( Afret ne wek afret ji dayik dibe belê li gel salgarê dibe afret) Sarter



Di gêjengeya vî serdemê seyr û samdar de mirov wek bûnewerek biyanî bûye xwegirtiyê xewnên xwe û xewna herî bedew û mezin xewna herî sade û asan e, xewna azadiyê; azadiya derbirrînê, pejrandinê, jiyan û mirinê.
Ew azadî heta dawîn rade bi awayê pêkhatina civakî ve girêdayî ye belê ew civak jî wek mirovek seqet penayê bo gulteyê dibe ji bo ku danekeve.
Heta niha ew civak nikare asûdeyiya mirovên asan biselmîne ji ber ku ew asûdeyî bi cîhana nepenî ve peywendîdar e, dûrî helsûketên rojane û hewl û hilmetên xwedbarekirî.
Mirov bi xweristyê xwe asan e, hemû mirov belê li gel rojarê bergehên guhorînê xwe dadisepînin heta ku di akam de diyarde peyda dibin û diyarde ji diyardeyê cuda ye, bi temen, bandor, nav û cihê xwe. Kesê helbestvan li destpêkê û li dawiyê mirovê here asan e di hebûnê de, asan ne bi wateya nerênî bo peyvê ji ber ku rehendên xwe hene û ew rehend bi gelek pirsên sereke ve girêdayî ne, gelek pirsyaran jî araste dikin û hemû jî hewldana lêgerîna rastiyan e li qeraxên yê nepenî û kesê helbestvan ji herkes din bêhtir diwêre seredana wan qeraxan bike ji ber ku ew dihê vexwandin.

Helbestvan dikare hevsengiyekê di navbera hest û sewdayê xwe de pêk bihîne bê ku li ser mebest û mirada sereke kol bide.
Hindek caran kesê helbestvan yan nivîskar radigehîne ku pêwîst e deqê helbestê yan nivîsarê li ser binyadek zanistî ava bibe egerna dê rasteqîniya xwe berguman bike belê bê ku li ser rasteqîniyê birawestin yan bi kêmayî li ser wateya zanistiyê. Herkes dikare li ser hebûn û nebûna rastiyê û zanistiyê biraweste belê ne herkes dikare li ser çawayiya rastitê û zanistê birawest e.
Ji Hîraqlîtis û heta Sarterî weha bo diçin ku bedewkarî akam e û rêya herî kês berev bedewkariyê rêya nepenî ye, giyan, raman û hest. Ango kes ji wan behsa cest nake ji ber ku giyan, raman û hest zatên bilind in belê cest zatê nizm e.

Bedewkarî rizgarkirin û azadiyê dixwaze, azadî jî bi awayek bêdawî ji ber ku nepenî bi xwe bêdaw e. Cest nikare bigehe wan sinoran belê giyan, raman û hest?
Erê dikarin û bi hêsanî çunkî tinê xweza û felsefe sinordar in belê yê nepenî bêsinor e û baweriya reha dihurgumîne. Nahê wê wateyê ku kesê helbestvan yan nivîskar aferîdeyek biyanî be herwek ji hesareyek din hatî belê bi awayên têkilî û serederiya xwe wan xweristeyên aşobiyane hindek caran pêk dihîne bi taybet li bal xwandevanê havî.
Ji kesê helbestvan nahê xwaztin ku pesn û derbirrîna xwezayê bike çunkî xweza radedar e ( Bi kîmayî heta niha) belê enceq xwe berde nava xwezayê, nava yê nediyar û weha dikare bigehe astê bîndariyê, herwesa nahê xwaztin ku guhorîna cîhanê bo xwe bike kardarî û erk belê ya qenc ew e ku pirsyaran araste bike û heta ku bikare hindek pirsyaran araste bike gerek e xwe dûrî hizr û ramanên aşobiyane bike, hizr neke ku ew hinartiyek e ji ber ku ew bi xwe li pey peyaman digere, li pey rastiyê digere û hêj bi ser hil nebûye belê eger bixwaze bibe hinartî gerek e bibe hinartiyê zatê jêr bo zatê bilind ji bo ku nêzîk bimîne ji gewherê mirovayiyê, pirs û niyarên çarenivîsî di hebûnê de raman û hestên wî bihejîne û di akam de astê efrandinê berz bike û berev sinorên rastiyê here herwek Novalîsê ferensî dibêje: (( Helbest kesayetî ye, ne pesn dike û ne jî sinoran nas dike lewra jî mirovê ku bi şêweyek yekser helbestê nas neke hîngê çi tişt û çi kes nikare wî mirovî nêzîkî helbestê bike û têbigehîne ka helbest çî ye.))



Nivîskarî diyardeyek zehmet e bi taybet gava ku nivîskar piyaw be û li ser pirsa jinê binivîse ji ber ku ne dûr e ku awayê helsengandinê û derbirrînê nesaz be çunkî hêj afret wek hebûn, li hindek civakan de, hêj li xala derperrînê de ye û doza pirsên sakar dike wek dadmendiyê û yeksaniyê li gel piyaw î.
Li vir bêhtir ji pirsyarekê xwe dadisepîne: çawa hêj li serê rêkê ye, doza mafê wan pirsên sakar dike û ew bi xwe di gelek biyavan de gehaye astê efrandinê?
Yan, çawa gehaye astê efrandinê eger ku ew doz wek hevkêşe li seranser hêj bê encam e?
Efrandin bi xwe perosesek takekesane, dînamîkî û bêpayan e, ne peywendîdar e bi tuxm û regezan, herwesa ne bi awayên avakirin û pêkhatina kesayetiya mirovan ji ber ku her mirovek di arayekê de hindek efrandinê bike lê, hejî amaje ye ku efrandin li gor alavên perwerdeyê nahê peyrewkirin.
Binemayên efrandinê hene belê ew binema ji kesekê bo kesek din cuda ne lewra jî ast û rêjeya wê cuda ye.

Herwek M. Haydîxer radigehîne; nivîskarî mê ye û hişê mirovî tinê ji tiştê mê ditirse, erê ditirse ku wî bi xwe jî bike mê li demekê ku ew di mîtolojiyê de ew hiş bi buhadarî û pîrozî hatiye li qelemdan.Lê, ez dikarim hindek pirsyaran ji tevnê boçûna Haydîxerî bivehînim:
1- Nivîskarî wek pêkhateyek mê, heta kîjan radeyê dikare bandorê li hestên helbestvana mê bike?
2- Helbestvanê nêr heta kîjan astê dikare karêgeriyê li nivîskariyê bike, eger rast nivîskarî mê be?
3- Helbestvanek ku bi tuxmê xwe di navbera nêr û mê de ye, heta kîjan
pileyê amade ye ku bandorê bike yan bandor lê bibe?

Me boçûna Haydîxerê nêr zanî belê ka em boçûna Sara Kofmanê ya mê jî bizanin: nivîskarî wek darek bê qurm e belê şîn dibe û berhemê xwe dide, herwesa nivîskarî deqek bê yasa ye li ber hemû tiştan vekirî ye.
Bala xwe bidin gotina Sarayê ya dawiyê: li ber hemû tiştan vekirî ye!
Ango li ber guhorînê û veguhaztinê bo nimûne nasname, tuxim û regez.
Ez dibêjim ku mebesta Sarayê ew e gava ku sinor û rêk dihên daxistin.
Ew ( hemû tişt) di hemû mirovan de heye belê ji mirovekê heta yek din, ji helbestvanekê heta yek din rêjedar e, geh penî ye û geh nepenî, gek kar dike geh bêkar e.
Bi awa û derbirrînek din: helbest dikare Xelat Ehmedê bike Ehmed Xelat, heman diyarde li gel Axîn Welatê jî. Herwesa û bê ku tevliheviyê durist bike, dikare bi guhorîna wezayane nav û rûxsaran jî biguhore bê ku efrandin berziyan bibe wek ku yek bibe Xelat Welat û ya din bibe Axîn Ehmed!
Tinê rêket bû ku navên herdûyan wek niha bin lê, ne rêket bû ku bibin helbestvan belê nivîsandî bû belê ne li ser eniyên wan..!
Ev pirr sanehî ye bi taybet di xeyalê û helbestê de ji ber ku nav, nasnav, ara, zeman û rûxsar berwext û sakar in belê gewher, wate û nepenî herdemî û sereke ne.

Xelat Ehmed û Axîn Welat li gor têgeh û pêkhînana xwezayê dû endamên mê ne di komelgehê mirovayiyê û kurdî de belê wekî din tinê dû helbestvan in, dû aferîdeyên nazelîn û bedew in, qedera wan bû ku di dûrêyanên temenên xwe de pêrgî helbestê bihên û serqalê nihêniyên wê bibin.
Behsê xeberê, li gor pîvanên Wolterî kes ji me nikare wan herdûyan nas bike û belê em dikarin hewl bidim ku wek xwandevan wan bixwînin, wek nivîskar wan binivîsin lê di herdû baran de jî dîtinên panoramayî pêwîst in.

Ka ez li ser deqê nivîskariyê ( helbestê - madem ku herdû helbestvan in) birawestim û perdeyê ji ser hindek pêwarên jiyana bêmereq hil bidim û mewdayê di navbera yê penî û yê nepenî de, di helbesta wan de, bizanin belê berî wê pirsyarek rêkê li min digire ew jî ev e: aya deqê helbestê, xwandevan û helbestvanan ji hev nêzîk dike?

Bêhûde ye hewldana me bo bersivê belê helbest bi xwe dikare bersivê bide:
( awayê bi karhanîna ara û zemanî di helbestê de)

Xelat Ehmed:
(( Şivan ber bi me ve dihên
lêvên bilûrên xwe diramûsin
di dilên wan de
evînê ji min û te re dilorînin)).

Dawî ku dibêje: ji êşek dirêj re xwe amade dikim ( rast e, ma kengî helbestvan ji bexteweriyek dirêj re xwe amade dike?) Dîsan dibêje:
(( Ji kirasê min bawer neke
heger bi buhrîna te re
lerizî
ew dixwaze tu lê binêrî
da gulên xwe geş bike)).

Li cihek din lê di helbesta ( Kolwaneyên Berbangê – Tiryak) de dibêje:
(( Lezê neke..
ez dê te bigêrînim
ez dê te biwestînim
heya ku bêniyaziya mexelhatina te,
li ber qentereyên sultanan,
û dehmenpakiya te ji tawana sozaniyê
bawer bikim
evca,
bipesnînin)).

Herwesa Axîn Welat ( hêza zemanan hemûyê di kêlîkekê de diyar dike):

(( Di vê kêlîkê de
dibe ku tu razayî bî
bi xewnekê ve girêdayî bî
yan jî...
di hembêza jinekê de
şîrmijek bî...))

Ev bi serê xwe hêj nepenî ye û tinê bi gotia Dibe ku, yê nepenî nêzîk dibe.
Binêre ka çawa Axîn bi awayek kehî hewl dide ku yê nepenî, bi espayî, nêzîktir bike çunkî ew dizane ku bi hêzê nêzîk nabe belê bi tazehî, bi peyvê lê ne her peyv:

(( û di vê kêlîkê de
dibe ku te sar be
ez jî di şevên berfê de
mûmek im...
li ser rûpelên payîzê digirîm
di bawîşkên şevê de
pênûsî şiyar dikim
û deriyê min girtî dimîne
di vê kêlîkê de
dibe ku deriyê te vekirî be
bendewarê jinekê bî)).

Axîn bi mereqdariya me berdewam dibe û li dawiya helbesta ( Di vê kêîlkê de) dibêje:
(( Di vê kêlîkê de
di çavê min de
deryakyek...
xwe li peravan dixe
û li ser te çima dil bi xem im
ez nizanim.))

Hêsan e ku em bizanin ka çawa herdû çavên wê dibin dû derya û xwe li hinarkên rûyê wê û ûşiya devê wê bidin belê zehmet e ku bizanin ka çima dil bi xem e herwek ew dibêje. Lê, tinê di barekê de em – dibe ku – bizanin belê berî wê gerek e em bizanin ku wî çaxî herdû derya dê çik bibin. Ma sanehî ye ku dû derya çik bibin?

Ji werara avakirina zatê herdû helbestvanan, ji xwezaya hestên mirovayiyê, xuya ye ku qonaxa lêpirsînê derbas dikin û berev qonaxa bilind diçin.. qonaxa azakirin û mihrdariyê. Di efrandina xwe de, ji aliyekê dihêlin ku hestên xwandevanan peresendiyê bikin û di akam de bigehin radeyê xweristbûnê û tinê wek aferîde reftar bikin bê ku nizim bibin çunkî berî hîngê herdû helbestvan wan bi xwe re bilind dikin belê ji aliyek din, bêhemd, weha dikin ku dil bi wan – helbestvanan - bişewite ji ber ku bi nazelînî, bi bêniyazî, nihêniyên ( ezê bêdad) aşkera dikin belê di heman demî de rêzgirtina xwe disepînin çunkî bi awayek rasteqîne hesûnê li gel giyan, raman û hest dikin û pirraniya caran xwandevanê saz tinê vê çendê ji helbestvanan dixwaze.

Herdû helbestvan bi awayek siroştî serederiyê li gel pirsên nepenî dikin û ev jî bêgunnehiya wan ji tawana desthelatê diselmîne çunkî C. Kiristîva û gelek hevbîrên wê weha bo diçin ku kesê nivîskar yan helbestvan yêdî çi desthelat li ser deqê nivîsînê nîne û nivîskar yan helbestvan wek hest û nêrîn bo jiyan û cîhanê mir û nemaye belê nahê wê wateyê ku deqê saz yasa û zagonên xwe nebin, ew yasa û zagonên ku nivîskariyê wek kirdarî ji axivtina baw cuda dikin çunkî bi axivtinê mirov nikare xwedêyan bimirîne, miriyan bivejîne, sercem tuxûban, tenanet yên aşobî, derbas bike û li pey pirsa yê nediyar bigere belê bi helbest û nivîskariyê mirov dikare hewl bide û ew jî bi ast û berfirehiya rûberê xeyalgehê.
Derbarey wê yekê, Bayron dibêje: (( Helbest zimanê xeyalgehê ye, ruhê diberde nava nehiyê de evca jiyanê jê diherikîne)).
Mirov dikare nava xêzkên Bayronî bixwîne û bibêje ku: helbest ji hemûyan payedartir, nimûdartir û gewherdartir e, ji felsefeyê, ji îdolojiyê, ji ber ku helbest dikare wan tevan hembêz bike belê ew nikarin.
Helbest hogiriya zindîbûnê dike çunkî saz û azad e û berdewam xwe diparêze belê felsefe û îdolojî dikarin bi werar û karêgeriyê ji demekê bo demek din bihên guhorîn.

Ka em rê bidin helbestê vê boçûnê erê bike, yan nerê bike:

Xelat Ehmed, ( parçeyek ji wergêrana Kolwaneyên Berbangê – Tiryak):
(( Di valayiya bêendaz de
hêvîdar in
û mizgîniya bêdengiyê,
şikestina awiriyan radigehîne
sînahiyê di çavên wan de divemirîne
bêcihî ye,
tinê agir cihê wan dike
agir:
      za
   barî
              hat
        çû
agir hemûyê disojîne :
zemîn
         esman
                    rêk
                          zeman
bi çirûskên lêvan hemûyê dadigirsîne,
agir..
hêvênî perwane nehêlan
kê dû dest hene,
dû bihostên agirî bo dû kesan bivemirîne?))

Li cihek din dibêje:
(( Tu..
destên xwe digevzelînî
derbas dibin û
li ser bergê memikên te
muhrên xwe dadihînin
û ez..
di mereqa bêpayan de li benda te, dimînim û
lêvên min bêwargeh dimînin
derbas dibin û
li catê mêwên tirî
sêdareyan li binarên min diçûnin)).

Herwesa:

(( Di mendava xwe de
min bibuhujîne û
bihêle şeha qubeyên Şamê ji henaseyên min
dilop.. dilop bitikîne)).

Axîn Welat :
(( Dengê te
...
ji dûr ve dihat
û mirina min ne diwestiya
bêkes im?
Di govdê xwe de
tu li min digerî
di gotinan de
ne min tu dîtî û ne te
û li ber gotinên şevê
em şil dibin..
destên te dilerizin
ne hêsirên min dimalin
ne min ji xwe vedigerînin)).

Li cihek din vedigere pawana bîrhanînan û pirsyarekê diteriqîne:
(( Û di bîranînên min de
ev roj dibin toz
kê got mirin diweste
û di her demekê de ne veşartî ye?))

Li cihek din bi melûlî vedinasîne ku: jiyan direwek mezin e, û li ara û zemanek din dibêje:
(( ...
em dibûn perwane
û dem buhar bû
ji reng û bîna te
xanîkên zarokiyê
dîwar bi dîwar
îro
bi ser min de diherifin
hemû perwane
bi agirê di henavê te de
dişewitin)).

Binêre çawa Axîn digehe lûtkeya evîndariyê, heta radeyê dêwanebûnê:
(( Pelên evîna min
bi ser we de dibarin
xuşe xuşa
kanîsarkên dilî ye
dar û berên
vî welatî av didin)).

Weha, Xelat û Axîn helbestê dikin xelatek bo jiyan û mirovayiya birîndar, jandar belê di heman dem de jar, bo zimanek havî û li me yên havî digere, herwesa dikin axînek di sîngê vê rojgara naledar û bêdad de bê ku biteqînin ji bo ku pirîskên wê, bermaya hestên pak û zelal ne êşînin gava ku em pêrgî rastiyên pejaredar dihên.
Dorhêl berî û dawî qonaxa reswabûnê di rengvedana derbirrînên wan de xuya dibe herwesa sînahî jî di tarîstanê de.
Dû ezmûnên nayab in heta niha ji rojavayê Kurdistanê li henderan, hewl didin berdewam bibin ji ber ku berdewamî tek rêk e berev bîndariyê û ez bawer dikim ku helbestvan ew e yê ku digehe bîndariyê yan bixwaze ku bigehe.

Danasîna nasnameyê:
Xelat Ehmed ji başûrê rojavayê:
Li sala 1972yê li bajêrkê Dêrika Hemko bûye mêhvana jiyanê, nizanim berî hîngê hatibû yan no, dê bihê yan no, herweha derbarey Axînê jî.
Bi zimanê erebî dinivîsand û hêj, belê demek e û bi zimanê kurdî jî dinivîse. Karê wergêranê dike bi taybet ji kurdî bo erebî. Dîwanek bi zimanê erebî çap kiriye, bi navê : Kolwaneyên Berbangê – Tiryak (أوشحة الفجر / التریاق).

Axîn Welat ji başûrê rojavayê:
Li sala 1970yê li qeraxên bajarê Efrînê tev li vê direwa mezin bûye. Bi herdû zimanan dinivîse, kurdî û erebî. Bêhtir ji berhemê çap kiriye : Helbestên Bê Ziman û Zarokên êgir.

Dawî