Hesen Elî (Laleş):

Bazdayîyê ber bi xwîna xwe ya esih ve

Hoşeng Broka

  Laleş: Bîra bendemana   

  mezin 6/6

Yek ji mijarên din yên balkêş ku di bîra xwendina „helbestên Laleş ên birîndar“ de, dimîne û rê li pêşiya gelek pirsan vedike, hewldana „beşdarkirina ya/yê nediyar“ e.

„Helbestên birîndar“ ku Laleş berzûrî wan dibe, gerra ebedî ya li yara winda, kêlîkên winda, welatê winda û tiştên winda ye. Ji ber vê çendê windayî, xwênr pircaran rastî wişe, wêne, lihevsiwarkirin û hevokên ku „jidestberdan“, „windakirin“, „dorandin“, „dûrîdestî“, „yên ku ji bendemanê diçin bendemanê“ û „giriyê li paş dergeh û penceryan“ ji bîra wan diniqute, tê[1].

Li seranserî „helbestên xwe yên birîndar“, Laleş yarê ji vedana pencere û azerînê ye. Ew yarê ku her „karwanê ji birînan“, her „sayên çolan“, her „ramûsana mişextî“, her „derî“  û her „pencere“, di bendemana yara xwe ya ku her nayê, hişîn tê, mîna darekê ji basa efsaneyan:

 Ta sayên çolan

azerîn, li pişta pencera min

û tu nehatî.

Min wêne kir

ramûsanek(e) mişextî,

ji rengê te,

li ser deriyan

û tu ne hatî.....(R.21,22)

 Trajêdiya bendemana Laleş hîn mezintir tê xwendin, wexta ku yara wî „qereçiya“ ber her malê, ber her dergehî û ber her pencerê ye, lê tenê ne „qereçiya“ ber mala wî ber deriyê wî û ber pencereya wî ye:

Bi şev û bi roj, 

tu divedê(vedidê) hemî deriyan,

hemî malan,

qereçiyek melûl

û ne yek roj(ê)

bes

ne yek roj(ê)

tu naçênî

gavên xwe yî qetiyayî,

bi ser dergehên min(de).(R.63)

 Belkî ji ber ku yar weha dûra Laleş û nêzîka yên din e, dûrîdesta wî û berdesta yên din e,  ne li bîra dergehê wî û beşdara xewna deriyên yên din e, ew vî giliyê xemgîn wek xemgîniya „koma hestiyên wî“, dike:

Û tu bi rê ketî,

di ber hestiyên min (re)

wek saleke xeyidî

û te nekir yek nerîn.(R.64)

 Yar di ferehnga Laleş û helbestên wî yên birîndar de, „navê çûyîna ku nayê“ ye. Laleş, daku yara wî bazbide dilê wî, diçe xewnan, diçe „êşên tarawgehan“, diçe hêviyên „derî û pencereyan“, û dawiya dawî diçe talanên „oda xwe“, „helbestên xwe“ û „nameyên xwe“ û yar dîsa her nayê: ew diçe û diçe û diçe, ji barkirinê û wêdetir, ji çuyînê û wêdetir, û ji dûriyê û wêdetir, diçe:

Min wêran kir

oda xwe,

helbestên xwe,

nameyên xwe,

digel hêsirên viyanî

çimkî

tu ne hat î.....(R.22)

 Laleş di bendewariya yara xwe ya „çûyin û nehatinê“ de, di bîra dergeh û pencereyan de, hişîn tê û dibe „rêkek bê serî“ û yar nayê; dibe „rojeke nerazayî“ û yar nayê; û dibe „bayekî hejar“ û „giriyekî kûr“ û yar nayê:

Ez bûme rêkek bê serî,

awirdijwar û gavbirîn

û min tu ne dît (î).

Ez bûme rojeke ne razayî,

û min tu ne dît (î).

Ez bûme bakî hejar,

ez bûme girîkî kûr

û min tu ne dît (î).(R.42,43)

 Ku yara Laleş a tim dûr, derbeder û mişextkirî nayê; ku bajarên wî, welatê wî û tiştên wî, yên tim derbeder, mişextkirî û tim dûr, nayên,

çiqasî ew dê têra girî bike?

Çiqasî „rêyên siksikandî bi tihna destên wê“ û „bajarê xewna herdu piran“, dê têra girî bikin?

Çiqasî „derî, pencere û hêlînên firokan yên ji bendemana wê“, wê têra girî bikin?

Ku yara tim dûr ya ku ji dûriye diçe dûriyê nayê, Laleşê wê „ li ber seqera pêjna pêkên wê, pêkan disotîne“/R.39, û „li ber kovanên wê, qêrîniya wê“(R.40) hişyar dibe, mîna rêyeke birîndar û „li pişta dergehên wê yên dûr“, bazdide girî: „digirî û digirî û digirî“(R.41).

 Heçiqasî ku Laleş li dûv yara xwe ya her bê ser û ber û her bê şûn û şop, dibe „rêyeke dîn“ û diçe çavên wê; herçiqasî ku ew li ser „rêya çûyîn û nehatina wê“ dibe „fîkandineke giran û hey giran“ jî, lê yar her bê hay û bê ser û ber diçe xwejibîrkirin, „Laleşjibîrkirin“ û seqayên xemleysiyê:

Di seqera zivistanê de,

di şevên reş î tarî (de),

li ser rêkên te,

dibim fîkandinek giran,

giran

giran

û tu nizanî.(R.57)

 Ji xwe Newroz di mîtolojiya rojhilatê de, bi giştî, û di ya „Kurdên wê“ de, bi taybetî, civanê heskirina her kesî ji her kesî û her tiştî ji her tiştî ye. Lê di wexta dergeh û pencereyên ji bendemanê de; ku Laleş „ramûsanên mişextî“ li ser wan nîgar dike, „hemî Newroz“ tên û diçin, hemî heskirî diçin civanê navê hev, hemî Xwedê diçin heskirin û afirandinê, û yara Laleş her diçe gombûn û  „nehatinê“:

 Hemî newroz,

li jorî zuhabûna min,

pif dikin totakan ji te re

û tu nayê....(R.30)

 Newroz jî, daku ferehtir biçe silava çavên yara wî, „konên xwe yên perîşan“ vedide, lê dîsa her ew nayê û hewes û hewes diçe gombûnê:

Û  newroz

bi konên xwe yî perîşan,

hews dike,

li ser herdû çavên te,

û tu nayê...(R.30)  

 Laleş her dem, her cih, her „şopa xwîna gavên wê“, her tirên û her rê, rêwiyê ebedê  û heta hetayê yê ber bi çûyîna navê yara xwe ve ye. Ew, daku biçe navê hembêza yarê, bazdide gavan li dûv gavan, rêyan li dûv rêyan, tirênan li dûv tirênan û qonaxan li dûv qonaxan, û ku yar dibe ya çaxê dîtin û rastlêhatinê, ew mîna „kelaşekî di navbera pênc gurên hare“ de, tê: 

 Li ber seqera pêjnên te,

min sûtin pê,

(...)

min ne jimartin pê,

û pê li dûv pê,

min tu dî...t(î),

pênc gurên har

li ser kelaşê te.(R.40)

 Wek ku ji bîra xwendina vê kurtehelbestê (û gelek helbestên din) diyar dibe, xwêner dikare sîmayên yara Laleş, sîmayên mişextkirina navê wê, navê aliyên wê û navê ken û giriyê wê, ji sîmayên gund, bajar, kolan û tiştên Laleş û ji sîmayên mişextkirina navên wan, navên alî, ken û giriyên wan, bixwîne.

Wate aliyên ku bazdane navên welat, bajar, gund, tax û kolanên wî, bi heman ferehî, bilindahî û mezinbûnê, ew in yên ku bazdane navê yara wî jî: Bi gotineke din, „Aliyê navê yara Laleş“; yê heta hetayê mişextkirî, ji aliyê mişextkirina navên welat, bajar, gund, tax û tiştên wî tê.

 Derengî ximavê

 Bê guman Laleşê „helbestên birîndar“, wate „Hesen Elî“ yê bi Kurdî, wek xîtabeke helbestiyane dikare wek deqekî „pir“ û vekirî li pêş gelek îmkan û xwendinan, were nirxandin.

Li ser astê vê xwendinê, Laleş weha bû çem û „bê av“ çû;

weha bû „dîwar“ û „bê derî“ îskiya;

weha bû derî, çû bendemanê û bê yar raza;

weha bû pencere, çû jibîrkirinê û bê „nîgarkirina ramûsanan“ ma;

weha bû „tilî“, li ser „rûkê istanê“, çû „pelandinê“, bejna ceyografî û dîrokê pîva, û dawiya dawiyê, „di nav stiriyan de, kêran û tifingan de“, bost bi bost di „êşa navê yara xwe de“, „heliya“;

weha bû çiya, çû barkirinê û bê kew ma;

weha bû „Bilêc“/gundê destpêkan, bû „qetek şev“, bû „findek“, bû „fîşekek“, û  mezin û „kûr giriya“;

weha bû Qamişlokê/ bajarê destpêkan, ji nav „tilîkên Enadolê yên hesinî“ xet û xet, weşiya, û bê „Nisêbîn/ navê Qamişlokê yê dîtir/ aliyê dîtir/ xewna dîtir, destê silava dîtir, û bihna dîtir.....htd. “ ma.

Lê pirsa herî bi êş, ku li vir xwe dadigijgijîne bîra vê xwendinê ev e:

Aya piştî hewçende çûyîn „çemên bê av“;

hewçende girî deriyên ji dîwaran bazdayî;

hewçende „helandin tiliyên ku istan ji wan û pê de, ji westanê çûn westanê; hewçende „Bilêc“ „find, fîşek û qetên şevê“,

û piştî hewçende „Qamişlokê“ bê „Nisêbîn“ û hewçende „Laleş“  „helbestên birîndar, aya rêya ximava bi Kurdî (paş helbestên birîndar) ji kû diçe „Laleş“?

Aya rê ji kîjan „Eyûbî“ diçin „sebra“ gavên Laleş, yê ku bi Kurdî birîndar bazada helbestê û birîndar derengî wê ma;

birîndar, bazada xwîna xwe ya esih û birîndar dernegî wê ma;

birîndar, bazda giriyê xwe û birîndar derengî wî ma;

birîndar, di kesera derî û pencereyan de, çikiya û birîndar derengî wan ma;

û birîndar, wek navê xwe, wek helbestên xwe, çû hembêza navê yara xwe „ya çûyin û nehatinê“ û birîndar derengî wê, derengî destên wê û derengî sêva hatina wê ma???

 *Amaje: Hemû rûpelên ku di deqê vê xwendinê de, wek çavkanî hatine destnîşankirin, ji    dîwana helbestvan in:

Laleş(Hesen Elî): Laleş û helbestên birîndar, bê navê weşanxanê û ciyê weşanê, 1993.

[1] Bo nimûne: tu nediyar dibe/R.20 & û tu nehatî/R21-22(5 caran dûbare dibe) & posta dil/R.29 & û tu nayê/R.30(3 caran dûbare dibe) & çiqasî ez, derî, pencere û hêlînên firokan wê li ser te bigrîn/R.32 & û min tu nedît î/R.35(2 caran dûbare dibe) & li pişta dergehên te ez digirîm/R.41 & û min tu nedît î/ R.42-43(4 caran dûbare dibe) & posta min, posta dil/R.47 & û li pişta zindanê, li te şofar dike goristan/R.49,50 & û tu nayê/R.51 & tu şax dide, li ber qîrîna min azmanekî bê dil/R.53  & û tu nizanî/R.57 & rêkên te wê xwe tar û mar bikin/R.59 & gavên min xewn dikin bi dergehên te/R.61 & û ne yek roj tu naçênî gavên xweyî qetiyayî bi ser dergên min de/R.63 & û te nekir yek nêrîn/R.64 & û di sibihê de hey yara min, ne tiştek ji min re ye/73 & ma tu nizanî?!/R.74.