Em Kurd tev mîna sêvên ji darekê ne !
Kemal Tolan

Berî ku ez têkevime nav babeta xwe, dibêjim xweska fersend û delîl di destên hinek dîroknas û lêkolînvanên me Kurd(Êzdî)an de hebûna û me jî karîbûna xwe bigihandina ser kûrayiya riknên şaristaniya mirovatiya Mezopotamiya yê. Hingê me yê bidîta û bizanîbûya bê ka netew û Êzdiyatiya me çiqasî kevnare.
Ji bona em karibin ciyê hinek valeyiyên di kironolojiya dîroka koç û qerkirina me Kurdan de hene dagrin û piçekî jî dîroka resenî, koç û qerkirina me Kurd û Êzdiyên Xaltiyan agehdar bibin û xwe nasbikin, lazime û hêvî ji we hêjayan dikim ku hûn binêrin li nêrîn û çavkaniyên di lêkolîna min ya bi navê ÊZIDIYATÎ HAVEYNÊ MIROVATIYA MEZOPOTAMIYA ( http://www.pen-kurd.org/kurdi/kemal-tolan/ezdiyati-haveyne-mirovatiya-mezopotamiya.html ) yê ye. Ev nayê wê mahnê ku min karîbû di vê gotara xwe de hemû pirsgirêkên dîroka koç û qerkirina me Kurdan zelal bidime xwanê. Lê, min nêrîna xwe ya ku dibêjim Êzdiyatî haveynê mirovatiya Mezopotamiyayê ye û bitaybetî jî xizna nasnama gelê Kurd e û her weha nêrîna gelek ilimdar, dîroknas, nîvîskar, rewşenbîr û rojnamevanên navdar, ku di lêkolîn û pirtûkên xwe de bi taybetî bahsa nav û dîroka Êzdiyên Xaltiyan kirine zelal dane xwanê.

Weke ku ez ji van ilimdar, dîroknas, nîvîskar, rewşenbîr û rojnamevanên navdar fahm dikim, ewan jî di nêrîna xwe de zelal dayê xwanê ku gotina miletê Xaltî anjî „Kaldî“, „Xaldî“, „Xalidî“, „Haldî“, „Halidî“, „Alarodî“, „Khaldî-Xaldi“, „Xalid“ û whd., ji wexta dewleta Hurriyan tê.




Û dewleta Kurdên Hûrrî jî 4000 sal beriya zayîna Hazretî Îsa hebuye. Wexta Împaratoriya Êzdiyên Xaltiyan di Mezopotamiyayê de hilweşiya ye şunde, êdî Êzdî(Kurd) ketine bin bandora gelek împaratoriyên weke ya Gutî, Kasiyan, Mîtaniyan, Nehriyan, Mûşkiyan, Urartuyan, Mannaiyan, Mediyan, Sassaniyan, Bîzansiyan, binêrin li navên ser van xerîtên jorê ku ji ber çavkanî (1) hatine girtin û whd.

Ji vê demê û pêde, êdî çiqas welat û zimanê me yekbin jî, gelek cûdatî û nezanî ne ligoriya daxwaziya me ketiye nava urf, adet, çand, ol û gelên li Kurdîstanê hebûn. Her weha gelek valahî, nêrîn an jî agahdariyên ne rast li ser cîh-war û baweriyên li Kurdîstanê hene û têne belavkirin.
Min li ser van valahî û neheqiyên di dîroka me de jî, di gelek lêkolînên xwe de behsa xesar û zilma wan şerên ji bo serkeftina metîngehkaran, neheqî û zordariya di wexta destpêka ola Zerdeştî, Yahudî, Xirîstiyanî, Musilmanetî û yên wekî dinê hatine li nava Kurdîstanê bela bûne, her wusa behsa zilma şah, xelîfe, sultan, paşa, mîr, beg, walî, axa, jendirme û berpirsiyarên hemû baylozxaneyên dewletên dagîrker ku li Kurdan û Êzdiyan kirine, kiriye. Ev tev jî di gelek malper, rojname û kovarên me Kurd û Êzdiyan de ji bona agehdariya raya giştî hatine weşandin. Dema hûn hêjayan karibin li wan binêrin û ji wan fêde bikin kêfa min ê pir bê.
Weke min li jorê jî got, raste bi dehan nivîskar, rewşenbîr, dîrokzanên xerîb û me Kurdan jî li ser dagîrkirina welatê me, belabûn û asîmlebûna miltê me nivîsandine.
Ji xwe ancax Xwedê tenê pê dizane, bê ka kengî dagîrker hatine ketine nava welatê me, bav-kalên me çendcaran qerkirine, bi darê zorê ji hevûdinê qetandine, çend hezar Kurdên ku bac û alîkarî nedane wan kuştine, mecbûrî koça kirine û ew birine li herêmên cuda ku ji êl û êşîrên wan gelekî dûr de ji bona berjewendiyên xwe bicîh kirine.
Vêca, ezê vê carê jî biçime nava hinek zargotinên me yên dinê guhdarî bikim û binêrim, bê ka çend delîlên dîroknas û lêkolînvanên dinê hene ku li ser kronolojiya dîroka koç û qerkirina me Kurdan digihîjine hevûdinê û ez ê wan jî pêşkêşî we dost û hevalên hêja bikim.
Ez gelekî dilxweş im ku hinek nivîskar, rewşenbîr û dîrokzanên Kurdên me ên Anadoliya Navîn jî li ser ol û koçberiya bav û kalên xwe di malpera http://www.xelkedondurma.com  , http://www.birnebun.com  , http://www.golyazibirligi.com  û hwd.ê de dinivîsin.
Weke ku ez ji zargotin û nêrîna hinek van nivîskar, rewşenbîr û dîrokzanên Kurdên me ên Anadoliya Navîne jî fam dikim, ev rêzdaran jî weke nêrîna min didine xwanê û dibêjin, piraniya pêşiyên Kurdên Anadoliya Navîn jî ji herêma mîrgeha miletê Xaltî anjî „Kaldî“, „Xalikan“, „Xaldî“, „Xalidî“, „Haldî“, „Halidî“, „Alarodî“, „Khaldî-Xaldi“, „Xalid“, „Xalta“, „Xaldî (Ûrartû)” Serhedê, derdora Wanê
( http://www.xelkedondurma.com/dirok/dirok_g_html/xalikan_bolge.html  ) û whd.ê hatine Anadoliyê û heta hinek jî ola bav-kalên xwe ye kevn eşkere dikin.
Ez niha dixwazim çend malik(paragraf)an ji wan nêrînên wan ên balkêş û weke gotinên wan orgînal pêşkêşî we hêjayan bikim.
Ev birayên hêja jî dibêjin:
1 - „Hinek rûspîyên me wiha dibêjin, ”Serokên Eşîra ji hev heznedikir û hevdu biçûk didîtin, ji hev lome û gazin dikirin." Li odeyekê an li civatekê li ser tuneye şer dertêxistin ji hev bi dehan însan dikuştin. Elbet di vir da rola Îslamiyê jî pir bû. Eşîretên Anadoliyê bi piranî ji mezheba Henefî (Sûnî bûn) nedixwastin ku digel mezhebê din bijîn. Îro em dibînin Şêxbizînî li aliyekî ne. Ew mezheba Şahfî ne. Dimilî li aliyekî ne Şahfî û Henefî ne. Têkiliyên xwe pir bi hev re pir tune ne. Di nava civata Kurdên Anadoliyê de Kurdên Êzidî û Elewî jî gelek hebûne. Lê wan ji tirsan re dengê xwe dernetêxistine. Giran û giran ew jî derbasî aliyê Sûniya dibûn.
Hetanî salên 1950-60 an de hê şopa Êzîdiyan li ser Kurdên Anadoliyê hebû. Sîng singo dilîstin, agirên mezin vêdixistin û di dor wî agirî re govend dikşandin û kilam distiran. Digotin, ”avê li êgir neke, ocaxî te kor bibe.” Berê xwe berve rojê dikirin, dua dixwandin. Berê xwe berve hîvê dikirin, dua dixwandin. Gava ku jina porê şê dikirin, porê wan î ku diweşî vedişartin, digotin ”gunehê vî porî veşerin.” Gava ku me xaniyên xwe dixelandin ji nav bi çalan porê jina derdiket.
Kalê min digot, ”Ew çi ye lo hûn wek Êzîdiya serhîşik in.” Min carek§e ji wî pirsî got, ”Kalo çima Êzîdî ewqas ser hişik bûne? ”Kurê min, me dîn/ola Mihemed qabul kir. Lê wan qabul nekirin, li ser dîn/ola xwe man.’ Mînakên wiha gelek in.
Qadrî Cemil Paşa jî ji bona Gawestiya wiha dibêje, di kovara Hawarê de: "Berî sed salî pirê Kurmanca koçber bûn. Havînê xwe li çiyayên Kurdistanê yên heftreng dema xwe di nav gul û gulîlkan da derbasdikirin. Pêz û dewarên xwe diçêrandin. Zivistanê jî berê xwe didan ciyên din ên germ. Ji Ferat heta Diclêyê li vê deşta han a fireh cî cî koçer dihatin. Di vê çûyin û hatina koçemalî da gayên zexm û xurt û hûr mûrên malên wan hildigirtin. Yekcaran çend malan ji ber qelsbûna gayên xwe nedikaribûn tevî hêla xwe bimeşin. Ji wan vediqetin, di cîkî têr av û giya da çend rojên xwe dibihartin. Paşê diçûn digehştin heval û hogirên xwe. Qebîla Seyitxan jî yek ji wane bû. Mînak hinek jî çiya dadikevin li deşta Dêrîkê dimînin /mane. Yên ku li dora Dêrîkê mane qebîla Rûta ye. Bi Xerecanan ve pismamê hev in." - Berdewama vê gotara balkêş û hêja gelekî weke vê girîng jî di çavkanî (2) an de ye .
2 - „ Gerokê bi nav û deng MOTKE di bîraninên xwe de wiha dibêje, ”Kurd her tim cîranên Ereb û Farisan bûn. Ji bo ku wan ji ser axa xwe biajon salê sê çar cara êrîş dibirin ser Kurdan. Konên wan dişewtandin û li ber deriyê wan çi hebû ew dibirin ji xwe re. Ji Kurdan re ciyekî bi tenê ma bû. Ew jî çiya bûn. Stara xwe dikirin çiya."
Em Kurdên ku li derdorên Ankerê, Qonyê bicîh bûne ji 12 eşîreta hatine avakirin. Li gor hinek rûspîyan bavê wan eşîretan yek bûne, diyê wan cuda bûne. Yanî dibêje serokê Reşû ya bi danzde jinan re zewiciyê. Ji her jinekê kurekî wî bûye. Ew her yek bûyê serokê eşiretekê. Îro çiqas kurd li derdora Qonyê, Ankerê û Kirşehrê hene hemû hevdû nasdikin û ji hev keçik birine û lawik zewicandine. Ew hemû xism û eqrebayê hev in.
1- Sevkî, 2- Bilkî, 3- Mîfkî, 4- Xelkî. 5- Omerî, 6- Celkî, 7- Cudkî, 8- Terkî,
9- Nasirlî, 10- Mamitî, 11- Şêxikî, 12- Sawedî. “ - Berdewama vê gotara balkêş û hêja gelekî weke vê girîng jî di çavkanî (3) an de ye .
3 - “Weke hinek urf û adetên di nava Kurdên Aksarayê de hene û didine xwanê, dibe ku pêşîyên wan jî Êzdî bin. Û belkî Kurdên Êzdî yên herêma Ankara û li derdora Sincan ê bicîh bûne jî merivên hevûdinê bin….. wergera ji tirkî:K.T.” - Berdewama vê gotara balkêş û hêja gelekî weke vê girîng jî di çavkanî (4) an de ye .
4 – Dîroka Gölyazı yê : Ev gotara birêz Yusuf Topal jî bi zimanê Tirkî ye û li goriya dîtina min, di vir de jî gelekî eşkere û zelal xwanê dibe ku cihê êl û eşîrên Xelikan jê derketine jî navenda herêma mîrgeha Xaltiya ye û baweriya gelek pêşiyên wan jî Êzdiyatî buye. Berdewama vê gotara balkêş û hêja gelekî weke vê girîng jî di çavkanî (5) an de ye .
Vêca, gava ez li hinek lêkolîn û pirtûkên nivîskar, rewşenbîr û dîrokzanên Kurdên me yên ku koçî nava deweletên Sovyeta berê kirine dinerim, dibînim ew jî di nêrîn û berhemên xwe de didine xwanê ku, cihê êl û êşîrên wan jê derketine jî navenda herêma mîrgeha Xaltiya(Serhedê) ye û baweriya piraniya pêşiyên wan jî Êzdiyatî buye.
Em binerin dîrokzanê Kurd Prof. Şakirê Xudoyê Mihoyan li ser pêşiyên xwe we dibêje:

“Pêşiyên min ji Qersê hatine. Sê pêlên koçberan ji Qersê û herêmên derdorê wê hatine, li Ermenîstanê herêma Elegez û derdorê wê bi cîh bûne. Li herêma Elegezê yanzdeh gundên Kurda hene. Li nahiya Talîdê dîsa yanzdeh gund hene. Lê Kurd li wira, li Êsyan kêmtir in. Kurdê mayîn, Kurdên Êzîdî, ew jî li nahiyeka deşta Araratê dijîn.
Pêla pêşîn, di salên 1854-56’a, di şerê Rusan û Tirkan de hatine. Bingeha gundê me Elegez jî, di salên 1850’ê de hatiye danînê. Çimku kalê min ê rehmetî digot “wekî ku pey şerê Rus û Romê du sal, sê sal derbas bûye, ez bûme.” Me jî hesab dikir û derdiket, ku di sala1856-1857’an de hatine.
Pêla diduya dîsa salên 1877-1878’an de hatine. Pêla sisiya jî wextê şerê Cihanê yê Yekemîn de hatine. Sala 1918 an de Rum hatiye, ew dem şerê Ermeniyan û Tirkan bû, hûn dizanin wî demî kesekî nedizanî ka çi diqewime, ne radyo, ne jî televizyon hebû.”(6)
Ji xwe gelek ji me baş dizanin ku, hîna gelek xuşk û birayên me ye nivîskar, rewşenbîr û dîrokzanên vê herêmê jî bi dehan kitêb û berhemên qedir buha li ser kronolojiya dîroka koç û qerkirina bav-kalên me nivîsandine. Ez teva jî bi dil û can pîroz dikim û dibêjim, bila Xwedê û Tawisî-Melek xizmeta wan hêjayan qebûl bike û bejna xwe li ber tevan ditewînim.
Vêca ji ber tengaya cîh, ez naxwazim nêrîna xwe ya(binerin li çavkanî. 7 Rûpel:26- 70) ku min derheqê dîrok, cîh, war, êşîr, êl, qebîle û rewşa mîrgeha Xaltiya de nivîsandiye ya di vir de dîsa birêz bikim. Ez ê di dewsa xwe de cîh bidime nêrîna mamoste û birayê xwe Dr.Eskerê Boyîk û ew jî weha dibêje:
“Ew eşîrên kurdên êzdî li dor kîjana ev lêkolîn hatiye kirin xwe ra dibêjin Xaltî. Berê berê da, heta van salên dewî, wan eşîra heyîta xwe li der-dorên bajarên Sêrtê, Batmanê, qeza Qurtelanê, Erûhê, Bişêryê xweyî dikirin. Li bin zor û zulm, helandinê da çiqas diçû hesabê wan û warên wan kêm dibûn, goveka wan teng dibû. Van 15-20 salên dawiyê bi masayî cî û warên xwe berdan hatine Ewropayê, xazma Almanyayê.
Wextê da mîrgeha Xalta li nav Kurdistanê da mîreheke mezin û bi hêz bûye. Di nav da ev çend eşîrên mezin bûne: Qizilî, Niqîbî, Xendeqî, Berekî, Anqosî û hinekên biçûke usa çawa Bisiyan, Biletinî, Emeran, Mamereşan û hvd. Ji van hinek niha li ser bawariya êzdîtyê nînin…

Çawa tê zanîn, wextekê, hela 1300 sal li berî zayînê, li der dorê golên Wanê, Ûrmyayê û çiyayê Araratê hukumdarîke mezin çê bûye û heta sala 585–an dom kirye. Dîrokê da ew bi navê Xaldî (Ûrartû) eyane. Gelo navbera navê wê dewletê û navê van eşîrên Kurdên êzdî da girêdanek heye,yan na?Ji bo dest me da delîlên anegor tune ne, em vê pirsê bihêlin dîrokzanan û paşwextîyê ra.
Lê bêjim, hela ez zarok bûm, kalên gundê me jî oda da dicivyan, diaxivîn, çîrok digotin, li ser gelek babetan xeber didan.. Ji haj hatinçûyîna cihanê jî kêm hebûn. Xwendî jî nînbûn. Wana ne dîroka cihanê zanibû, ne jî haj tiştên kevnar û lêkolînên zanyarî, arxolojyê û medenyeta Mêzopotamyayê hebûn…Çi ji kal-bavên xwe bihîstibûn, derheqa wan tiştan da gilî dikirin. Digotin qebîla me, ya Bela jî Xaltî ne…Navê çend qebîlên din jî didan, ku li nav êzdîyên Ermenistanê da hebûn (navê wan bîra min da nemane). Wan ji mîna kalên van eşîran digotin Xaltî navê eşîrê, yan qebîlê nîne, Xaltî navê war e, cih e… Eger navê war e, usane wana herêma xwe, welatê xwe ra gotine Xalta. Gelo navê Xelatê jî ( Sîpan Xelat ) ji wî navî nayê?. Çawa Êzdî ber xwe dibêjin hemû qebîlên êzdîyan Xaltî nînin, usa ne bi bawarya min, di bingeha Kurdan da (Kurdên êzdî jî nav da) gelek civak, medenyet û şaristanyên cûrbicûr yên wê heremê rol lîstine.
Lê gelo Kurdên wê heremê, yên Musulman çima xwe ra navêjin Xaltî…Bi texmîna min li nav wan da ev nav hatiye bîrkirin, sebeb ew e û dîrok jî wê dide îzbatkirin ji pey qulibandinê ra kurdan bêtir koka xwe înkar kirine û hela gelek malmezinan koka xwe birine malbetên navdarên gel û olên desthilatdar va girêdane.
Tê texmînkirin, di dema xwe de mîrgeha Xalta mezin û bi hêz bûye. Salên 1820-1850-î eşîrên mezin, yê li wê heremê ev bûne: Qizilî, Niqîbî, Xendeqî, Anqosî, Berekî. Ji bo kilam û bîranîna da navê wan tê bîranîn. Mezinayî li wê heremê Mîrzikê Zaza mîrê qesra Ridiwanê, serokê Qizilyanyê kirye. Pêra jî lêkolînên dîrokî derdixine holê ku êle mezin bûye û li nav axa- begên fêodal da parevekirî bûye. Hevgirtin û tifaqa xurt jî tune bûye.
Ji bo belgên dîrokî derheqa mezinayî, hesabê evdên Êzdî, gund û warên wê mîrgehê de destê me da tune, em jî wan melûmeta tînin, kîjan hevkarê me Kemal Tolan ji devê mezinên wê heremê top kirye û weşandîye. Bê şik hinek şaşî dibe vê nivîsarê de, çawa di nirxandinan de usa jî hesab û navên gundên êzdîyan da hebin, lê rastîk sedî sed e, ku wê demê hesabê gundên Kurdên êzdî yê wê heremê ji evên nivîsar pirtir bûne… Gelek guhestinên mezin jîyana wê heremê û jîyana Êzdîya da bûne, dest zulm û zorê, qir û birê goveka êzdîtayê teng bûye… Mînakêke biçûk em ji dîrokê bînin: Dema fermana Sultan Mehemedê I da “Reşîd paşa êrîşê dibe li ser Kurdistanê, wê êrîşê da ewî 40 hezar Êzdî kuştine…” (Dr. P. Müllêr Sîmonîs, Durch Armenien, Kurdistan und Mezopotamien; Meinz 1897. bi elmanî , kurdiya wê „ di Ermenîstan, Kurdistan û Mîzobotamya re“)
Eger di her gundekî Êzdîyan de 400 nefer jî bê hesabkirin, wisa ne tek wê êrîşê da 100 gundên Êzdîyan hatine wêrankirin, li ser rûyê dinyayê winda bûne…Lê çiqas welgerya ne? “(8)
Belê bi rastî dilê min hêjî dixwaze, ku ez di lêkolînên xwe de bersiva gelek pirsan bidim. Her weha çiqas navên êl û êşîrên me Kurdên li cîhanê belabûne û yên hêjî li ser axa bav-kalan hene bidime berhevûdinê û bibêjim birênên xuşk û birayên min, her çiqas dijminên ol û netewa me navên me li goriya berjivendiyên xwe guhastibin jî, em Kurd tev sêvên ji darekê ne. Hemû kultur, çand, ol, êl-êşîrên me jî gul û beybûnên li derdora wê dara sêvan in . Belê ez çibikim, hîna ew quweta min ku van tevan bînime ser hevûdinê kombikim tune ye. Lê, ez ji bo vê armancê ji Xwedê hêvî dikim, ku fersend û tifaqa nivîskar, rewşenbîr, zana, dîroknas û lêkolînvanên me Kurd(Êzdî)an jî hîna mezintir bive û ew jî karibin ji bona pêşeroja zarokên me temamiya kronolojiya dîroka dagîrkirina welatê me, bawerî, belabûn(asîmlebûn), koç û qerkirina me Kurdan hîna çêtir zelaltir bidine nasandin û valeyiyên di dîroka me de sererast bikin.
_________________________________________________

Çavkanî
1. Mehrdad R. Zady, Bir el Kitabi KÜRTLER- Weşanên Doz sala 2004, rûpel :72,80
2. Hesenê Alê - http://www.xelkedondurma.com/dirok/dirok_a_html/akbal/em_ji_ku_hatin.htm
3. Hesenê Alê - http://www.xelkedondurma.com/dirok/dirok_a_html/akbal/em_ji_ku_hatin_2.htm
4. Memê Hileciki - http://www.birnebun.com/birnneu/birn7/aksaray.htm
5. Yusuf Topal - http://www.golyazibirligi.com  –Tarih
6. Prof.Şakirê Xudoyê Mihoyan- http://www.demanu.com.tr/arsiv/18_07_2006_162sy/sir_dirokzane_kurd_mihoyan.htm  
7. Kemal Tolan, Hebûn û Tûnebûna Êzdiyan Tev Romanên Zindîne- Weşanên Dengê Êzdiyan 2000.
8. Eskerê Boyîk- Êzdiyatî Fermanên reş Mîrzikê Zaza Rûpel:193-194 - Ji weşenen Dengê Êzîdiyan 2006