Di nivîsandina me ya bakurê Kurdistanê de, çiqas "Kurdî" heye?

Cankurd
23.11.2005


Di van salên dawî de, gelek gotar û nivîsên bi zarê "Kurdî" di rojname, heftename, mehname û kovar û malperên kurdî de belav dibin. Ev jî nîşana serkeftinek neteweyî ye, hinava mirov vedihesîne, dilê mera şadike û hîviyên kurdistaniyan bi manda gelê wan mestir dike. Nema zimanê dayîk û bavan ji nav zimanên mirovatiyê sîl dibe û gava zimanek bimîne, neteweya ku pê dipeyive jî dimîne, nayê pişaftin û windakirin. Ghandiyê Hindî, ku mirovekî zana û mestirîn rêberê Hindistanê bû, gotibû, ku ew gelê zimanê xwe diparize, kilîtê zindana xwe bi dest xwe xistiye, çi demê bixwaze, dikare ji wê zindanê derkeve.
Em vê dibêjin, lê gava mera hûr û kûr li van gotar û nivîsên payebilind dinêre, mera dibîne, ku rastî tiştekî dî ye, û pirsek derbas dibe mejiyê mirov, pirsek mezin û giring:"-Gelo, çiqas "Kurdî" di van gotar û nivîsan de heye?."
Bo bersivdayîna vê pirsê, me divê lêkolînek zanist a ji dil de li ser Kurmanciya nivîskarên xwe yên hêja çêbikin. Ev jî karekî ne asan e û demek dirêj dixwaze. Lê pêdiviya me rast pê heye.
Berî niha bi çend salan, min di vî warî de dest bi bizavek nimûneyî ya biçûk kir, mixabin! Karê ramiyarî gelek caran mastê mera tirş dike û bergeha xebatek wêjevanî û zanist li ber mirov teng dike. Min ew kar ne bir serî. Niha jî dîsa bergeh çênabe, lew re ezê bi kurtî û wek nimûne hinek gotar û nivîsên, ku di hinde heftename û malper û mehnameyên kurdî de belav bûne, yên nivîskarên me yên bakurê Kurdistanê, bidim ber şekirinê, ka di wan de çiqas "Kurdî" heye. Hikariya "posîdeya" zimanên hevser ên Turkan, Farsan û Ereban, bi ser de jî hikariya zimanên ewrûpî ta çi pileyê di zimanê van nivîskarên hêja de çêbûye.
Bêguman ramiyariya nijadperest a van hevserên me yên ku zora me birine, herifandinek saziyane di zimanê me de kirine, lê tiştekî seyr e ku hikariya zimanên ewrûpî li ser nivîskarên me ne ji ya van zimanên li çarexa Kurdistanê kêmtir e. Turkên ku zimanê xwe wek royekê di nav zimanên dî yên mirovatiyê de dibînin û pesin didin nekarîn zora nivîskarên Kurd wek Ewrûpiyan bibirana. Farsên ku zimanê wan xûşka zimanê Kurdî ye, dîsa jî nekarî bû wek yê Erebî, yê ji çolistana Hicazê hatiye, şaxên xwe berde nav zimanê Kurdî. Bo çi?
Ewrûpiyan bi pêşkeftina xwe ya nûjen ku hemî acet û pêdakirinên şaristaniyê bi zimanên xwe dane nasînê û niha jî serkêşiya şaristaniya mirovî dikin, em bi zûkî xistin bin hikariya xwe ya zimanî û Ereban jî bi rêya zimanê Qurana pîroz û bi egera hevjînek dirêj di şaristaniya îslamî ya ku di dema geşbûna xwe de ne kêmtir bû ji ya Ewrûpiyan a niha, em xistin bin baskên zimanê xwe jî.
Bi ser van egeran de, dilxweziya me, ku em xwe li ba xwendevanên kurd, wek mirovin şareza û hatîne ewrûpîkirin bidin xuyakirin. Em ji xwe berê bûne hezkiriyên zimanên ewrûpî. Ewê ku peyvin ewrûpî naxîne nav nivîsa xwe, wek gundiyekî, çolbirekî an gavanekî Çiyayên Zagrosê dixuye, lê gava ew li ciyê "Sernûser" hercar "edîtor" binivîse, hîngê zana, pêşkeftî û çavrohn tê jimartin....
Min di bizava xwe ya lêkolînî de codanek kêşaye, ku tê de navên 29 nivîskarên bakurê Kurdistanê hene, li gel jêder û hejmara bêjeyên ne "Kurdî" yên, ku di gotarên wan ên wek nimûne hatine berçavkirin:
 

Mixabin! van hêjayan hinde bêjeyên biyanî di gotara xwe de gelek caran bi kar anîne, ku van hejmarên li jor hatîne xuyakirin hîn bêtir dibin. Lê bêguman hinde gotar ji hev kintir an biçûktir in. Mijar jî sira xwe dilîze. Gava li ser gund hatibe nivisandin, bêguman wê ne wek mijara xebat û karên nêvneteweyî be. Di navbera herdu mijaran de nivîskar zimanê xwe jî diguhêre, bêtir bêjeyên biyanî bi kar tîne.

Bêjeyên biyanî yên ku ji aliyê van hêjayan ve bi kar hatîne, di piraniyê de hevpar in, li ba van nivîskaran tevan bi kar hatîne... Çi Erebî bin û çi Ewrûpî....

Li vir jî pir giring e em bidin xuyakirin, ku tevî farskirin û turkîkirina civata kurdî, di van sed salên dawîn de û bi taybet paş hatina Kemalîstan, dîsa jî bikaranîna bêjeyên Turkî an Farsî, ji bêjeyekê an du bêjeyan di her gotarê de derbas nabe.. Ev jî pirsin dî tîne holê....

Ji Turkî (ancax, sirgun, derd, qereqol, êlçî, qelebalix, qatix, qalik, qoz).... bêtir ji van bêjeyên, ku ez dizanim Turkî ne, bi ber çavên min neketin.

Ji Farsî jî (Newa, derheq, derfet, derya).....

Bêjeyên Erebî, ku bêtir bi kar hatîne, ev in:

îddîa, îspat, esil, tehdîd, şêx, teslîm (teslîmiyet), resmiyet, şer, mesken, erd, sûk, hikûmet (hakim, mehkûm, hikm, hekim), îlan, dinya (dunya), însan, îhtîmal, qet, aqil, behs, îlm (alim, îlimdar, maalûm), siyaset, fêhm (fahm, mefhûm), selamet, sîlah (sîleh), temam, qebûl, heq (hiqûq), meqlûb, şîrket, tertîp, xerab (xirap), esîr, hîbr, dewlet, şert, qeyd, teref, dîn, muxalefet, wesîle, mana, safî, şewat, zulm (zilm, zalim), tifaq (îtîfaq, mutefîq), qal, tesawuf (sofî), Mentiq (Mintiq), Mentîqe, xeyb, wefat, hafîze (mahfûz, hifiz), hereket (tehrîk), şitexlî, heb, xizmet, îrşad, îzin, seyyid, tedrîsat (ders, medrese), ehl, tarîqet, sohbet, eman, biriqîn, madem, sekinî, dewam, sibat, zehmet (zehmetî), millet (millî), tedbîr, şidet, qewet (quwwat), hewandin, îmda (îmze), wezîfe, esas (esasî, esasen), fikir (fikirî, tefkîr), hesab, mecbûr, ked, hal (halen), ferq, emr (mamûr), mesele, temsîl, saet, weqt, menzîl, ciddî, fedekarî, tercîh, Zihniyet, rehet, sebeb, tehemûl, daxil (mudaxele)....û hinekên din.

Bêjeyên Ewrûpî, ku bêtir bi kar hatîne, ev in:

Reform, renosans tablo, ekole, akademî, trans, mîtolocî, arkeolocî, demokraî, teolocî, Îdeolocî, dîktator, milîtan, dialog, demogocî, pratîk,antî, neo, sembol, kolonî, gerîlla, qomsor, orîjînal, super, partî, faktor, jenosîd, rêjîm, enerjî, plan, feodal, prensîb, objektif, şoven, nasiyonalist, televisyon, rol, general, mekanîzm, doktrîn, avantaj, model, arşîv, medya, form, interaktiv, polis, program, modern, stratêcî, kultur, milyon, traktor, politik, federal, veto, kart, stabil, ekonomî, kamyon, têrorîst, etnîk, cografiya, Înstîtut, sîstem, roman, romantîk, doktor, alkohol (berê ji Erebî hatiye), elektrîk, înstiyatîf, park, bank, mînîbus, provakativ, propaganda, problem, fobî, komisyon, metod, informasiyon, spîker, fîlm, kontra, moral, erzyon, sosyalizm, kompiyoter, pakt, petrol, diplomatîk, pan, faşîzm, mîlîtarîzm, psîkolocî, kapitalist, meeting, parlament, krîter, feks,şantaj, internet, trajêdî, komêdî, panorama...û hinekên din.

Gava Em bijmêrin, emê bibînin ku kêmtir ji 100 bêjeyên Erebî û kêmtir 100 bêjeyên Ewrûpî derbasbûne nav van gotaran. Ev ne hejmarek mezin e, lê gava di hinek gotaran de hinde bêje pir caran tên, emê bibînin, ku ziman tê herifandin. Tiştê diyar jî ew e ku piraniya van bêjeyan bi Kurdî jî hene. Biraderekî bi xwe gotiye, ku peyva "Mirov" di zimanê Turkî de tune, lew re ewan "însan" bi kar tînin, mixabin, ew bi xwe jî di gotara xwe de "însan" li ciyê "mirov" bi kar tîne....

Ev bizava min a biçûk, dibe ku hinekan li xwe hişiyar bike û bo hinekan jî deriyê lêkolînek firehtir û hêjatir veke....





 

المقالات المنشورة تعبر عن وجهة نظر اصحابها ولا تعبر بالضرورة عن رأي الموقع
 

HEVGIRTINA REWŞENBÎRÊN KURDÊN ROJAVA LI DERVE