 |
Êzidiyatî di bin
agirê siyaseta şaş de:
Çima pirsiyara
„Netewa“ Êzidiyan xwe îro dide
pêş?!!
Dr. Mîrza
Dinnayî
Bêguman, ji bo
wan kesên bixwazin ji dûr ve
dîroka Êzidiyan ya siyasî bi
xwendin gelek seyr e, gava van
guherînên evro dişopînin. Her ji
salên 60an de, û heta
hilweşandina şoreşa Kurdî li
Iraqê, belkû heta sala 2003an û
hilweşandina rijêma Iraqê, Êzidî
li Kurdistanê xwe ne didan
beramber pirsiyara netewî. Tevî
siyaseta “erebkirina” Êzidiyan,
gelê Êzidî tu bizavên ji bo
“netewek serbixwe” dest pê
nekirin.
Ji Buhara 2003an
de, dengê nizim bi navê netewa
Êzidî dest pê kirin û roj bo
rojê bi hêztir dibin û ji ber
hindek sedemên logîk ev deng
rûdanên giran li ser Kurdistanê
bi giştî û Êzidiyan bi taybetî
radiwestînin. Lewma jî
danûstandin li ser vî babetî
rolek pir giring heye. Herçende
pirsiyar bi xwe: “Gelo Êzidî
Kurd in yan na?” bi baweriya min
ne pirsiyareke di cihê xwe de
ye. Ji ber tiştê “bedîhî” ne
pêwîst e bi çespandinê. Belê
pirsiyar baştire heke bêkirin:
“Gelo çima hindek Êzidî xwe wek
netewek cida dibînin?” û sedem
çi ne, ji bo geriyan li neteweke
nû, eger em bixwe bingehê netewa
Kurdan bin?
Bersiva van
pirsiyaran bi gelek dîmena tê
eşkerekirin, ji ber rastî bi deh
rûye û rengereng e.
Sedemên dîrokî:
Pirsa “Netewa
Êzidî” li Ermenistanê vedigere
dema Sovyêtê, ku di dema rijêma
Komonîst de bikaranîna “Dîn”
qedexe bû. Êzidiyan jî, di xwest
xwe biparêzin û xwe ji warê
“Polîtîk” ve wek neteweyek
destnîşan bikin, ji bo neyên
windakirin. Armanc ji wê yekê ew
bû, navê Êzidiyatiyê bê
parastinê, bi taybet ku mixabin
dîrokek reş di nava Kurd û
Ermenan, de heye. Siyasetmedarên
Ermen jî ev tişta bi baş dizanî.
Ji aliyekî ve, Kurdê Êzidî ji
Musilmanan diqetînin. Û ji aliyê
din ve, xwe ji pirsgirêka
“Autonomî bo Êzidiyan” qurtal
dikin. Qanûna Soviyêtê di wê
demê de wisa bû, her komelek
netewî ku hijmara wan li ser 50
000 be, dikare li welatê xwe de
mafê xwe yê netewî bistîne. Dema
ku hindek ji Êzidiyên
Armenistanê bûn “Kurd” û hindek
bûn “Êzidî”, hijmara herdo
civaka ji “Mafê Autonomî”
derkeft. Û Êzidî man wek komelên
biçûk.
Bêguman ferman û
qirkirina li ser Êzidiyan di
dema dîrokê de hatî, ku gelek
caran mixabin bi destê Axa û beg
û mîrekên Kurdan bû, faktorekî
psîkolojî li cem Êzidiyan durust
kiriye. Problem di vir de, ne ew
ferman in. Belê problem dema
wane. Ji ber Êzidî di bin dehên
fermana re derbas bûne, hemû jî
biyanî bûn. her ji Askander
bigre û heta Mengolan, Ereb,
Tirk, û Farisa bûn. Belê ji ber
ku dîroka Êzidiyan ya nivîskî
nîne, fermanên dawî bi tenê li
berçav in. Ew fermana dawî jî bi
destê mîrekên Kurd bû, lewma ew
îro li ber çavan xweya ye. Lê
kes nabêje, Osmaniyan çend caran
Êzidî qir kirine, û ji mîrê kor
xerabtir. Kes nizane Askander ê
Maqdonî çi bi kultura Êzidiyan û
Mezopotamya kir. Û kes nizane
Mengoliyan çi bi Êzidiyan kir,
“Şerfedîn” ku rêberekî ola
Êzidiyan bi xwe kuştin.
Gelê Êzidî li
Iraq, Sûrya û Tirkya ew
pirsiyara netewî ji xwe
nekiribû. Û di rûpelên şoreşa
Kurdistanê de diyare, ku hemû
Êzidî li gel şoreşa Êlûnê bûn.
Heta hilweşandina şoreşê.
Êzidiyan qurbanî, wek hemû
miletê Kurd, di ber şoreşê de
dane. Ji ber şoreşa nû, bi
merama integrasyon a civakên xwe
û bi dîtineke netewî lîberal xwe
dida pêş, Êzidiyan jî cihê xwe
di nav de dît û xebat kirin. Û
di salên 60an û heta 1975 li
Iraqê bitir ji 90% ji civaka
Êzidî li gel şoreşa Kurdî bûn.
Heta ew hijmara kêm, ji hindek
Eşîretan, yên ne li gel şoreşê,
tenê ji ber egerên dujmindariyê
xwe didan paş, belê tucarî ne bi
navê netewek nû yan cuda. Ev jî,
ji me re destnîşan dike, ku
“netewa Êzidî” ne tiştekî
“Idyolojî” ye, belê bitir
“demdemî ye”.
Sedemên
“Erebkirinê”:
Ez di vir de
naxwazim pîlanên erebkirina
Êzidiyan bidim xweyakirin, ya ku
bi destê rijêma Sedam ji sala
1977an ve dest pê kirî. Hemû
method û rêk û rûdan di eşkere
ne. Û barê siyaseta Erebkirinê
gelek bi giranî li ser Êzidiyên
Şingal sekinî. Di dema 26 salan
de, her bizaveke ku bihna “Kurd”
jê were, hatibû qedexe kirin.
Heta pirtûkên li ser Êzidiyan, û
nivîsê ni zimanê Kurdî li Şingal
qedexe bûn. Rijêma Baath
siyaseta “Mejû şuştin” dijî
Êzidiyan bikaranî. Û roj bo rojê
ew ji civaka Kurdistanî dûr
xistin.
Helbet
ciyografiya Şingal bi xwe jî,
gelê deverê ji xebat û têkoşîna
“Pêşmerge” dûr kirin. Lewma deng
û basên xebata netewî ji wan dûr
ket.
Sedemên
navxweyî:
Êzidî bi dehên
salan bê “Serwer” man e. Û
berpirsiyarên dînî bi rola xwe
ya serwerî ranabin. Serokeşîr,
wek her civakek rojhelatî, tenê
ji bo mafê xwe kar dikin.
Rewşenbîrê Êzidî dibin beşek ji
perçebûna siyasî ya Kurdî û
dibin qurbanî bo şer û lêkdana
partiyên Kurdistanî. Ev şer û
lêkdana partiyên Kurdistanî. Ev
tişta berî rewşenbîrê Êzidî sist
dike û civaka Êzidî matmayî
dihêle. Ev milmilane dibe rêkek
bo hindekan xwe berû pêş bidin.
Û di van 10 salên derbasbûyî de,
ku şerê sar di nava partiyên
Kurdistanî de bû, hindek
“Parasît” xwe bi vî alî ve
digirin û li mafê wan e, civak
bi sarî û newekhevî bimîne. Û di
agirê perçebûnê de bişewite.
Sedemên siyaseta
partiyên Kurdistanî:
Ji ber ku
serokatiya herdo partiyên
Kurdistanî PDK û YNK bi pirsên
mezin ve li Iraqê mijûl dibin, û
milmilana “Man û nemana” Iraqê
de zîz dibin, ew hîn jî li ser
gelek pirsgirêkên civaka Kurdî
nesekinîne. Ne tenê doza
Êzidiyan bê çare ye, belkû gelek
doz li Kurdistanê.
Lê doza Êzidiyan
bi xwe di warekî diramatikî re
derbas dibe. Roj bo rojê Êzidî
ji partiyên Kurdistanî dûr
dikvin. Berpirsên Kurd civakê bi
şaş fam dikin, û tenê “Pere” li
ser hindek kesan û “Mehiya” ji
bo xelkekî terxan dikin. Ew pere
jî bi piranî dikeve bêrîka
“Dizan” de, ji aliyekî ve, û ji
aliyê din ve newekheviyê di
civakê de peyda dike. Ji ber ti
part û ti dewlet nikare hemû
xelkê xwe bi “Me’aş” ke. Lewma
ew kesên mehrûm dibin, aliyekî
di digrin û hemû şaşiyan didin
ber çavê xwe. Û dibînin, egera
van şaşiya partiyên Kurdistanî
ne. Û ji ber ku miletê Kurd bi
giştî miletekî “Primitiv e”, ew
dibînin ku partiyên Kurdistanî
bi tenê Kurd in. Lewma eger yek
dijî siyaseta van partiyan be,
divê dijî Kurdiyatiyê be.
Bêguman bi çavên berpirsiyarên
partiyan jî wisa ye: “Yan tû bi
min re yî yan tu ne Kurdî”. Yanî
bi kurtî, Partiyên Kurdistanê di
bin şêwirmendiya kesên ji bo
mafê xwe kar dikin, derdê
pirsgirêkê civaka Êzidî, bi
“Bencê” lê ne bi “Operasyonê”
derman dikin. Lewma jî êşên me
nayên derman kirin.
Pirsgirêga
Civaka Êzidî “danûstandina
diplomasî ye”
Eve demeke
dirêje, bi tayibet em kesên li
dervey welat dijîn, pirsgirêka
Êzidiyatiyê di qalibekî nû de
derdixînin. Em dengê xwe bilind
dikin û dibêjin, Êzidî
taybetmendiyeke di nav
Kurdistanê de, û divê wek
civakek Kurdistanî mafên siyasî
û civakî bistîne. Berpirsiyarên
Kurd divên bi stratijiyek nû û
zanistî pirsên civaka Êzidî
çareser bikin. Ne bi siyaseta
“Texwîn” û “Dûrkirin”, belê bi
siyaseta “famkirin” û
“qebûlkirinê”. Heta ew kesên
dibêjim “em ne kurdin”, divên bi
diplomasî werin ser masa
danûstandinê.
Çareseriya
problema Êzidiyan ne bi “me’aş”
û pera ye,belê bi famkirina wan
e. Kurdên musilman divê ne li
Êzidiyan bi “çavên musilmantiyê”
binerin. Û Êzidî jî divên ne bi
“çavê êzidiyatî” li Kurdên
musilman binerin. Divê hemû bi
hev re, bi çavên wekheviyê û
kurdiyatiyê –lê ne hizbiyatî-
problimên civakê çareser bikin.
|
|
