Şiira min jî çavlêkirina aloziya ye
Diwaniyeke berboye min..
Şiira min jî çavlêkirina diwayiyê ye
Ez ê xerîb im ji paşerojê û xewna bihêt“ 1.

Çi alozî ne, yên Arif Hîto di xewnên xwe de, himbêz dike? Çi çiya ne, yên daxwaza „gul û tivingê dikin“? çi hawar in? Çi girayn in? Kî zarok in? Çi nûçe ne, yên guhên Arif î ji Radiyoyê venakin? An jî efsanekirina jiyaneke mişt „mirovên wek mişkan in, li qolaçkan dijî“?
Girnijîna bîtanoka û cadeyên vala“ ne?.
Di vê xirecirê de, helbestvanê pirtûka Payîza çiyan,
çi maçan, çi welatan, çi dewletan, ji zivistan, buhar, havîn û payîzên şeran divêt?
Erê Nabo, Mardox, çima roniyê li dadgeha Hamorabî hildigirin?
Erê şêx Ebros, dê çi li peyvên tirfayê di helbesta Arifî de û dewleta Qoçanî de,, bike?!
Tanatos li her devereke Erotîkî, li çî xwe digere? An jî li Ankîdo, hîn kela dilê wan jinan piştî heft roj û heft şevan nekewandiye û hînik nekiriye?
Dê mamosteyê erdnîgariyê, çi ji peyvên sor, li ser nexşeya xwe bike?
Erê Arifî bo çi em gihandin çemê Dicle? Çi li paş wî rûbarî heye? Çi çîrok, çi dîrok hene, ko hîne diyar nebûne!? Çi susret hatine serê vî rûbarî? Kî hatiye, kî çûye û çi bîrhatineke adarane ye dergehê hizra Arif Hîtoyî diqute?

Di pirtûka Arif Hîto de, ya bi navê Payîza çiyay, ko di sala 2004an, li çapxaneya Hawar, bi helîkariya yekîtiya nivîskarên kurd- Duhok, hatibû çapkirin, em pêrgî pirr pirsên vekirî tên, yên bîra me vedigerîne, şoreşên deverê, serîhildana 1991, êşên civakê, wêneyên xemnak û evînên azarkêş, bihreya nivîskarên herêmê. Me vedigerîne efsane û metolojiya Mezopotamiyayê. Lehengên legend û efsaneyan, ji dema wan, ya mijê, dadixe asîmanê Duhok, li Kurdistanê,…

“Li roja êkê:/ Xuin bi tîrojkên rojê gerim bû..rehend girnijî
Li roja diwê: / Işqê xo di Taristana çavê reş de nivand.. heyv girnijî
Li roja siyê: / Hizran xo di fezayê freh werkir û.. felek girnijî
Li roja care: / Karwanê li hev bûne reşe û rê berze kir..,stira subehê girnijî
Li roja pence: / Çavên şebeqê yê baranê bi erdî ve man û..,giya girnijî
Li roja şeşê: / Şehîdan agirê newrozê helkir.., omêd girnijî
Li roja heftê: / Zarokan di peregeha êzîda ve, bixûr sotin “ 2

Em wer in navnîşana pirtûkê-Payîza çiyay-. Di rîtima herdû peyvan de, û di wateya wan de ji hev bixin û hermeneutîka wan binerin:

Payîz

Belgweşiyan/ Êş / Rev / çandin / matayîn / dudilî / mirin / bîranîn

Çiya
Parastin / hêz / asoyên vekirî / çeng û qehremanî / evîn / xewin / azadî / lixwemukurhatin/ çavdêrî / xebat bo welatî / Efsane û çîrok/ berxwedan.

Navnîşan, nîşana pênasîn û bi çarçevkirina deqî ye. Di pir caran de, navnîşan, kilîta dergehê deqê asê ye, wî ji tariyê derbasî ronahiyê dike, hebûna wî diçespîne û caran dibe nasnameya deq (pirtûk) jî.

Lihevrasthatina bi navnîşana pirtûka Arifî re ( Payîza çiya), para mezin ji mijar û atmosfêra helbestên wî bo me ronî dike. Ji hêla mijaran ve, xwêner çu astengan nabîne, lê çawa Arif ew mijar û babet û bi çi zimanî vehûnane, êdî pêdivî bi têgehiştineke ji hêla Metolojiya, dîrok, ziman, lîtertûra cîhan û nasîna herêmê, ji nav û nîşan, tîtal û simbolên herêmê heye.

Pirtûka Payîza çiyayî, wan xalên, ko watedariya simbolîk ya Peyva payîz û peyva çiya bi xwe ve digire.
Êdî her peyvek dibe symbol û pêdivî bi background ya wê heye. Bi tenê em berê xwe bidin navûnîşanên deqên pirtûkê, dê wan xalên li jor hatîn nivîsîn bibînin û bêdudilî biçespînin.

Payîz….welatê min belgxezame bi wexerê ve/ çiya ….Eşq doman e û xewn û befir/ Belatînk/Ez û hewê / Hesûdî (Daxisî)/şiir girnijî /Hinar.

Arif bizav kiriye, di helbesta xwe ya yekem de , di vê berhevokê de, sîmayê xîtaba xwe ya helbestane bo xwêneran diyar û eşkere bike. Ji hêla forma axaftinê ve, berê xwe daye xwêner û bi daxwaziya xwe, xwêner têkilî prosesa dahênanê û avakirina beşê nebeşdar ji deqî kiriye. Bi vî şêweyî, hişê xwêner êxistiye bin ezmûneyekê û Apîstomolojiya wî bêjing dike.
Gulê bide min, bêhna te jê bihêt
Yan Tifingekê û bêhna axê
Evro êvarî zûyî dada û bayek tezî ruyê min digest
Hawarên asmanî
Hilweşiyana zeviya
Girya zaroka..“ 3

Arif î dest bi pênasîna axaftina (Xîtab) xwe ya cuda kiriye û zanava xwe bi dest xwe ve înaye.
Di wan rêzikan de, sîstema hebûna nijyariya xîtaba xwe ya cuda destnîşan û tomar kiriye.
Li vir kiryara nivîsînê ya subjektîv destnîşan kiriye û berê xwêner berbi mijar û babeta xwe ve biriye. Li vir Arif î xwêner(Ez) mendehoş kiriye. Ne tenê wisa, belkî xwêner agahdar kiriye, ko va dê buyerek diqewime, nexasime, ko navnîşana pirtûkê, dergehê buyerê vekiriye, bi kêmanî nîşanekê didite xwênerî, ko dê tiştek, buyerek, susretk, bobelatek, nexweşiyek, desteserkirinek ji hêla dijminî ve, bi ser axê de bêt, lewra dixwaze, ji bêhna axa xwe têr bibe, berahîka dagîr bibe. Li vir diyar dibe, ko helbestvan gelek serpêhatiyên bi wî rengî dîtine, an jî bihîstine. Ne tenê weha, ji ber ko dê çarnûsa wî, piştî qewimîna buyerê, nediyar be. Ew dixwaze berxwedanê bike.
Ev ji hêla xwendina pêşî ve, xwêner ber bi rewşenbîriya xwe ve dibe û xîtaba xwe ya nivîskarekî liberxwedayî vedihûne. Di vê rewşê de, çu rê li pêşiya nivîsînê namîne, ji bilî ko sembolên babet û mijara xwe biafirîne. Ev deqê edebî yên em li hemberî xwe dibînin, deqekî par û parçe û vekiriye. Ji ber wisa jî, jihevweşana nijyara deqî, biyavên fereh, belavbûyî li ber xwêner vedike, li ber ravkirin û têgehiştinên cuda cuda vedike.
Ev xaçerêka di navbera herdû sembolên jor, bêhna axê ( welat) û tifingê (berxwedan), kiryar in bi dînamîkiyeteke watedarî û bi hêz peyda dibe.
„ ji bo Destnîşankirina boşahiyeke( Sphäre= Feza), ko sîmiyolojeyeke hermeneutîkî dikaribe tê bigere, kar dike“4.

Dema xwêner pêrgî fermaneke weha dibe, ko mîna hêviyekê jî bête têgehîştin, di rastiyê de, mesaja nivîskarî ye, hayedariyek e, rêga armancekê ye, realîteyê bi sembol û şîfre dike. Çi bo xwêner diyar dibe? Arif dixwaze guherankariyekê têxe jiyana hevwelatiyan, wan ji pileya tirsê û agahdariyê bibe pileya rahijtina tifingê, destneberdana ji xakê, berhingariyê. Lewra, xwêner di malikên bi şûn de dibîne, ko fermanan, bi şêweyê hêvî û daxwazan dibêje:
„ Maçekê bide min bêhna axê jê bihêt
Yan peleke agirî
Şevreşa warê me ronîket“ 5.

Baudelaire dibêje “ Eger em bixwazin derbasî giyanê helbestvanî bibin, pêdiviye, em, li wan peyvan bigerin, yên di nivîsê de gelekbare dibin. Ev peyv, dê bo me bibin kilît, ji bo şirovekirina deqî û dê bizanibin, ka helbestvan bi çi hizir û ramanan ve berbest bûye”6

Eger bi awirdanekê dihnê xwe bidin deqê Arif yê bi navê “Payîz….welatê min belgxezame bi wexerê ve”, wek nimûne, dê çend peyvên sereke bibînin, ko dikevin xizmeta hizir û mijara deqî de
7. Ax =

6. welat/ 1.toz/ 1.aqar/ 1.kevir/ 3.dewlet/ 3.çiya/ 1.xulî/ 1.Dicle/ 1.Mûsil/ 1.meydana şer

20. Şer=
2.tifing/ 4. Birîn/ 1.şehîd/ 1.pêşmerge / 1.şemşîr / 1.Abûzer Alxefarî

5.Işq=
2. evîn / 1.hez/ 1.şeyda/ 1.işqa mazoşî/ 2.maç
Ev deqê helbestî “Payîz….welatê min belgxezame bi wexerê ve”, van hersê peyvan dike nijyarên biçûk yên helbesta xwe û hevok, lêkdan, wêne û fenteziyên xîtabqa xwe ya helbestiyane û carnan ya efsaneyane pêktîne. Li derdora wan nijiyaran, hûrîniyên din bo alîkariyê ji wan nijyaran re peyda dike, ko em dikarin wek xwêner bibêjin, ew kilît û çirîsk in, yên bo me deqê Arifî ronî dikin. Bo nimûne, nasname, Stirana Azadiyê, Êlûn, şêx Abulselamê Barzanî. Ji bilî pêşmergeyê birîndar yên bi qêrîna xwe dîwar diherifîne.
Guman bo min wek xwêner nîne, ko ev deq, li derdora rewşa kurdan, astengên hatî pêşberî wan, li dirêjiya dîrokê, xiyaneta li wan hatî, hem ji hêla dagîrkerên kurdan ve, yên berjewendiyên wan di welatê kurdan de heye, ve û hem jî di nêv kurdan xwe bi xwe de. Lewra, em dixwênin, ko xwe carcaran disperse Mihsin Qoçan, yê bi helbesta bi navê Dewlet gotî ye. Arif weha dibêje:
“Cendek rêz bi rêz li ser kaxezên Muhsin Qoçan
Semayê dikin û işqeke mazoşî
Bo welatê weku zevya di herdû çavên min de kolayî..
Dibîte seyran
…
Muhsin Qoçan .. têk hele ye
Ji yaxîbûnê û işqek har û peyvên ciwan
Sêgoşe ye.. ji jengên ter
Ji gulên zer
Ji dewletek azad û xweser.“ 7.

Em bi tenê, çavê xwe bidin wan her sê nijyaran, dê bibînin, ax, axa welatî ye û axîn jî her bo wî welatî ye. Şer ji bo wê xakê, qurbanî ji bo xakê ne, serkirdeyên şoreşan, mîn wî bi nav kirî şêx Abdulselamê Barzanî bû şehîd û qurbanê wê xakê, şoreşa Êlûnê bo vê xakê û vî welatî bû.
Ev işqa Arif dilerizîne, işq û evîna welatî ye, nihêl, çiya, deşt, zinar û hevrazên wî welatî ne, ko Arif bi welatê Evînê bi nav dike.
Serencama wê ew e, ko nijyara mezin (structure) welat e û yên din nijyarên biçûk in.

Welat
Evîna welêt
şer ji bo welat
Pêşmerge Birîndar Dîrok û lehengên wê (Şêx A.S. Barzanî)
Dema em bi hûrbînî li vê tabloyê binerin, dê bizanibin bo çi Arif xwe spartiye dîrokê û bo çi hevok, wêne û hevoksaziya wî, ji çarçewa realîzimê derneçûye. Di gel wê jî, lerzên helbestî bilind û nizim dibin, mîna kurpîna dilî û di gel biyav û asoyên peyvê, hermoniyeke zimanevanî li dar dixe û li gor xwe û babeta xwe, bi erkên ciwaniyê radibe, mîna pêlên Dicle, hest, nest, hizir, raman, dîrok, çîrok, efsane, diyarde, xewin, baran, û qelaçên deverê, rîtima melodiya işqeke hemdemî, hevçerx û nûxwaz vedihûnin.
Arif di Payîza çiyan de, amurên xwe yên helbestiyane, bi gelek şêweyan bi kar anîne, carcaran, zemîn ji xwêner re amade, dike, lê berahîka xwêner, bi xwe xwe amade bike, bi buyerekê, di demeke kurt de, wî mendehoş dike û di dergehekî tirsê, an xweşiyê re wî têkelî prosesa nivîsînê dike. Wek nimûne bo vê çendê, di deqê 2an de, yê bi navê „çiya..işq duman e û xewn befir“- ji xwe navnîşana pirtûkê ji herdû peyvên pêşîn yên deqê yekê û diwan wergirtiye-:
“ çibkên baranek nerim û tena
ruyê pencera min diquta
Ez ê mijûl bi nivîsîna namekê ve…,
Işq jê bibarêt
Gulleyek sarbûyî kefte ser berperê êkê û,
min xewnên xwe yên burî dane destê bayî
Peyvên nûtirkî ji nameya min ya işqawî werhan û
Bûne gulwazek nêrgizan
Ji bo berçema buhereke nû girnijîn
Lê…
Ewrên drewîn baran nebarand
Bilbilên xemgîn strana keyfê nexwend
Bişkuj venebûn
Soz xewar bûn
Hemi tiştên min wek xwe man” 8.
Li vir, diyar dibe helbestvan dest bi rîtmeke hêmin û hêdî dike, atmosfêreke romansî bo xwe çi dike, ji ber dixwaze nameyeke evînê binivîse, lê dema gulle derbas dibe, her tişt tête guhertin û buyer, rewşê ber bi jêr de, wate bi nexweşiyê de dibe. Li vir postera helbestvanê ferensî Jaques Prévert tête hizra me, ko pencera wî vekiriye ye, çûk derbas dibe û tête kuştin, êdî hertişt tête guhertin“ Pencere vekiriye/ derve xweş e/ çûk derbas dibe/ 1+ 1 dibin 2/ 2+2 dibin 4/ 4+4 dibin çûk tête kuştin/ êdî../ 1+1 nema 2/ 2+2 nema 4/ 4+4 nema 8“
Agahiya yekem bo nivîskarê nameyê baran rûyê pencerê diquta.Ew qutan gava yekem ji hayedariyê bû. Buyera ew ji mijûliya nivîsînê ve, hişiyar kir, gulleya li ser berpera yekem ketî bû. Li vir têkçûnê dest pê kir û hemî xewin hatine guhertin.
Ev hevdeqiya (Intertextulity) di nêvbera helbesta Jaque Briviere, ne ji wê hatiye, ko Arif ew xwendiye, an jî xwestiye weha mîna Prévert binivîse. Ev bêguman ji serpêhatiya wî ye û tesaduf e, ko avahiya vê kopeleyê û helbestvanê ferensî mîna hev hatine.
Huneriya nivîsê ew e, ya ko nivîskar, ji hemî şêweyên hunerê sûde û havil werbigirê, wan bi kar bîne, bêy ko ziyanê bighîne şêweyê zayendê nivîsana xwe. Di Pirtûka Payîza çiyayî de, Arif Hîto, carcaran, kurt, kin û puxt nivîsiye, di cihên din de, bi şêweyê vegêrana buyeran, li biyavên din, bi çîrokbêjî dest bi deqê xwe yê helbestî kiriye. Destpêkirina bi çîrokbêjiyê di avakirina helbestê de, xaleke rakêş e. Wek li jor jî, hatî nivîsîn, bi karanîna vî şêweyî li gor xwendina min, çu ziyan negihandiye ruhê helbestê, belkî berovajî wê, helbest bi hêz kiriye, helbest biriye, ber bi asoyên demên buhurî ve, û demên buhurî bi lehengên wê ve, di gel xwe anîne qada vê dema ko helbestvan tê de dijî û ciwaniya kevin û nû têkel bûye, simfoniyeke çiyayî, di şevên payîzan de aniye dîlan, govend û semayê.
„ Kevin kevin..li dêr zeman
Li bajêrekî agir pêve û..mirin û viyan
Keçek hebû“ 9.
Hebû ..nebû
Li rojeke weke evro
Torîneke nazik hebû.. digotinê Hinar
Hêvî bi kezîviyê ve dibûn rûbar
Di nav rengên gulîstaneke buharî de
Yarî dikirin çep û rast” 10

Arif dixwaze bi vî şêweyê çîrokbêjiyê, buyerekê destnîşan bike û ji encama buyera çîrokê wek waneyekê bide xwêner. Li vir gelek caran, ew nakokiya di navbera ezezî(narsîzim), xwedîtin û şîretkirinê, deq ber bi sadebûnê ve dibe û ji bo wê sarbûnê bikuje, bizavê dike, ko rîtmeke derve, an jî mîna kurte-helbesteke bi kêşe peyda bike:
“ Eve eniya min..keske bimaçîkirina/şemalkê ve
Eve dilê min…bergê sipî ye di xilwê ve
Eve destê min.. yê gurrî bîyî bi paqijiyê ve
Eve gava min.. ya pêtî bûyî bi çikiyî ve..”.
Misteka axa gerim û xuhdayî“ 11
Xaleke giring, di vê xwendinê dixwazim destnîşan bikim, ko helbestvan, bêdudilî, xwestiye tabloyên xewnên xwe, rengîn bike, herweha bi mebest, têkilkirinek êxistiye di nav rola guhî de, ko kopleyên kêşsaz in û rola çavî de, ko pexşaneya helbestî ye, vêca çi bi şêweyê çîrokbêjiyê, flaşê, matmayîn û mendehoşiyê be, yan her şêweyekî din be.

Pirdengî û pirahengî, sîmayên vê berhevôkê ne û bi taybetî ew efsankirina leheng û buyeran, ko hêzek dane helbestan. Di gel girî, girnijîn e. Di gel çiya, nihêl e. Di gel rondikan robar û Dicle yariya dikin. Di gel xemê, mey bi Remezan Îsa serxweş dibe.
Hêdî hêdî nehênî bi tiblên helbestvanê xwedê jêrazî, Selman Kovilî re bi girnijînekê wexer dikin û..
…

Serencam:

Payîza çiyayî ya ji heftê rûpelî ji destê 14 x 21, bi bergekî û layoutek û rengên axê û çiyan yên ciwan, hêjayî, ne xwendinekê belkî gelek xwendina ye, ta ko xwêner mafê wê bidiyê û di gel prosesa dahênanê beşdar bibe.
Tyabetmendiya van deqan, ew e, ko helbest ber bi afesanekirinê ve birine, belkî xwêner mecbûr dike, da biçe perestgehên, êzdiyan, bexçe û gulîstanên Babel û bibe mêvanê Hemorabî û pirsan li ser dadmendiya îro pêdivî jê bipirse. Ev pirtûk xwêner mecbûrî hilkişandina wan çiyan dike, ew yên dastan û efsane û qehremanên wan damezirandine, xwêner pêdivî cegerdariya Trîfa Doskî dike, pêdivî rahijtina destmalan dike, pê sere govendan bigire û pey re biçe rondikên herdû çavên Muhsin Qoçanî, yên li ser dewleteke azad û serbixwe digrîn, vemale û pêdivî…û…û…
Li dumahîkê, berahîka vê xwendinê bi dawî bînim, dixwazim, di guhê birayê xwe Arif de, pistepistekê bikim û bibêjim “ xwênerno nexwênin, pirtûkê peyda bikin û bixwênin”

1. Pêdivî bi dehmen nebû, çimkî, ew erkê xwêner e, li sembolan bigere, ji bilî ko ev sembolên di pirtûkê de, yê deverê ne. Ji hêleke din ve dikare mîn biçûkirina xwêner bête dîtin.
2. Dil diviya ziman, çarçewa behdîna çirandibaye û sinor bibezandaya.
3. Guman tê de nîne, ko ev deq, mişt ji wêneyan bûn, lê wêne sade bûn, ne lêkdayî. Sedema wê jî şêweyê nivîsînê, têkelkirina çîrok, bîranîn, efsane, behî-helbest in, lê dîsan wêneyên lêkdayî, wêneyên asoveker in û peydabûna biyavên nû bo xîtabên helbestiyane.
4. Carcaran, helbesta pir efsankirî, dibe barekî giran li ser deqî û bi taybetî, dema ko wateya xwe ya li def xwêneran niyas derbas neke.

Bi giştî ..
Hinar… hinar
Demê dikevît.. dibîte hezar.
Çendî bête xwendin weha jî dergehên nû vedibin û kilîlên wan dergehan di destê xwêneran de ye……

Jêder:
1. Payîza çiyay, Arif Hîto, r. 30
2. Y.b r. 24-25
3. Y.b. r. 4
4. Dr. Xalid Hisên, Nezeriyet Al.inwan, 2007. Altekwîn lilta,ilîf we ddîrasat we terceme, Dîmeşq R.160
5. Payîza çiyay, Arif Hîto r. 4
6. Horst J. Frank, wie interpretiere ich ein Gedicht?= çawa dikarim helbestekê şirove dikim,
çap.5 UTB, çapxaneya Franke- Tübingen, Basel 2000, R.41
7. çiyay, Arif Hîto, r. 12.
8. Y.b r. 19
9. Y.b r. 44
10. Y.b r. 68
11. Y.b r. 15



tengezarmarini_41@hotmail.com