêyal li gora helûmercên nêwdewletî……htd.), lê li hêla din, û li ser asta siyasetên hundir beramber bi pêkhatiyên Kurdistanê, nemaze „Kurdên yedek“ (wek Êzdî, Feylî, Şebek…htd.), çu encamên baş û berbiçav, mixabin, bi dest nexitin e.

Encama û nîşana têkçûna van siyasetan jî, li ser vê astê, rûdana hin partiyên siyasî ye, ku xwe wek „zimanhalên“ berjewendiyên wan „Kurdên hindik“, li derveyî partiyên Kurdî, yên heyî, pêşkêş dikin e, û herweha  wê „Kurdîtiya jinbavê“ di wan partiyên qaşo „Kurdistanî“ de, êdî têra xwe, wek Kurdine „yedek“ û „tenê bi nav, resen“, nema ne dibînin û ne jî dipejirînin[25].

Bê guman, li ser asta pirsa „Kurdên resen“, ne tesadufeke, ku heta aneha û ne Êzdiyekî bi tenê jî, ciyê xwe wek „Kurdekî resen“, di serpereştiya biryara herdu partiyên „Kurdistanî“ YNK û PDK de, negirtiye.

„Kurdên resen“, ku rêjeya hejmara wan di „Kurdistana azad“ de, 10% zêdetir e, û ligel dîroka hindek malbatan, ya dirêj(beramber bi hindekên din) di herdu partiyan de, lê hîn yekî bi tenê jî(hema ji bo harmonîzekirin û razîkirinê jî), derneketiye, ku bikaribe „biryarên resen“ bibe girêdan û vekirinê.

Ev tev, ne jixweber û  ne jî tesaduf in.

Ne tesaduf e, ku xizmetguzarî, xercî û mîzaniya bajarokekî ji bajarokên „Kurdistana azad“, ji mîzaniya ku li tevaya herêmên Êzdiyan tê xerckirinê, mezintir û bihtir e!!!!

Ne tesaduf e, ku herêmên Êzdiyan û hin Kurdên din, yên „yedek“, ji hemî herêmên din(bi taybetî herêmên serokeşîrên mezin, serokbiryarên mezin, serokraport, serokdef û serokzirneyên mezin….htd), perîşantir, bêimkantir û bêganetir in[26].

Hisên Hesen Nermo(sernivîserê rojnameya Qendîlê, ya înternetî), di nivîseke xwe de[27], balê dikişîne ser „mîzaniya pirojeyên avê li Zemar/4000 000 Dolar“, ku ji „mîzaniya tevaya herêmên Êzdiyan li ser hev“ bihtir e, ligel ku hejmara nişteciyên herêma Zemar, beramber bi hejmara Êzdiyan, ancix 2%an bike“.

Rojnamevan Tariq Hemo jî, di heman mijara „marjînalkirina Kurdên jinbavê“ de(Êzdî, Feylî, Kakayî, Şebek), “ de, li seranserî çend nivîsên xwe, bi dilêşî,  dike basa „ pêkenîna li ser rihên Kurdên resen/Êzdî“[28] û balê dikişîne ser  xeternakiya „ „fûndamentalîzma sunî, ya bi kurdî“ û herweha wê wek „navndiya sunî“, di „Kurdistana sunî“ de, li qelem dide[29].

Dr. Mîrza Hesen Dinayî jî(şêwirmendê berê, yê serokê îraqa fedral), di nivîseke xwe de[30], „rêyalîteya Êzdiyan“ wek „trajêdiyeke rojane“, ditîne ziman.

Dr. Dinayî, li gora rêyalîteya Êzdiyan, ya li dar, wisa diçe, ku „Êzdî ji bo tevgera azadîxwaza Kurdistanê, êdî nema birayên biçûk û delalî ne“. Kewate, Êzdî ji bo „tevgera Kurdistanî“, ku îro di desthilatdariyê de ye, êdî nema dikarin li kêleka Kurdên xwe „yên desthilatdar“, wek „Kurdên biryar û iqtîdarê“, werin qebûlkirinê.

Lewre Dr. Dinayî, ku diyare li gora ezmûneya xwe ya „tal“, bi „tevgera Kurdistanî“ re, ku demekê li nav wan „şêwirmendê karûbarên Êzdiyan bû“, „ditirse“, ku rojekê Kurdistan teng bibe, û „ciyê Êzdiyên wî“ li wir nemîne, û dawiya dawî, ber bi „deşta Tîbet“ a Çînî ve, di koçkirineke „şevpestane“ de, werbibin.

Dibe ku hindek vê „Tirsa“ Dr. Dinayî, wek „tirseke yotopyayî“, li qelem bidin, lê her çi jî nebe, mirov dikare wê „tirsê“ li ser asta „kêşeya Êzdiyan“, wek sîgnala rêyalîteyeke trajêdiyane, ku her roj Êzdî li ser radizên û li ser jî, hişyar dibin, bixwîne.

„Êzdîstan“

serencama „Kurdistana şaş“ e

Li derveyî hin hewldanên biçûk, li ser asta komelayetî, çandî, rewşenbîrî, Êzdiyatiyê  wek bareyeke siyasî, a berz û xweser, li derveyî Kurdiyatiyê û berjewendiyên neteweya Kurd,  li seranserî dîrokê, rû nedaye.

Ligel mîratigiriya giran, ya „72“ fermanên Êzdiyan, ku hincaran Kurd û Kurd jî, hatine qewimandinê, lê Êzdî wek pêkhatiyekê ji pêkhatiyên neteweya Kurd, paş berzbûna hizra neteweyî, li ba Kurdan (sedsala XIX & XX), li ser asta daxwazên siyasî, her bi Kurdî, çûwine û hatine û tevgeriyan e.

Wek rêyalîteya bi xwîn û goşt jî, tevî „siyasetên bi Kurdî şaş“, yên YNK û PDK (wek desthilatdarên Kurdistana fedral), ku di serencama wan de, herêmên Êzdiyan, heta aneha, hatine piştguhkirin û marjînalkirinê, lê dîsa li gora rapirsekê, ku ji hêla „înstîtûta Duhokê ji bo lêkolînên siyasî“ ve, li ser pirsa „aya Şingal dê biryara çarenûsa xwe, bi Kurdistanê re, bide yan na?“, hatibû lêkolînkirinê, Şingal(li pey wê rapirsê) hîn jî, xwe wek  „serçêla“ Kurdistanê derdibire.

Di rapirsê de, ku ji hêla rojnamevan Xidir Dumilî ve, hatibû şopandinê[31], 77,5% ji nişteciyên navçeya Şingal û dorûberên wê, ku pirraniya wan jî Êzdî ne, çarenûsa xwe bi Kurdistanê û hikûmeta wê re, dibînin.

Pirsa ku li vir, xwe bi Kurdî, raberî „Kurdên desthilatdariya bi Kurdî“ dike, ev e:

Erê „Kurdistana hikûmeta PDK û YNK“ jî, mîna ku Şingalê xwe bi aliyê wê re, derbirî, aya ew jî bi heman Kurdiyê 77,5% xwe wek „Kurdistana amade di şîn û şahiyên wê“, dide selimandinê???

Li gora danûstandina hikûmeta berdest, di çarçeweya siyastên berdest, bi Êzdiyên wê (qaşo Kurdên resen) yên berdest re, bersiv (li derveyî hin soz û qirarên balonî û hin şabaş û propagandayên erzan) ne zelal û ne jî eşkere ye.

Ji ber ku bersiva „Kurdistana hikûmeta PDK û YNK“, beramber bi Êzdiyên wê, di mijê de ye;

ji ber ku heman Kurdistan siyasta marjînlakirinê, ya di heman mijê de, bi Kurdên xwe yên ji „mija resen“ re, dajo;

û ji ber ku Êzdiyên wê „Kurdistana PDK- û YNK-eyî“, ji „Kurdên resen“ bihtir, hîn xwe wek „Kurdên reben“, dibînin, lewma wek serencama wê „Kurdistana di mijê de“, „hikûmeta di mijê de“ û pirrbûn û alozbûna wê „pirsa di mijê de“, di van çend salên dawiyê de, li derve û li wir, ku Kurdistan „ne-azad“, „diçe mijê“, çend partî, rêxstin û konferansan, li jêr navê Êzdiyan, wek bareyeke protestoyî, beramberî hin „siyasetên şaş“, yên herdu partiyên sereke PDK & YNK, rû dan.

Eger mirov nimûneyên „fûndamenatalîzma êzdiyane“, ku li derveyî Kurdistanê(Ewropa), di hin civîn, gurûp û komeleyan de rû dane(û hîn jî rû didin), li aliyekî bihêle, mirov dikare 3 nimûneyên berbiçav, ku berê wan li Êzdiyên wê „Kurdistana di mijê de“ ye, li hejmartinê bide:

1. Tevgera Demokrata Êzdî:

Hizra damezrandina vê „Tevgerê“, di konfaransekî giştî de(ku ji hin rewşenbîr, siyasetmedar û akaîmîsyênên Êzdiyan, pêk hatibû), di Berfanbara(kanûna) 2002an de, li bajarê Oldenburg/Elmanya, hate rêyalîzekirinê.

Li gora ku di peyrew û programê wê de, hatiye daxwiyanîkirinê, ew wek „tevger“, çarenûsa Êzdiyan di çarenûsa gelê Kurd û Kurdistanê de, dibînin[32].

Herweha ew hemî herêmên ku Êzdî lê dijîn, wek „herêmên Kurdistanî“, li qelem didin[33].

2. Konferansê Mîrê Êzdiyan Mîr Tehsîn Sehîd Beg (li Oldenburg, 16.07.2005):

Di vî konferansî de, Mîr Tehsîn di çend xalên eşkere de, doza mafên Êzdiyan yên siyasî, qanûnî, û kultûrî li hikûmeta navendî ya Îraqê û herweha hikûmeta herêma Kurdistanê, dike.

Di heman konferansî de, Mîr Tehsîn dîsa di xaleke eşkere de, hêvî û daxwaz dike, ku „hemû cihên ku pirraniya rûniştvanên wan Êzîdî ne, bikevin bin desthilatdariya herêma Kurdistanê“[34].

3. Tevgera Êzdiyan, bo Sererastkirin û Pêşkeftinê:

Heftiyeke gorover paş rûxandina dîktatoriya Seddam(09ê nîsana 2003an), kewate di 16ê nîsana 2003 an de, li jêr duruşmên mîna “bijî gelê Êzdî“, „bijî netewa Êzdî“, partiya „Tevgera Êzdiyan, bo Sererastkirin û Pêşkeftinê“, wek tevgereke siyasî, bo „berevaniya mafê gelê  Êzdî“, hate damezrandinê[35].

Di bîro, civîn û rêkkeftinên „bi dizî“ de, li ser asta vê xeta „gelê Êzdî“, „zimanê Êzdîkî“ û „Êzdiyên, ku ne-Kurd û tenê Êzdî ne“, heman heman bangeşiya yotopyayî „her tişt ji bo azadî û serxwebûna Êzdîstanê“, tê hildanê.

Bê guman, polîtîzekirina Êzdiyatiyê û herweha hewldanên xweserkirin û cihêkirina çarenûsa Êzdiyan, ji çarenûsa Kurdiyatiyê û Kurdistanê, rûdaneke ne sivik û ne jî biçûk e.

Li ser asta oleke wek Êzdiyatiyê,

ku „Kurdistan xatirê navê Xwedayê wê“ ye;

ku „Kurdî zimanhalê navê Xwedayê wê“ ye;

ku „her tişt, bi Kurdî diçe destên Xwedayê wê“;

ku „rê ji Kurdistanê diçe mala Xwedayê wê“;

ku „windakirina Kurdî windakirina asmanê Xwedayê wê“ ye,

wê demê, helbet, her hewldanek ber bi dabirana navbera Êzdiyatiyê, Kurdistan û Kurdiyatiyê ve, dê teqez, were wateya „xwekuştineke pirralî“, li ser hemî astên dînî, siyasî, sosyolojî, ferhengî…….htd.

Hilkirina Êzdiyatiyê ji Kurdistan û Kurdiyatiyê(yan jî wekî din), ji hêla kî dibe bila bibe (Êzdî be yan jî ne Êzdî be), ciyê xwetêwerkirin, metirsî û tevlîheviyeke mezin e, ku îro roj, ji Êzdiyan û Lalişa wan re, ne lazim  e. 

Lê ji xwendina jîwarê siyasî li Kurdistana federal, tê xwiyakirinê, ku „war ew war e, lê buhar nema ew buhar e“.

Kewate çendîn Xwedayê êzdiyane, Xwedayekî kurt û Kurmancî be, û çendîn rêya Lalişa Êzdiyên wî, rabûn û rûniştin, nimêj, kelepûr, duwa, qewl, dirûze, û „xewnên“ Tawisên wan, di Kurdî û Kurdistanê re derbas bibe jî, lê hin caran wek tê gotin, dê „hesabê malê û sûkê, li hev dernekeve“.

Her çavdêrekî ku pirsa „Êzdiyan“ di Kurdistanê de, dişopîne, dizane, ku di van çend salên dawiyê de, rêyaksyonên wan(çi li „Kurdistanê“, çi jî li derveyî wê), beramberî „siyasetên hikûmetên Kurdistanê“, dijwartir bûne.

Bê guman, di nav wan rêyaksyonan de, mirov dikare hincaran tundrewî û helwestên „fûndamentalîstane“ jî bixwîne, ku ew di serencamê de,  ne xizmeta Êzdiyatiyê û ne jî ya Êzdiyên wê dikin.

Helbet, ev rêyaksyon(ligel xeternakiya hindekan ji wan) ne ji tesaduf û ji xweberiyekê hatine.

Bi ya min pareke mezin ji rûdana van rêyaksyonên, ku Êzdiyatî û Êzdiyan, li derveyî Kurdiyatî û Kurdistanê, derdibirin, gunehê siyastên hikûmetên Kurdistanê, yên „şaş“ e, ku heta aneha Kurdên xwe yên „resen“, di rêya siyaseteke, bi Kurdî „resen“ de, negihandine „hemwelatiyek resen“ di Kurdistana wan, ya „resen“ de.       

„Paş-Kurdistan“

Wek bareyeke giştî, di hikûmet û parlemanên Kurdistanê, yên heta aneha de, ku rê li ber rikberiyeke(oposisyoneke) çalak, hatiye xetimandinê , jixwe biryara „tekûz“, „girover“, û „bê şik û guman“, biryara PDK û YNK ye.

Her tişt di „Kurdistana azad“ de, di rêya „liq“, „malbend“, „parastin“,  „asayiş“ û raportên „mehaşbendên“ herdu partiyan re, diçe vekirin û girêdanê.

Ji îdarekirina dibistanekê bigre, heta bi îdarekirina parleman û  hikûmetê, tev di bin „rima“ herdu „mîratgirên“ Kurdistanê re, derbas dibe.

Li wir, ku Kurdistan „azad“ e, her tişt(hikûmet, parleman, asayiş, polîs, pêşmerge, dadgeh, çapemenî…..htd.) mîna „modêla demokratiya rojhilata pêxemberan“, li ser bingeha „xalûxwarzêtiya siyasî“, ya di navbera YNK û PDK de, tê lihevkirinê.

Wek serencama „mija“ demokrtaiya „Kurdistana azad“, mirov dikare wisa têbigihe, ku YNK û PDK îro roj, ji Kurdistanê û ji „azadî“, „demokratî“, „parleman“ û ji „hikûmeta“ wê jî, bi gelekî, bi iqtîdartir û mezintir in.

Ev jî, mixabin trajêdiya herî mezin, ya wê „Kurdistana mij û mij“ e.

Li „Kurdistana azad“, mîzaniya herî mezin, giran û „tirtire“(ya ji milyonan û wêdetir) mîzaniya herdu partiyên sereke ye.

Li jêr „comerdiya“ vê mîzaniyê, milyonên wê, mehane, wek „mehaşekî“ mift û belaş(ku ji devgirêdanê heta bi devgirêdanê ye),  li „girgirek“, „endam“, „alîgir“ „raportvan“ „eşîret“ û „rûsipiyên“ herdu partiyên sereke, tê belavkirinê.

Kewate, li wir, Kurdistan, ku ya „PDK û YNK“ ye, bi awayekî sîstematîkî hemwelatî, li şûna ku were awadankirinê, ew(ji mirîdekî partiyê û wezîfekarekî normal bigre, heta di rojnamevan, parlemanter û wezîrekî ve derkeve), tê pûçkirin û xerabkirinê.

Di rejîmên totalîtarane de, wisa hatiye rûnandin, ku her yekî „şerefa“ endametiyê, di partiya “desthilatdar de, werbigire, „pirtikeke şerefê“, cudayî xelkên din, yên ji „rêzê“, tê ser serê wî, û bi şêweyekî automatîkî(her yek li gora ciyê xwe), dibe „qetek desthilatdar“, beramber bi „hemwelatiyên bê hisab û bê pile “, ku negihiştine(yan jî nexwestine bigihin), „şerefa pirtikwergirtinê“.

Li „Kurdistana azad“ jî tiştekî wisa hîn berdeam tê kirinê.

Ji hewldana peydakirin û awadankirina „hemwelatiyekî aktîv“ di Kurdistanê de, hewldanên „kirrîn“ û „bertîlkirina“ „hemwelatiyekî mirîd“, „karbidestekî mirîd“, „serokeşîrekî mirîd“, „rojnamevan û nivîskarekî mirîd“, „parlemanterekî mirîd“ û „wezîrekî mirîd“, di „partiyên desthilatdar“ de, ku kaseyên wan ji kaseyên „Kurdistana atad“, zengîntir û wêdetir in, bi awayekî sîstematîkî, tên kirinê.

Lewre, gendel û gendelî dê hebin, ku dê di dawiya dawî de, „Kurdistana hemwelatiyê“ serbijêrî „Kurdistaneke xerabe û gendel“ bikin.  

Lewre, hin Kurd dê Kurdistanê bixwin û Kurdên din, dê werin xwarinê.

Lewre hin Kurd dê bibin „xwedanên Kurdistanê“ û Kurd û „ne-Kurdên“ bê Kurdistan jî mayîn, dê bifirin „Êzdîstan“, „Feylistan“, „Şîistan“, „Şebekistan“ „Aşûristan“, „Tirkmanistan“ û „Şeytanistanê“.  

hoshenbroka@hotmail.com

 Lêkolîn
ezidxane@hotmail.de