Destegulek ji çîmenên rojnamegeriya kurdî
Xeleka (1-2)

rojava.net 22.April.2005

Ebdulbaqî Huseynî / Oslo


Rojnameya Kurdistan (1898- 1902)

Bi derbasbûna 107 salan ser rojnameya kurdî a yekem, ku bi navê ”Kurdistan” hatibû çapkirin, dixwazim hinekî dîroka çapemeniya kurdî li Kurdistana rojava di sedsaliya bîstan de bi kurtî ji we re birêsim. Di vê xelekê de ezê ji xwendevanên rojava.net re dîroka yekemîn rojname ber bi çav bikim, paş re emê di xelekên dî de, derbasbî sînorê Sûriyê bibin û li ser salên (1900 - 2000) xebata ku di vî warî de ser destên miovên kurd hatiye kirin diyar bikin.

Bê peşgotin û bê daxuyakirina rola rojnameyan bi gelemperî û rola rojnama ”Kurdistan” - di wê qûnaxê de - bi taybetî.. , ez dixwazim bi şêweyekî madî (konkrêt / concrete) vê mijarê pêşkêş bikim,lê çend gotinên bedew di derbarî rojnamegiriye de ser zimanê çend navdaran hatiye gotin , bo we dubar dikim:

Napoleon dibêje: ” Rojnamevanî bingeheke ji wan bingehên giring ku şaristanî li ser têne ava kirin”

Tolstoy dibêje:” Rojnamegerî dengê millete”

Jeferson dibêje: ”Li bal min ku ez di welatekî de bi rojname û bê qanûn jiyan bibim, xweştire , ku li welatekî bi qanûn û bê rojname be”.

H.G.Wels dibêje:” Imperetoriya romanî gelekî dom nekir, çimkî rojnamegerî tê de nebû”.

Dîroka Rojnameya ”Kurdistan”:

Di 22 Nîsana 1898 li bajarê Qahîre (Misir), hejmara yekem ji rojnameya ”Kurdistan” ronî dît. Eve bû stûna bingehîn bo rojnamegeriya netewî, û herwiha bû pirra hişmendiya kurdî di sedsala nozdan û destpêka sedsala bîstan de..

Sernivîserê vê rojnama giranbuha Miqdad Medhet Bedirxan bû, wî bi serê xwe tenê û ji hesteke netewî bilind ev karê pîroz kir, çimkî dizanîbû rojname bo milletekî wek milletê kurd ê jar û perîşan çiqasî pêwîste û rola wê çi şûnê digre.

Hejmarên ku zanyar Miqdad di destpêkê de weşandin (5) hejmarbûn,ji eslê 31 hejmarî. Rojname bixwe ji çar rûpelan berhev dibû, dûrbûnên wê (25,5X32,5 c.m) bû, her du hefteyan carekê derdiçû, û bi zaravyê kurmancî – tîpên erebî dihate weşandin, digel rûpelek bi zimanê firensî , ew jî bo propaganda wê bû.

Armanca herî mezin bo derxistina vê rojnameyê evbû; ku bibe deriyê ronîkirinê û fêrbûna zanestiyê di nav kurdan de. Li vir ezê çend gotinên nemir Miqdad ên ku di hejmara yekê de belavkiribû ji we re berçav bikim:

” Bism îllah errehman errehîm
sed hezar şukr û hemd ji Xudê te’ala , em musulman xulqkirin û zanîna ’ilm û me’rîfetiyê re hiş û zekaa da me.

Derheqa e’limandina e’lim û me’rîfetiyê re gelek ayetên celîle û ehadîsê şerîf henin.

Dinyayê de çiqas musulman hebin, gund û bajêrên hemiya de mekteb û medrese û cerîde henin.

Dinyayê de çi dibe çi nabe cerîde dinivîsin. Heyfa min têt ji kurda re, kurd ji gelek qewma zêdetir xweyî hiş û zekaa ne, di binyê xwe de rast û qewîne, xurt in û dîsa weke qewmên dî ne xwenda ne, ne dewlemendin.

Dinyayê de çi dibe, cîranê wan museqef çawaye, wê çi bike, nizanin. Loma riya Xudê de min ev cerîdeya ha nivîsî.

Bi izna Xudê te’ala paş niho her pazde roja de carekê ezê cerîdekî binivîsim. Navê vê min kiriye ”Kurdistan”.

Vê cerîdeyê de ezê behsa qenciya i’lm û me’rîfeta bikim, li kuderê mirov di’elime li kuderê çi şer dibe, ezê hemiya hîyaket bikim. Heta niho kesî cerîdekî holê nenivîsiye, ev cerîdeya mina ha ya ewiliye. Loma wê gelek kêmayî hebitin. Ez hêvî dikim kêmaya cerîdeyê ji min re binivîsin. Hemî tişt wekî nû çê dibin kêmin, paşî hinekî diçê, dikeve rê de, eve êdî ezê dest meqsedê bikim. We mîne ellah eltewfîq”.

Rojnama Kurdistan di dema xwe de gelekî navdar bû, û bi taybetî di Sûriyê de, ta ku hin peyamnêrên wê li çend deverên kurdan peyda dibûn, û gelek name û berhem jî jê re rêdikirin. Mîna vê helbesta ( Lawê Şêx Ebdulfettah) ; ev helbest di hejmara sisyan de belav bibû:

” Pîroz ji te re hezar cara

Ev dengê niho li nav yara

Mizgîniya vê cerîdeya qenc
Şabaş dibitin çiqas hebit genc

Ev şuxlê mezin te kiriye bide’t

Cara ewilî te kiriye himmet



Ev rehbera qenc te danî binyad

Kirmanc hemî te kirin îrşad ”.

Piştî derçûna her pênç hejmaran li Qahîrê û koçkirina dawî a nemir Miqdad bû, birayê wî Ebdulrehman dest bi berdewam kirina rojnamê li Cinêfê kir. Li wira her meh du cara derdiket, lê sîxurên sultanê Osmanî wî rehet nedihiştin, loma gelek caran cihê rojnamê dihate guhertin. Ji bo zanînê hejmarên rojnamê wiha derçûbûn:

(1-5 li Qahîrê/ Misir- Egypt) ( 6-19 li Cinêfê/ Swêsre- Swiss) ( 24 li Londonê ) ( 25- 29 li Folkistonê) ( 30- 31 li Cinêfê) dawî rawestiya.

Niha hemî hejmarên rojnama ”kurdistan” li pirtûkxana Hamborgê – li Elmanya, wek dukomênt parastîne.

Wekû dihate diyarkirin ku rojnama ”Kurdistan” roleke pir mezin di warê şiyarkirinê û hişmendîkirinê de bo gelê kurd lîstiye.

Di sala 1900î de, kovara (E’ înayet) a ermenîyan gelekî pesnê rojnama” Kurdistan” kiribû, û rola weyî giring dabû xuyanî. Kovarê digot:

” Rojnama ”Kurdistan” di her sernivîsa xwe de şîret û pend li gelê xwe dikir, ew bibû rêberê herî bi tund bo şiyakirin û hînkirina kurdan”.

Herwekî dî jî rojnamê dest danîbû ser gelek êş û nexweşiyên kurdan, mîna paşketina wan, rewşa wanî civakî, zilm û zora dijmin, peywendiyên di navbera kurd û ermeniyan de, tîkoşîna wanî rizgarî, propagenda bo ramanên niştimanperweriyê re, belvkirina tore û çanda kurdî; mîna destana Mem û Zîn a seydayê Xanî ku bi zaravayê kurmancî bû, û helbestên Hacî Qadirê Koyî ku bi zaravê soranî bû.

Piştî vê danasînê, gelê kurd û bi taybetî rewşenbîran ew qenciya êla Bedirxaniyan jibîr nekirin û xwestin ku 22 nîsanê li hemî deverên kurdan bibe roja rojnamevaniya kurdî, û her sal wan di bîra xwe de bînin.

Û wekû helbestvanê rûsî Poşkîn (Pushkin) di derheqê romannivîs Gogol de dibêje;” Em hemî ji bin” kurkê” Gogol ve derçûne”.

Wiha rojnamevanên kurd jî dibêjin : ” em hemî ji malbata Bedirxaniyan fêrî rojnamevaniyê bûn e”.

(dumahiyek heye)

Destegulek ji çîmenên

rojnamegeriya kurdî

Xeleka (2)

Ebdulbaqî Huseynî / Oslo

Mihemed Kurd Elî

( 1876- 1953 )

M.Kurd Ali

Rojname û kovarên wî

 Dibe ku gelek ji xwendevanên rojava.net bipirsin; Gelo ya kurd Elî ji çapemeniya kurdî çiye? An jî çi peywendî di nav vî mirovî û dîroka rojnamegeriya kurdî de heye?

Bê guman ev herdû pirs cihê balkêşiyêne..

Kesên ku Kurd Elî nasnakin, ev pirsên jorî dikeve bala wan, lê gereke mirov zanibe ku Kurd Elî bi koka xwe ji malbatekê kurde, ew bi xwe kurê Ebdulrezaq e kurê Mihemed Kurd Elî ye, ên ku ji Kurdistana başûr ( ji Suleymaniyê) ku wê demê bi ( Wîlayeta Mûsil) ve girêdayî bû, koçkirin bajarê Şamê û li wir bi cih bûn. Herwiha çanda ku pê berwerde bibû çandeke erebî bû.

Li vir mirov kare bêje; ku Kurd Elî hestên xweyî netewî berdane naveroka wan berhemên xwe - ên ku di warê çapemeniyê de ne- û ew jî mîna van nivîskarên me ên îro-ro ku bi zimanê erebî dinivîsînin, lê naveroka berhemên wan bi piranî kurdîne, hestên kurdane, dîroka kurdîye, cografiya kurdîye..

Bê ku em di vê diyaloka jorî de dûv-dirêj herin, emê hinekî li ser jînengeriya Kurd Elî rawestin , bê vî mirovî çendî xebat di ber çanda islamî û erebî de kiriye.., û çi di dîroka mirovatîyê de hiştiye û bi hestî li kurdan meyzandiye.

Tiştê ku bala min li ser dîroka vî mivrovî ve kişnad evbû; ku di sala Miqdad Medhet Bedirxan rojnameya ” Kurdistan” çapkiriye (1898), ewî jî dest bi derxistina kovarekê erebî kiriye,ku bi navê ” Al-Sham” bû.

Dibêjin ku Kurd Elî di vê kovara heftane, çêla gelê kurdan di hin gotaran de kiriye, çimkî di wê demê de rewşek wiha peyda dibû, lê ez karim cezim bikim ku Kurd Elî li ser kurdan di vê kovarê û wan rojnameyên ku tê de dixebitî behsa kurdan kiriye..

Çimkî ez di riya hin dokumentên ermeniyan de rastî mijarekê bibûm, ku Kurd Elî di gotarekê de - di kovara”al-Moqtabas” de – hejmara (30)  çirya pêşîn sala 1913 ,ser rewşa ” Kurd û Ermeniyan ” rawestyaye. Kurd Elî di gotarê de wiha dibêje: ” Zilamek di nav Ermenan de peydabûye navê wî Cexador Apo Vîyan e, ewî bingeha edebiyata ermenî a nûjen daniye, û ermen ji belengaziyê û nezaniyê reha kirine, ta ku gelek dibistan bo wan hatine avakirin, û zimaneke ermenî çak bo wan durist kiriye. Gelo bo me gelê kurd ku em ji van sînorên nezaniyê rizgar bibin û dest bi avakirina dibistanan bikin û bighên aste ku ermenî gihanêne, çi gerekî me heye !. Dibe ku em hewcedarî mirovekî wek Cexador Apo Vîyan in”.

Ez bawerim ku kesên pispor di nav me kurdan de li berhemên Kurd Elî vegerin û bikolin, wê gelek belgeyên hêja di derheqê kurd û kurdewariyê de bibînin.

Dibêjin ku piraniya hejmarên kovar û rojnameyên wî, ên binav û deng ” al- Moqtabas” û ”al-Sham” li Şamê, pertûkaxana Al-Assad de peyda dibin. Mirovên mereqdar û pispor dikarin li van dokumentan vegerin û vekolînin hêja jê derînin.

Kurtejiyana M. Kurd Elî:

Mihemd Kurd Elî di sala 1876an de li Şamê ( Damascus) ji bavekî Kurd û dêyekê Çerkes hatiye dinê,  ewî ji biçûkaniya xwe de hez li xwendina rojnameyan dikir. Bavê wî ew hezkirin li bal wî mizintir kir dema ku çend zanyarên navdar -di wê demê de – anîne da ku kurê wî ferî tore , ziman, fiqih , tefsîr û felsefê bi zimanê erebî bikin.

Kurd Elî dinav temenê 17 ta 23 dest bi belavikirina gotarên xwe di rojnameyan de dikir, piştî ku bû 23 salî, ewî kovara” al-Sham” a heftane siparte xwe û bû berpirsyar, û ”al-Sham” kovara yekem bû ku li Şamê derdiçû.

Piştî 3 salan çû Misrê û di kovara ” al-Muqtataf” de karkir, ew karê wî bû sedema ku di cîhana erebî de navdar bibe. Li Wir (Misir) gelek têkilîyên wî bi kesên zanyar re çêbûn mîna Alshêx Mihemed Ebdê ( ku ew jî di koka xwe de kurde û di warê olî de dixebitî). Kurd Elî li ber destê Ebdê, di Mizgefta Alazhar de fêrî şirovekirina (tefsîra) quranê dibû…, paş re bû yekî sereke di rojnameya ” Alraad Almasree” . piştî çûn û hatinên wî dinavbera Şamê û Qahîrê de , ewî di sala 1905an de kovara ”al-Muqtabas” a mehane ku di warê tore û helbestên kevin û nû de mijûl dibe, belavkir.

Û di ber vî karê xwe de, berpirsyarê rojnameya ” al-Zaher” bû, dûra di rojnama ”al-Mouayd ” de karkir, a ku di dema xwe de mezintirîn rojnamebû di cîhana îslamî de.

Di sala 1908an de, vegeriya Şamê, û li wir dest bi rojnameyekê rojname, dîsa bi navê ”al- Muqtabas” kir.., di wê demê de hinek pirsgirêk ji Kurd Elî re çêbû, ew jî di navbera wî û Cemal paşa Alseffah (Osmanlî) de bû.., bi sedema wan probleman, Kurd Elî koçberî Frensa bû, li wir pertûkek bi navê ” Gharaab al-Ghaarb”ku ji 35 gotaran berhev dibe, çapkir.

Piştî mana wî çend sala li Ewropa, ku di nav pertûkxaneyên Italiya, Siwêsra û Hingarya de digeriya, ramana berhevkirina pertûkek tarîxî li ser herêma Şamê , cografiya wê û şaristaniyên ku lê avabibûn, amadekir û nav wê kir ”Khitat al-Sham” ango ( Planên Şamê) . Herwiha pertûkek giranbuha bi navê ” Kunouz al-Ajdad” ango ( Gencîna kalûbavan)  di wê demê de, belvkir.

Di dema avakirina fermendariyê bi seroktiya Mîr Feysel kurê Husein di sala 1920an de li Şamê,Kurd Elî bû şalyarê (wezîrê) zanyarîye. Û di wê çaxê de ”Kurî zanyarî erebî” avakir, û kovarek bo wê di sala 1921an de derxist, di wê kovarê de 41 gotarên Kurd Elî hatin belavkirin.

Di sala 1924n de Kurd Elî bû mamostê toreya erebî di Instîtuya dadî de li Şamê, li wir sûdeyek mezin da wê instîtuyê ku planin hêja di warê pêşxistina xwendina akadimî de kir.

Kurd Elî herdem di jiyana xwe de mirovekî çalak bû, gelek berhem û nivîsandinên bedew bi dû xwe ve hiştin, hejmara berhemên wî giha  (22) berhemî, hemî di warê tore û dîroka mirovatî de bûn. Ew di sala 1953an de li Şamê çû ser dilovaniya xwe, û di kêleka tirba ”Muawîye Bin Ebî Sufyan” de hate veşartin.

HEVGIRTINA REWŞENBÎRÊN KURDÊN ROJAVA LI DERVE