ALAN JOUFFROY

BESHÊ YEKÊ

 Helbesta Andre Breton, navê her pirtûka girtî ya kîjan laþî be di xwe de dihêwirîne. Û her laþek jî pirtûkeke bi ser hemî peyvan û hemî navan de, vekirî ye.

WERGERANDINA EHMEDÊ HUSEYNî

 Hindek kes, xewnan, têramandin û evînê bi kar tînin, Peyva xwe dibêjin, peyvbêjiya wan jî dibe nivîsandina ko êdî nema ji cih û demê têt hilanîn.

Hin kes dibînin da ko bi dîtina xwe re gerdûnê hiþyar bikin. Dinivîsînin û pirtûkên wan dibin kiryar û bûyer û rûdan û peyamên dîrokê. Kesine  bi gavên daçikyayî û bi awayekî; ko em nizanin ka berbi kûderê ve diçin, bi rê dikevin. Hevaltî û dilsojiyê, tûreyî û bêzariyê nas dikin û ti carî hestên xwe ji bîrûbaweriyên xwe; gotinên xwe ji kirinên xwe cihê nakin. Ji bo þoreþê dijîn û birîna her kêlîkekê; çiqasî hêsan be jî, nas dikin. Li êþên xwe xwedî der dikevin, rabûn û rûniþtinên xwe  radestî sincên  naskirî û çêja xwe jî radestî pîvanên zanistiya statîkî nakin.

Weko çawan derbasî hundirê surdarî û matmayînê dibin, wisa jî xwe berdidin kûrahiya anuhayî û rabirdûyê. Lê her û her, hergîz; çavdêriya nirxine teze û sipehîbûnine nû dikin.

Ji lêbûrînê hez nakin, dijwar û sînordar in. Em dikarin ji wan hez bikin û em dikarin jî ji wan bidexisin, em dikarin ji wan bitirsin û wan jî ji xwe bitirsînin. Wexta ko em pirtûkên wan dixwînin jiyan têt guhertin. Wexta em bi wan re dipeyivin em sergêjahiyeke nediyar hest dikin. Em pêjnên gavên wan wenda dikin dako  em ji nû ve pêrgî wan bibin, piþt re, em dixwazin li wan cîgehên aram, kêm çûn û hatin, sînorên xwe ji wan re vekin. Ti carî em naxwazin wan bêhêvî bikin.

Kes in û di vedîtina (Iktîþafa) rêça xwenaskirinê  de pir zîrek in. Têramandin û Li ser tiþtan rawestana we berbi rastiyê ve radiperînin, lewra tiþta herî hêja ya ko gerek li hemberî wan bê kirin ew e; ko em li xweyaxwe vegerin.

Em  mîratgirên “ Ez “ a wan in. Daxwaza me jî ew e ko em ramanên wan ên dirindane di her amajeyê de, di her bêdengiyê de û di her peyivînê de, bi gewde bikin.

Civakji wan re dibêje helbestvan. Ew bi xwe guh nadin vê bi navkirinê, çinkî peyva helbestvan “ nakokî û tênegihiþtinekê durist dike, bi awayekî wisa ko her kes dikare vî navî weko çawan di rojên çûnyîna dibistanê de çenteyê xwe hildigirt, hilgire “.

Di nîvê vê sedsala bîstan de, ko mirov hewl dide da ji xapandin û ji ling ji bin þemitandin û ji ser rê birinên jiyanê rizgar bibe, hêjî hin ji xelkê, helbestvanan, wek bûnewerine romantîk û bêkêr, dibînin: (Ji xelkê zûtir hînî dermankirina xêzên nivîsandinê bûne, tiþtine nebûyî û bêkok dinivîsînin, ko mirov  wan  ji aqil bi dûr nexe û bi dilekî paqij piþtgiriya wan neke, tu carî wan tiþtan bawer nake.) Ew xelk ji bîr dikin ko Standal(Standhal) jî wek Nerval ( Gerard de Nerval ) romantîk bû.

Helbestvan xwedanên dûrbîntirîn û hûrbîntirîn û çaresertirîn pirtûkan in, çiko helbestên wan; ti carî pêwist nakin ko li dawiya rêzên vegotinê rawestin:

Dikarin Peyva “helbest “ li hevokeke kurt ko di

çeþnê fermana karekî sincî (exlaqî) de be, bikin.  Dikarin wek Loteryamon yek malikê jî di helbestê de nenivîsînin.

Dikarin berî hemdemên xwe pêþezanên bûyeran bin; bûyer û rûdanên ko ji mirovatiyê re  balkêþ û giring bin, dikarin rastiya li pêþ dîrokê eþkere bikin, dikarin çemk û pransîpên hiþyarî û zanînê ango rêbazan damezirînin; û bi alîkariya sihra wan çemk û pransîpan bandûrê û akamê li jiyan û li ramana xwendevanên xwe bikin.

Lew; hemî tiþtên ko ew kes pêk tînin û hemî tiþtên ku ew kes pê dijîn û ji dayikbûna xwe hetanî bi mirina xwe pê diramin jî navê “ Helbestê “ lê dibe.

Di nav vê girseya ko çameyan(qesîdeyan) dinivîsînin; helbestvan kêm in. Hin ji wan ji bilî nivîsandina “çameyê“ di ti tiþtî de naramin û bi serhiþkî li dijberî nivîsandina pexþanê radiwestin. Helbestvanekî wilo êzingvan e.

Hinek zilam û hinek jin helbestan (na)nivîsînin, lê ji gelekên ko helbestê dirêsin nêzîktirî helbestê ne; nêzîtirî xwedawendên “hunera helbestî“ ne.

Helbestvan ji boyî wan zilaman û ji boyî wan jinan dinivîsînin, tenê ji boyî wan. Çiko þoreþa rastîn a cîhanê û guhertina dawîn a jiyanê, tenê, bi wan ve girêdayî ne.

Helbestvan “çameyên xwe“ mîna hevdîtinan û bûyeran û dîroka zindî ya ko pêwist e bê jiyandin, pêþkêþ dikin.

Di nêrîna wan de, pirtûk, ne ji bo kurtedemekê ye lê sîsikeke navendiyane ye û tirsnakiyeke rastîn bo gerdûnê ye. Vekirina berhemên wan; tenê hema vekirina berhemên wan, karek e, rê li ber me vedike ko em tiþtên xwe yên pêþî û yên dawî li ser bikin.

Pirtûka- Entîke, wek ko helbestvan dibîne, bi naveroka xwe û bi wê sûlava ko berdide hiþê xwendevanê xwe, dibe wêneyeke berdest.

André Breton mezintirîn helbestvanê zindî ye -di sala 1966ê de mirî ye; ev jî ji bo wan kesên ko piþtî xwendina Novalis, Nerval, Rimbaud, Loteryamon, Apollinaire, di helbestê de metiryala ji nû ve aferandineke giþtî bo mirov dîtine,  tiþtekî bêguman e.

Herwisa bo wan kesên ko di helbestê de þoreþekê dîbînin dîsa tiþtekî bêguman e; þoreþa ko di her kêlîkê de û di her demê û di her cihî de bigewde dibe dako helbest bê merbend û bi azadî diyar bibe.

Tiþtekî bêguman e bo wan kesên ko li dijî helbesta li gorî pîvanên dîroknas û mamostayan nejinandî, radiwestin; dîroknas û mamostayên ko di evînê û di îrotîkê de, di karê siyasî û di jiyana rojane de û di xewnê de, pêdiviyeke bingehîn bo teqandina her tiþtî û hêsankirina her tiþtî û dûbarekirina aferandina her tiþtî, dibînin.

Bi kurtî, ji bo wan kesên ko di “ ELEWNI ELMUSTETREQA“ de wek nimûne, bi taybetî di rûpelê 124ê de ji çapa dawîn, heman ramanê û heman jiyanê dibînin, bêguman e.

Berhemên A. Breton wek gaberdekî(hîm, kevirekî mezin) bizavkar ko ti carî naherife, ji hevdû dabeþ nabin. Herwiha dahênaneke xweristiyane ye; kîjan balinde be û regnê perîkên wî çawa bin jî dikare xwe di movikên vê avahiya hendesî ya surdar û yekta de wenda bike.

Hîmdarekî wek Breton, di baweriya min de, ti carî namire, bi tenê di bareyekê (haletekê) de dikare bê biþaftin, ew jî, eger bi rastî û ji dil navenda rakêþanê(cazibiyet) ya ko terazûya wî di vê valahiya dîrokî ya civata li dijî þoreþê de diparêze, bê guhertin.

Helbesta Breton, cara pêþîn, li xewxaneyekê, li rojavayî Firansayê, li ser mesefa xwarinê, wexta ko ji jin û keça xwe re, derbarê þevistanê dipeyivî, dest pê kir. wexta ko di ciwaniya xwe de nameyek bo Paul Valery nivîsandibû, û wexta ko digel Trotiskî li ser “ Ji bo hunereke þoreþgêrane û azad “  imzekiribû, û wexta ko polîsên “Fîþî“ helbesta wî “ Fata Morgana“ û pirtûka “ Antolojya tinaziya reþ “ qedexe kiribûn û ew jî berbi geravên Antîlê ve çûbû û wexta ko peyva xwe di kovara anarxistan de bi “ Cîhana bêserûber “ dest pê kiribû,  wexta ko di germa cenga Cezairê de bergiriya leþkerên revyayî dikir, wexta ko dîsa li xewxaneyekê li rojavayî Firansayê rûniþtî bû û gotarek ji rojnameya “Telgram de Elwist“ bi sernivîsa “ Her roj, Alain Jouffroy, li daristana Holkotê ye, cîranên xwe yên biçûk dibe dibistanê“ çirandibû û xistibû keviya pirtûka xwe ya ko diyarî hevalekî dikir, helbesta wî dest pê dikir.

Weko çawan ba ger bibe baran û mij û seqem jî, dîsa ba ye, Breton jî hergav helbestvan e.