Çavkanî: Profesor Harvey Weiss, Zankoya Yale

Werger: Zagrosê Hajo

 

 

1.Sînorên zanînê

Hatina  Şahinşahiya Akadiyan nav deşta bakurê Mezopotamya, di hezarsaliya sisiyan de,  êzgeha dawî bû ya pêvajoya impratoriya gund-welat, ya ko ji  hezarsaliya şeşan ta hezarsaliya sisiyan kişandibû (Adams 1966; Stone 1995; Wêne 1). Ev nimûneya guherîna çandî ya derketî, weke paşmaya “Her Çar Gavên” (1776, Meek 1978) Smith e, û Civaka Kevnare ya Morgan e (Leacock, ed., 1963), lê ev bi tenê piştî wergerandina puwazka (prism) Weld-Blundell (Jacobsen 1939) qewimî û pêkanîna ji nû ve avakirina pûtxaneya Manishtushu ya akadî li Nînewa (Childe 1936; Adams 1966; Weiss 2003). Niha, wan bi temamî cihê xwe di nav deqên pirtûkên me de girtine (bo nimûne, Nissen 1998; Wenke 2000, Roaf 1996; van de Mieroop 2004) û monograf (bo nimûne, Liverani ed., 1993; Westenholz 1999; Glassner 1986; Goodnick Westenholz 1997) Akad “impratoriya pêşî” ye.  Lê regez, rewişt, erk û bandewariya Şahinşahiya Akadiyan nehatine naskirin –bi tenê pesnê wan hatiye dan, pesindaneke rijî û xav, yan jî bi watene dijraber, weke “impratorî” hatiye pesindan.

Wêne 1. Şahinşahiya Akadî

Gelo ev şahinşahî impratorî bû? Eger weha be, çawa? Yan gelo desthilata dewleta Akadiyan ”têra wê nedikir, da biryardar be û bi tewayî kontroleke impatorî bike” (Adams 1966: 159), û bi tenê kontroleke seresere ya sînorên nêzîk û yên riyên bazirganiyê dikir, ko berbi deverên dûr ve ‘derametên stratîjî’ ve diçûn (wek nimûne, Michalowski 1993; Marcus 1998; van de Mieroop 2004; Nissen 1988)?

Hîmên şahinşahiya Akadan, helbet, ji verastkirinê re ne vekirîne: ji bilî xwepesindana Sargon “mêrê mezin” li ser neqşên 4000 sal kevn, em nizanin çawa ev şahinşahî hatibû avakirin (Frayne 1993). Em nizanin paytexta vê şahinşahiyê li kû diket, tevlî ko xwedî niştevan bû, û basa wê di belgeyên hevdem de, di dirêjayiya du hezar salan de, hatibû kirin (Weiss 1975; Weiss 1991). Bi rastî, tiştê bi tenê mirov jê piştrast e rûdana hêriftina “şahinşahiya” Akadan e, ko di çavkaniyên binekî de di Lîsta Şahên Sumeran de “…kî şah bû, kî neşah bû?...” (Jacobsen 1939) hatiye dupat kirin, “…heft nifş ji heyama hêriftina Akad” ya Şamşî Adad (Grayson 1987: 53), û pêşkêşkirina (nûnertiya) hezar salî dirêj ya bi bêhna îdeyolojî, weke ko cara pêşî be Mezopotamyaya yekbûyî bûbe xwedî kontroleke navendî û hevbeş.     

2. Lêkolînên girîmankarî

Arkeoloj di danasîna “şahinşahiyê” de dudil in (wek nimûne, Sinopoli 1994; Alcock et al. 2001). Lê li Mezoamerîkayê û li Andan jeolojan bi kategoriyên naskirî, yên aborî siyasî (Mommsen 1980), zanînên li ser şahinşahiyên kevnare parzinandine (Blanton 1996; Earle 1989, 1994; Hastorf 1990; Murra 1980). Tevlî ko, yan jî ji ber ko datayên kêm û tevlîheviyên hê  bêhtir, “Gelo şahinşahiyeke Akadiyan hebû?” hê ta roja îro jî bi sê girîmankariyên (hîptêzên), xuya ye ko xav in, tê bersivdan: 

“Tomarên (rekordên) zimanê akadî bi kar anîne nepêwist e, ko nîşana rêvebiriya şaneşîniya akadî be… bi tewawî weke heyama Fermanrewayên Berê, dibe ko ew bêhtir nîşana belavbûna şêweyê nivîsandina ji başûr be” (van de Mieroop 2004: 64; Michalowski 1993).

Hin akadî li Birak, Leylên û Mozan peydebûne, lê wan li van deran çi dikirin, dev ji muhr, avayî, berdêlî û berdanan berdin, ev yek nexuya ye û dibe ko dê nezanbar bimêne. Sîn keçek ji keçên xwe da fermandarekî Mozan, lê nirx û payabilindiya wê li Mozan nediyar e. Radeya kûrbûna tevlîbûn û çavdêriya herêmên gundewarî nehatiye naskirin (Oates, Oates, McDonald 2002; Bucellati 2003) tevlî ko hin nîşanên hebûna wan hene (Catagnoti and Bonechi 1992). Çavdêriya akadan li ser herêman li gor peydebûna keresteyên bi nirx, weke kan û kevirên taybet hatibû plankirin, kan û kevirên taybet ko li bakur û li Hindê peyde dibûn (Oates 1976, Nissen 1988).

Akad li Leylên, Mozan, Birak hebûn û berhemdariya mezin ya deşta Leylên dixwarin (Weiss 1984; Besonen and Cremaschi 2004). Berhemên dihatine çinîn ji Leylên bardikirine Farfara (TL jimar 186) yan jî Tilayid (TL jimar 90) û ji wir di ser çemê Ceqceq re dibirine Nagara (Loretz 1969: no. 68). Ceqceq di başûrrojavayê Birak re derbas dibe --- Birak bênimûne dûrî çeman bû (Wilkinson et al. 2001: 2, 7)--- piştre ji bakurrojhilat di ber rojhilat û başûrê keviya bajêr re derbas dibû û ji wir diçû berbi başûrrojava ve (Wêne 2).

Wêne 2. Deşta Red û çemê Ceqceq, û Til Birak. Di heyamên berê de çemê Ceqceq berbi Birak û hawîrdorê wê ve diherikî, ji bakurrojhilat berbi başûrrojava ve diçû, û piştre ji bajêr derdiket. Ev wêne yê Corona ye, çemê Ceqceqê kevnare bi PS û hevdijiyê (kontrastê) hatiye  çakkirin.

Wêne 3. Nexşê herêma Leylên, Leylan heyama IIb (Akadî)

Girîmankarî 1 (Hîpotêz 1), erê ew bi tewayî nebergirbar e, lê herweha ew ya herî lawaz jî xuyadike. Awireke bi lez li çanda keresteyî ya akadî li nav Deşta Xabûr (Wêne 4) dixwaze belgeyên ko li bakur nayêne dîtin pêşkêş bike.

Wêne 4. cihê xwezayî yê çanda keresteyî ya akadan=  cihê xwezayî yê akadan?

Çar tomar ji rêvebiriyê nîşan didin, ko çavdêriyeke lêwergirtî ya akadan rasterast li ser Deşa Xabûr hebû, ew ev bûn:

-Çapa muhrên fermanberên akadî (Oates, Oates, McDonald 2002; Weiss et al 2002)

-Pîvanên levakirinê yên akadî li herêmên dagirkirî (Powell 1990; Senior and Weiss 1992)

-Beşkirina bacên karkerên herêmî ji aliyê akadan ve (Catagnoti and Bonechi 1992)

-Şandina barên mezin yên tovê çandinê ji aliyê akadan ve (wek nimûne 29 ton) ji Nagar berbi Sippar ve (King1896: 1b,c; Weiss 2003).

Wêne 5. “40800 lîtir ce, ji Nagar berbi Sippar ve, Dada pîvaye”

Li Birak, “keliha” Naram-Sîn “yan jî çi be” (van de Mieroop 2004), ji mêj ve nemaye, û pûtxaneyên vê dawiyê hatine dîtin, kêm agahiyan li ser rêvebiriya akadî li Deşta Xabûr didin (Oates, Oates McDonald 2002). Li Mozan, koçkeke herêmî ji bo zewaceke şahanî bi keça Naram-Sîn re hatibû terxankirin (Buccellati and Buccellati 2002), lê ti vekolînevan behwer nakin, ko çavdêriya akadan li ser bajêr hebe, û giringiya belgeyên rêvebiriya akadî yên li koçkê hatine dîtin ne zelal e (Milano 1991).      

Bi tevayî, datayên li ber dest kêm in yan jî ti derfetê nadin bo kûrkirin, ceribandin, yan jî parzinandina girîmankariya li ser şahinşahiya gundane ya akadan bibe. Pêdiviya me “bi vekolîna herêmên digehine taqên jor yên dara desthilatiyê heye, da em avayiyên dezgehên dewletê bibînin” (Flannery 1998: 55). Pêdiviya me bi derbasbûna nav avayiyên rêvebiriya akadan heye.

3. Ferehkirina radeyan

Leylan paytexta akadiyan ya herêmî bû, ko çavdêriya berhemên çandinê yên pir bi xêr û bêr li Deşta Xabûr dikir (Weiss 1984; Besonen and Cremaschi 2004). Leylan ew bajar e, ko di belgeyeyên rêvebiriyê de û li ser muhrên ji Til Birak/Nagara de herî bêhtir tê bi nav kirin. Me niha li Leylan/Şehna (AAB) dest bi vekolîn û şîtelkirina (analîzkirin) tewaw ya avayiya rêvebiriya akadan kiriye.

AAB li Akropolîsa Leylên NW yekser di ser cadeya bi qehfik û keviran rastkirî di sala 2002an de cih girtiye û ji avayiya dibistana akadî derdikeve. Gişt şeşyeka hersê taqên dawî yên avayiyê, her yek nêzîkî 1500 metrên çarçik e, di heftiyên dawî de yên demsala projeya vekolînê li Leylên 2002 hatine paqijkirin (Ristvet and Weiss 2004; deLillis, Milano, Mori 2004).

Wêne 6. Avayiya Revebiriya Akadan, bergehê bakur û riya li ber derî, dûmahiya niştevaniyê, vekolana temûza 2002an.

Ji nû ve avakirin û ji nû ve bikaranîna avayiya ji çîna nêzîkî 2 metran bilind biheketiye; niştevanên dawî yên avayiyê ji çîna dûmahî li Leylan IIb ne, yên niştevanên Akropolîsa Leylên, û berî wê ti avayiyên kevntir peyde nabin.  Bi dawî anîna paqijkirina çînên vê avayiyê dê şeş demsalên vekolandinê bixwaze û dibe ko ji deh salên pir bi bendûbarî (disîplîn) yên lêkolînan dirêj bike.    

 

Çavkanî:

Adams, Robert McC.1966 The Evolution of Urban Society. Chicago:
Aldine.
Alcock, Susan.E., Terence N. d’Altroy, Kathleen D. Morrison, Carla.M.
Sinopoli, eds., 2001 Empires: perspectives from archaeology and history. Cambridge: Cambridge UP
Blanton, Richard 1996 A Consideration of Causality in the Growth of
Empires in F. Berdan, R.Blanton, E.Boone, M.E. Smith, E. Umberger, eds., Aztec Imperial Strategies. Wash. D.C.: Dumbarton Oaks..
Briant, Pierre 2003 From Cyrus to Alexander. Winona Lake:
Eisenbrauns.
Buccellati, Giorgio and Marilyn 2003 Tar’am Agade, daughter of Naram-
Sin, at Urkesh in L. al- Gailani Werr, et al., eds., Of Pots and Plans. London: Nabu. Pp. 11-31.
Catagnoti, A. and M. Bonechi 1992 Le volcan Kawkab, Nagar et
problèmes connexes N.A.B.U. 1992.
Childe, V. Gordon 1936 Man Makes Himself. London: Watts.
deLillis, Francesca, Lucio Milano, Lucia Mori 2004 The Akkadian
Schoolroom at Tell Leilan Kaskal (Venezia) in press.
Earle, Timothy 1994 Wealth Finance in the Inka Empire: evidence from
the Calchaqui Valley, Argentina American Antiquity 59.3: 443-460.
Earle, Timothy 1989 The political economy of the Inka empire: the archaeology of power and finance in C.C.Lamberg-Karlovsky, ed., Archaeological. Thought in America. NY: Cambridge UP. pp.183-204. Emberling, Geoff 1999 Excavations at Tell Brak 1998: Preliminary
Report Iraq 61:1-41.
Emberling, G. and H. McDonald. 2001. Excavations at Tell Brak 2000: preliminary report Iraq 63: 21–54
Flannery, Kent V.1998 The Ground Plans of Archaic States in Gary M. Feinman and Joyce Marcus, eds., Archaic States. Santa Fe: SAR. Pp.
15-58.
Frayne, Douglas 19XX Royal Inscritpions of Mesopotamia. Vol. 1.
Sargonic and Gutian Periods.Toronto: Univ. Toronto Press.
Glassner, J.-J. 1986 La chute d’Akkade. Berlin: BBVO, 5.
Goodnick Westenholz, Joan, 1997 The Legends of the Kings of
Akkade. Winona Lake: Eisenbrauns.
Grayson, A. Kirk 1987 Assyrian Rulers of the Third and Second
Millennia B.C. Toronto: University of Toronto Press.
Hastorf, Christine A. 1990 The effect of the Inka state on Sausa
agricultural production and crop consumption American Antiquity 55.2: 262-291
Jacobsen, Thorkild 1939 The Sumerian King List. Chicago: University
of Chicago Press.
King, L.W. 1896 Cuneiform Texts, 1. London: British Museum.
Liverani, Mario, ed., 1993 Akkad:The First World Empire. Padua:
Sargon
Loretz, O. 1969 Texte aus Chagar Bazar und Tell Brak.. Padua:
Alte Orient und Altes Testament, 3/1. Neukirchen-Vluyn.
Marcus, Joyce 1998 The Peaks and Valleys of Ancient States in Gary M. Feinman and Joyce Marcus, eds., Archaic States.Santa Fe: SAR.
Meek, Ronald 1976 Social Science and the Ignoble Savage.
Cambridge: Cambridge UP.
Michalowski, Piotr1993 Memory and Deed: Historiography of the
Political Expansion of the Akkad State in M. Liverani, ed., Akkad: The First World Empire. Padua: Sargon. Pp. 69-90.
Milano, Lucio. 1991 Mozan 2. The Epigraphic Finds of the Sixth
Season. Syro-Mesopotamian Studies 5.1.
Mommsen, Wolfgang J. 1980 Theories of imperialism. U Chicago Press
Morgan. Lewis H. 1963 Ancient Society. Ed. Eleanor B. Leacock. NY:
Beacon.
Murra, John V. 1980 [1965] The Economic Organization of the Inka
State. Greenwich CT: JAI
Nissen, H.-J. 1998 The Early History of the Ancient Near East.
Chicago: University of Chicago Press.
Oates, David, Joan Oates and Helen McDonald 2002 Excavations at
Tell Brak, vol. 2. Cambridge: BSAI
Postgate, J. N. 1977 The Economic Structure of the Assyrian Empire in:
M.T. Larsen, ed. Power and Propaganda. Copenhagen: Akademisk Forlag. pp. 193-221.
Powell, Marvin 1990 Masse und Gewichte in D.O. Edzard, ed.,
Reallexikon der Assyriologie. NY: deGruyter. Band 7. Pp. 457-517.
Ristvet, Lauren 1999 What is Akkadian? An Examination of Ceramic
Variability in a Third Millennium Imperial Province. B.A. Thesis (Anthropology). Yale College.
Ristvet, Lauren and Harvey Weiss 2004 Tell Leilan 2002: Dynamics of
State Formation and Imperialism Orient-Express In press.
http://research.yale.edu/leilan/2004OrientExpress2.pdf
Ristvet, Lauren and Harvey Weiss 2004 Micro- and Macro-: The
Stratigraphy and Historical Dynamics at the Lower Town Palace in Jesper Eidem, The Second Millennium Royal Archives. Yale Tell Leilan Research, 2. New Haven: Yale Univ Press. pp. i-xxxv.
Roaf, Michael 1996 Cultural Atlas of Mesopotamia. NY: Facts on File.
Senior, L. and H. Weiss 1992 Tell Leilan "sila bowls" and the Akkadian Reorganization of Subarian Agricultural Production Orient-Express 1992.2: 16-24
Sinopoli, Carla M. 1994 The Archaeology of Empire Annual Review of Anthropology 23: 159-181
Stanish, Charles 1997 Nonmarket Imperialism in a Prehispanic
Context: The Inca Occupation of the Titicaca Basin Latin American Antiquity 8.3: 1-18.
Stone, Elizabeth C. 1997 City States and their Centers: The
Mesopotamian Example, in D. L. Nichols and T. H. Charleton, eds., The Archaeology of City States: Cross-Cultural Approaches. Washington: Smithsonian Institution, pp.15-26.
Stone, Elizabeth C. 1995 The Development of Cities in Ancient
Mesopotamia, in J.
Sasson, ed., The Ancient Near East New York: Scribners. vol. I, pp.
235-248.
Van de Mieroop, Marc 2004 A History of the Ancient Near East. NY: Routledge.
Van de Mieroop, Marc 1997 The Ancient Mesopotamian City. NY:
Oxford.
Weiss, Harvey 1975 Kish, Akkad and Agade J. Amer. Oriental Soc.
95.3: 534-553.
1985 rev. J. Curtis, ed., Fifty Years of Mesopotamian Discovery J.Amer.Oriental Soc.105: 250-3.
1986 The Origins of Tell Leilan and the Conquest of Space in H.
Weiss, ed., The Origin of Cities in Dry Farming Syria and Mesopotamia in the Third Millennium B.C. Guilford: Four Quarters. Pp. 71-109.
1990 Tell Leilan 1989: New Data for Mid-Third Millennium Urbanization
and State Formation Mitteilungen den Deutschen Orient-Gesellschaft 122: 193-218.
1991 Akkad in E. Meyers, ed., Oxford Encyclopedia of Archaeology in
the Near East. NY: Oxford Univ. Press. Vol. 1. Pp. 41-44.
2000 Beyond the Younger Dryas: Collapse as Adaptation to Abrupt Climate Change in Ancient West Asia and the East Mediterranean in G. Bawden and R.Reycraft, eds., Environmental Disaster and the Archaeology of Human Response. Albuquerque: Univ.NewMexicoPress.pp.75-99. http://research.yale.edu/leilan/weissdryas2002.pdf
2003 Ninevite 5 Periods and Processes in E. Rova and H. Weiss, eds.,
The Origins of North Mesopotamian Civilization: Ninevite 5 Chronology, Economy,Society.Turnhout: SubartuIX.Pp.593-624.
http://research.yale.edu/leilan/weiss2002ninevite.pdf
Weiss, H., M.-A. Courty, W. Wetterstrom, L. Senior. R. Meadow, F.
Guichard, A. Curnow 1993 The Genesis and Collapse of Third Millennium North Mesopotamian Civilization Science 261 (20 August): 995-1004. http://research.yale.edu/leilan/weissetal1993.pdf
Weiss, H. and M.-A. Courty 1993 The Genesis and Collapse of the
Akkadian Empire in M. Liverani, ed., Akkad: The First World Empire. Padua: Sargon. Pp. 129-154.
Weiss, Harvey, Francesca deLillis, Dominique deMoulins, Ulla Kasten, Torben Larsen, Lucio Milano, Lucia Mori, Elena Rova, Lauren.Ristvet, Wilma Wetterstrom 2002 Revising the Contours of History at Tell Leilan Annales archéologiques arabes syriennes, Cinquantenaire. in press.http://research.yale.edu/leilan/weissetal2002.pdf
Westenholz, Age 1999 The Old Akkadian Period: history and culture. In
W. W. Sallaberger and A. Westenholz, Akkad Zeit und Ur III Zeit. Gottingen. Wetterstrom, Wilma 2003 Ninevite 5 Agriculture at Tell Leilan in E.
Rova and H,. Weiss, eds., The Origins of North Mesopotamian Civilization: Ninevite 5 Chronology, Economy, Society. Turnhout:Subartu IX. Pp.355-367. Wilkinson, T.J., C.A. I. French, W. Matthews, and J. Oates 2001 Geoarchaeology, Landscape and the Region in D. Oates, J. Oates, and Helen McDonald, Excavations at Tell Brak, vol. 2. London: BSAI. Pp.1-14.
The Akkadian Empire Project, 2002, 2005

Archaeology

Prof. Zainab Bahrani, Columbia University

Francesca DeLillis, Università di Roma

Torben Larsen, University of Copenhagen

Dr. Andrew McCarthy, Edinburgh University, post-doctoral research

Prof. Richard Meadow, Harvard University

Dr. Lucia Mori, Università di Roma, post-doctoral research

Salam Qantar, Directorate-General of Antiquities, Damascus

Lauren Ristvet, Cambridge University, post-doctoral research

Prof. Elena Rova, Università di Venezia

Prof. Harvey Weiss, Yale University

Yale University archaeology graduate students

 
GIS and Total Station

Dr. Stephania Merlo, Cambridge

 

Conservation

Ulla Kasten, Yale University

 

Instrumental Neutron Activation Analysis

Dr. M. James Blackman, Smithsonian Institution

 

Radiocarbon

Dr. Thomas Guilderson, Center for Accelerator Mass Spectrometry, LLRL

 

Soil Micromorphology

Miranda Semple, Cambridge University, dissertation research

 

Paleobotany

Dr. Wilma Wetterstrom, Harvard University

Dr. Dominique deMoulins, UCL Institute of Archaeology

 

Zooarchaeology

Dr. Melinda Zeder, Smithsonian Institution

Scott Rufolo, Johns Hopkins University, dissertation research

Prof. Richard Meadow, Harvard University

 

Geoarchaeology

Prof. Mauro Cremaschi, Università di Milano

Mark Besonen, UMass, Amherst

 

Assyriology

Prof. Piotr Steinkeller, Harvard University

Prof. Lucio Milano, Università di Venezia