Ehmedê Huseynî: TRT6, Cerdevaniya spî ye

Evdila Koçerî

Dresden (Rûdaw)

rojava.net- 28.06.2009

 Dema mirov bêje Ehmedê Huseynî helbet “helbest” tê bîra meriv. Dema mirov behsa helbesta kurdî bike yek jê navê Ehmedê Huseynî bilind dibe. Toza amûde, êş û kederên kurdan di helbestên wî de şîn dibin û wekî siya çiyayekî xwiya dikin. Di van salên dawiyê de ew bi xêra bernama xwe ya “Dengvedana Peyvê” ve her roja çarşemê dibe mêvanê me. Ehmedê Huseynî li ser helbest, jiyan, TRT6 û gelek tiştên din ji Rûdawê re axivî.

Kesekî ku bixwaze Ehmedê Huseynî ji nêz ve nas bike, gelo tu yê bikaribî jê re çi bibêjî? Te dixwest ku xwendevanên kurd bi çi çavî te nas bikirana?

Mirovekî 53ê salî ye, ji temenê xwe hez dike, di her kêlîkekê ji kêlîkên temenê wî de çîrokeke ji çîrokên êşa bêdawî heye. Li ser devê sînoran li sîbera xwe ya şkestî digere û di xilwetxaneya bavê xwe de nimêja herî watedar a gunehbariyê ye.

Mirovekî di tozê de ji dayik bû û bi dastanên çiyayên xwînbar mezin bû. Sê caran bi dayik û birayên xwe re li mayinan xistiye da ku Gundikê Hilû, Darê, Inbarê, Xiznê, Toqê, Mihsertê, Merdîn û Amedê bibîne. Di cara çaran de, Xalê wî bû şehîdê bêrîkirina dayika wî, di qiçîna nîveroja tebaxê de, ji Gundikê Sem´o berê xwe da Amûdê, di kêlîka ku mayin bi xalê wî de teqiya, diya wî çenteyê xwe amade dikir, ew çente wisa girtî ma hetanî ku dayika wî jî mir. Ji wê rojê û vir ve, keskesorek xistiye dergûşa dilê xwe û ji bilî lorîkên reşgirêdanê tu tiştî nizane bibêje. Keskesora wî jî ji rojê re dibêje, fermo! derbas bibe! riya te hetanî bi Zagrosan vekirî ye.

 Di jiyana xwe ya taybet de tu kesekî çawa yî? Mesela: tu pir digirî, an gelekî vedixwî, an jî pir romantîk î?

Bi vexwarinê re, girî, watedartir dibe. Girî jî vexwarinê hartir dike.

Di jiyana rojane de, gelek caran ji min re dibêjin: rûne, ma çi agir di te de ye?

Gelo nivîsandina helbestê ji bo te nexweşiyek e, an ji te re wekî vexwarina mey û şerabê ye?

Wek ku çawan rondik gemara çavan dişon, nivîsandina helbestê jî ji bo min şûştina qirêjiyên giyan e. Nivîsandina helbestê tiştekî pêtir nêzî cezba sofiyan e.

Kîjan dengbêj û stranbêjên kurd tesîrê li ser helbesta te kirine?

Di salên pêşîn de, ji dengbêjan Rifetê Darî û dengbêjekî nenas ku navê wî Ehmedê Guhliv bû. Aniha jî ji bilî Şakiro bawer nakim yekî din hebe. Lê ji Miço Kendeş û Reşîd û Xalid Sofî pir hezdikim. Li kamkaran, Ednan Kerîm û Şeyda û delîlayê jî guhdarî dikim.

Heta niha te maneyeka helbestê ji bo xwe dîtiye? Tu dikarî bi me re jî parve bikî ezbenî?

Tiştekî wisa ye ku di nav kavil û wêranên mezin de li çurîskên spehîbûnê digere. Cihana hundirîn a mirovan xweşiktir û narîntir dike.

Belê, ê nexwe heke camêrek li Amedê di panelekê de derkeve hemberî te û bibêje, ez ji helbestên te fêm nakim, wê bersiveka te jê re hebe?

Na! Ji xwe pêwist e fam neke. Rojeke nêzîk ne dûr, an dê piraniya berhemên nifşê me bavêjin ser sergoyan an jî dê dilê wan bi me bişewite û dê hewl bidin hinekî ji şkestinên me, ji bişaftinên me fam bikin. Bila ti kes di vê qonaxê de xwe bi nivîsandina kurmanciyê paye û pozbilind neke. Bêjingên pir mezin li hêviya berhemên me ne.

Hemî nivîskarên ku îro bi kurmanciyê mijûl dibin, berhemên karxane û febrîqeyên çanda serdestan in. Roja ku kurd bi kurdî hest bikin, bi kurdî bihizirin, bi kurdî bilerizin, ev berhemên ku aniha li ber dest in dê ji boyî kurdan berhemine biyanî bin. 

Li ba kurdan êdî bûye adet, kî ji xew radibe çend gotinan reş dike û xwe wekî ‘helbestvan’ bi nav dike. Gelo tu yê bikaribî çi şîretê kesên wisa bikî?

Ez ê ji wan re bibêjim binivîsînin û guh nedin kesên ku di paranoyayê de dijîn. Binivîsînin, xwe û hestên xwe hêdî hêdî bi peyva resen perwerde bikin û bi hezaran helbestan biçirînin û bavêjin. Guh nedin nivîskarên ku ji nişkê ve xwe di kurmanciyê de, bêyî xeyala kurmanciyê, dîtine. Kesê ku rê li ber nivîsandina helbesta kurdî bigire û astengan peyda bike, vekirî, beşdarî planên bişaftin û buhujîn û asîmilasyonê dibin. Îro ro, têgihiştina rewşa kurmanciyê ji nivîsandina kurmanciyê giringtir e. Çi neteweya bindest be, pêwist e helbestvanan biafirîne, çunkî bi tenê yê helbestvan dikare giyanê wê neteweyê ango zimanê wê ji zuhabûn û wendabûnê biparêze.

Em niha jî werin ser Amûda te. Gelo Amûdê çi li helbesta te zêde kir?

Wek ku tu ji min re dibêjî rengê xwîna te çi ye?

Her ku helbesta min li paş xwe binêre Amûdê dibîne. Her ku dugavan bi pêş de diçe di gava sisiyan de Amûdê himbêz dike.

Em dizanin ku ‘dîn’ên Amûdê jî meşhûr in. Li gorî te têkileyeke ‘dînîtî’ û helbestvaniyê heye?

Çunkî karê helbestkar li derveyî hişmendiyê ye ango saw û naveroka hebûna wî xeyala zimên e, lewra barê helbestê ji roja roj ve ji hemî barên din yên afirandindinê girantir e. Êş û renckêşan, şkestin, têkçûna helbestvanekî  bi qasî êş û derdên wê neteweyê ye; neteweya ku helbestvan bi zimanê wê dinivîsîne. Ji ber ku xewnên helbestvanî mezin in, zimanê wî dirêj e, di zeftkirina kêlîkên bazdayî yên hebûnê de serserî ye, xwedê di bendên xwe de dev avêtiyê, Platon ew ji komara xwe avêtine. Îca dema ku giyanê wî helbestvanî qublenameya lixwegerînê wenda bike, dînbûn û xwekuştin baştirîn çareserî ne.

Li şûna Amûdê heke tu li Amedê bihatayî dinyayê, te yê helbestên çawa binivîsanda?

Min ê dîsa bi heman êşê, ji ser bircên Amedê helbest bo Amûdê binivîsandana.

Helbestvan an jî nivîskarê ku cudahiyê têxe navbera xwîn, êş û reşgirêdana dayikên kurd ên li Amed û Mehabad û Hewlêr û Qamişlokê, ew helbestvan an jî ew nivîskar hêjayî laneteke ebedî û hêjayî pîstirîn nirxên mirovane ne.

Ximav û hibra rasteqîne û pîrozmend, sînorên êşa kurd nas nakin.

Belê, niha sedîsed tu li Amedê li rastî kurdên tirkînûs jî têyî. Gelo jixwe re bahaneyeke çawa peyda dikin bo tirkînivîsandinê. Tu meşrûbûna tirkînûsiyê heye ji bo te?

Ger nivîsandina bi zimanê serdestan di jiyana kurdan de tune be, wateya wê ew e ku kurd ne bindest in û derewan li xwe dikin. Zimanê serdestan, wek ku Katib Yasînê Cezairî dibêje, zimanê guran e. lê dîsa jî,  bi çi zimanî be bila bibe, ger êşa kurd û trajediya wî ya milyon salane were zaftkirin, di afirandinê de bi cih bibe, ji bo kurdan serkeftin e.  Kêmasiya ku li bakur heye ew e ku, nivîskarên kurdên tirkînivîs nizanin çawan êşê ji rehên wê ve zeft bikin. Di vê derbareyê de, sûcê herî mezin ê Yaşar Kemal e. Ger wî jî wek Selîm berekat, giyanê kurd di peyvê de biteqanda, aniha, dê li bakur dîmeneke din a afirandina kurdan hebûya. Hetanî radeyekê cezairiyan welatê xwe bi fransî rizgarkirine.

Pêwist e Kurd êdî bizanibin pirsên xwe biafirînin. Mebesta min pirsên rasteqîne yên bindestiya xwe.

Helbet haya me ji bernameyên te ên di Roj TV de jî heye. Tu dikarî hinekî behsa piştperdeya bername û mêvanên xwe ji me re bikî keko?

Serê çend salan e min di bin sîwaneya azadiyeke ku mirov bawer nake, bi sedan bername tomarkirine. Hetanî vê kêlîkê, bi qasî serê derziyê, pêrgî astengkirinê,  fermandayînê, çawa û çimayê nebûme. Di destpêkê de, dostên min ên bakurî min pir tirsandin. Ji min re digotin ku ev Tv ya hêzeke siyasî ye, dê wek helbestvan û nivîskar te daqurtînin û kesayetiyê ji te re nehêlin. Berevajî vê yekê, min pencereya herî mezin a azadiyê li wir dît û aniha jî ji wê pencereyê li xwe û li dunyayê dinêrim.

Min li wir, di jiyana xwe de, cara pêşîn, kurdên ku ji bo Kurdistanê ne yên bi navê Kurdistanê têdikoşin, dîtin.

Lê bêbextiyên ku hin nivîskarên kurd di jiyana kurdan de dikin, dikarin bi hezaran zagrosan bihejînin.

Mixabin hetanî aniha, beşek ji nivîskarên kurd, di şûna ku raman û têgehan biafirînin, fa´lan vedikin û nikarin xwe ji asta gotinên ser tenûran rizgar bikin.

Heta niha kêmzêde çend nivîskar tevlî bernama te bûne?

ji 300an wêdetir e.

Tu seviye û hêza wan ya rewşenbîrî bi giştî çawa dibînî?

Di hemî antolojiyên neteweyan de, bi hezaran nivîskar û helbestvan hene, lê tiştekî pir asa û normal e, ku xelkên wê neteweyê bi tenê hinekan ji nivîskarên wê antolojyayê dinasin.

Pirsa herî dijwar a cîhana kurmanciyê ev e: Gelo em dikarin ji nivîskarên ku îro bi nivîsandina kurmanciyê mijûl in bibêjin ku rewşenbîr in?

Ango ma piştî Ehmedê xanî îro em dikarin behsa rewşenbîrekî rasteqîne bikin?

Heke TRT 6 bixwaze te ji ROJ TV transfer bike, gelo wê bersiva te ji vê yekê re çi be kekê Ehmed?

Dikarim wisa bibêjim: ne bi tenê trt6, çi weşana esmanî be bila bibe, ger dest ji rojtv berdim, ez ê li mala xwe rûnim û ger malê Qarûn jî bidin min, ez ê mirina xwe ji derçûna di TViyeke din de baştir bibînim. Ev pirs, pirsa ku çawan mirov dikare rêza xwe, rêza gotina xwe, rêza helwesta xwe, bigire.

Ez helbestvanekî kurd im, berî her tiştî, pêwist e, peyva kurdî,  ji arzaniyê biparêzim.

Bi ya te divê meriv bi çi çavî li TRT 6’ê mêze bike? Fikrên te li ser vê yekê çi ne?

Baweriya min wisa ye:

Cerdevanên artêşê bi kurdî dipeyivin, bi kurdî radibin û rûdinin û bi kurdî kurdan dikujin.

TRT6 şêwazekî din ji cerdevaniyê ye, cerdevaniyeke spî ye. Bawer im bakurî ji min baştir dizanin çawan bi rê ve diçe.

Vekirina TRT6ê, ji boyî çespandin û çalakkirina gotara rewşenbîrî û ji boyî ku nivîskarên kurd felsefeya xwe ya neteweyî hêzdartir kiribana, derfeteke baş bû. Lê mixabin, di şûna ku hin nivîskarên kurd, kêlîkên herî watedar ên nasnameya kurd zeft bikin, rahiştin camcamkên xwe, xwe ji TRT6ê re li ba kirin. Pênûsên xwe avêtin aliyekî û bi helwestên xwe yên siyasî tevgeriyan, di 24 seetan de, nivîskarên ku li dijî siyaseta bakur xwedî boçûn bûn êdî helwestên siyasî yên pir lawaz destnîşan kirin. Bi kurtî, madem ez li dijî pkk´ê me naxwe bahaneya min heye pişgiriya TRT6´ê bikim.  Dijminê dijminê min hevalê min e.

TRT6´ê çend têgeh zelaltir kirin:

1.                                            paşxaneya siyasî ya nivîskarê kurd, rê nade ku helwestên giştî yên neteweyî biafirîne.

2.                                            dijminatiya pkk´ê wateya wê ne ew e ku wek rewşenbîr dostê dewleta tirk bim.

3.                                            Ger pkk´ê di têkoşîna xwe de şaş be, wateya wê ne ew e ku ez jî wek rewşenbîr şaş bibim.

4.                                            Rewşenbîr an jî nivîskarê li derve yên ku di mercên azadiyê de dijîn, pêwist e rêzê ji nivîskarên ku li hundirê welêt di mercên dijwar de dijîn, bigirin. Xwe di ser helwestên wan re çeng nekin.

5.                                            Nivîskarê ku xwedê TRT6 jê re wek çavkaniya berhevkirina pereyan ji esmanan şand, çiqasî hest dike ku ew pere pereyên xwîna ciwanên kurd in. Çawan dikare rûyê xwe şanî dayika şehîdekî bike.

Îca ji boyî helwesta cîhana rewşenbîriya bi kurdî, ji boyî geşkirina gotara rewşenbîrî û avakirina kesayetiya dahênerê kurd, ji boyî ku rewşenbîrê kurd carekê di jiyanê de ji dijminên xwe re bigota pirsa neteweya min ne televizyonek e, pirsa hebûnê û naskirina nasnameyê û pirsa bûnewerekî ku ro li pey rojê ji mercên mirovatiya xwe bi dûr dikeve, ye,  derfeteke dîrokî bû lê mixabin ew derfet jî mîna gelek derfetên din li ber bê çû. Çawan mirov dikare baweriyê bi peyama nivîskarekî ku di TRT6ê de derdiçe û lê qedexe be bibêje Kurdistan, bîne! Dîsa jî dûbare dikim rewşenbîrî ne bi tenê nivîskarî ye, tiştekî ji nivîskariyê wêdetir e heyran!

Em vegerin ser çend pirsên sivik ezbenî. Ku tu careke din bihatayî ser dinyayê, te yê jiyaneke çawa ji xwe re hêvî bikira?

Min guhertinên pir mezin di jiyana xwe de nedixwestin.  Ji bilî ku min dê rê nedaba naskirina çend navên kirêt û çend kesên vala yên ku min ew di jiyana xwe de naskirin.

Sê helbestvanên di dilê te de herî şêrîn kîjan in?

Melayê Cizîrî, Selîm Berekat, Octavio Paz

Pirtûka ku te dixwest her du sala carekê bixwenda kîjan e? Çima?

Kavilên Ezela Diwemîn a Selîm Berekat, çunkî giyanê kurd ê dabeşbûyî zeft kiriye û nema berdaye.

Ku hêzeke te ya Xwedayî hebûya te yê pirsgirêka Kurd çawa çareser bikira?

Pir hêsan bû ezbenî!

Bawer nakim ku xwedê jî wek ku ez dixwazim, bikaribe çareser bike.

Dema meriv bibêje ‘başûrê Kurdistanê’ çi tê bîra te?

Turimbêlên keşxe yên nivîskarên kurd.

Maneya xelata wêjeyî ya Nobelê ji bo te çi ye?

Tu têra xwe westiyayî, êdî vehese!

Ku te ev xelat wergirta, te yê di derbarê zimanê kurdî de peyameke çawa bida dinyayê?

ez ê pêşî deynên xwe bidim, paşê xaniyekî ji zarokên xwe re bikirim û pişt re ez ê herim Çînê û li wir ji xwe re bihizirim ka çi peyamê bidim.

Aforîzmeya ku te ji xwe re xistiye felsefeya jiyanê kîjan e?

Yê ku destgirtiya min birevîne, ger ne baz û xweşmêr be, qet xwe aciz nakim!

Herî zêde çi dikeve xewnên te. Keçikên xweşik, pere, kurdên erebînûs, Amûdê, muxaberat… an tişteke din?

Ne ev giş in. Her ku serê xwe datînim ser balgehê, herdû rondikên ku ji çavên dayika min herikîn, dema ku di himbêza min de mir, di hişê min de diteqin, dixwazim li wateya wan bigerim û şiroveyekê ji xwe re peyda bikim. Lewra di xewnê de mijarên min hergav dîroka  wan herdû rondikan e.

Di dawiyê de tu bikaribî xeyaleka xwe ya taybet bi xwendevanên me re parve bikî kekê Ehmed?

Ne pêkan e!

Têbînî: Piraniya vê hevpeyvînê di Rûdawê de, di jimara 5ê ya roja sêşemê , 4ê tebaxa 2009ê de hatiye belavkirin.