Pêwendiyên kurdî-erebî di dîrokê de bi gelemperî
Dr. Ebdilmecît Şêxo

Lêkolîn
                                        1
Gava em dixwazin li ser pêwendiyên Ereb û Kurdan binivisînin, mebesta me ne tenê ew e, ku em ê li ser helwestên hukumetên Ereban, an gelên ereb li hember gelê kurd û bizava azadîxwaza wî rawestin, lê em niyaz dikin, ku em li vir ji destpêka pêwendiyên hevbeş ên di navbera her du gelan de ji berî zayînê, û di dema îslamê de, li Cezîra Erebî, binivisînin, rolên kesayetiyên Kurd di nav gelê Ereb de ji bo serketina ola îslamê, herweha jî rolên rewşenbîrên Kurd di pêşketina çand û wêjeya erebî de raçav bikin, her dîsan jî, em ê cihê Kurdan di têkoşînên bizava niştimanî ya gelê ereb de li dijî dagîrkeran bidin diyar kirin. Armanca me ji vê kurtelêkolînê ew e, ku em ji gelê ereb re bi gelemperî û ji partî û hêzên ereb ên dêmokrat re bi taybetî, helwestên Kurdan ên welatparêzî û mirovane zelal bikin, taku gelê ereb pir kesayetiyên ereb, rêxistinên erebî, îslamî û hukumetên erebî bikanibin nirînên xwe bi helwestên gelê kurd re, di pêvajokê de bidin ber hev, ango berhevdaneke belgekirî bikin, rastiya dîrokê û rolên gelê Kurd di pêkanîna têkeliyên cînartiya aştiyane di nav herdu gelan de jî bizanibin.
Ji ber ku, Kurdistan û gelê Kurd cînarê gelên Ereb, Turk û Farisan e,
erdnîgariya Kurdistanê, û dewlemendiya wê bûne sersedemên giring, ku pir
dewletên cîran ji berî zayînê û ta niha jî xwastine û dixwazin welatê Kurdan dagîr
bikin,û hêrişên leşgerî bi ser Kurdistanê de birine, Impiratora Osmanî û
Împiratora Sefewî ji bo dagîrkirina Kurdistanê li dijî hev şer kirine, û şerê Çaldêranê di 23.8.1514ê de di navbera van herdu Împiratoran de li ser Kurdistanê di dîroka cîhanî de nasdar e û herweha şer di nav herdu Împiratorên gewre de berdewam kir û li gor hevpeymana "Qesra Şîrîn" di sala 1639 ê di nav herdu Împiratoran de, bi seroketiyên Şah Ebasê Sefewî, û Sultanê Osmanî Muradê Çaremîn, beşê mezin ji Kurdistanê dikeve bin nîrê Împiratora Osmanî, û li gor cografiya Kurdistanê, navê vî beşê mezin bi Kurdistana Bakur tê binavkirin, rûberê vî beşî bi qaserî 25000km2 tê texmîn kirin û hejmara wan niha li derdora 20 milyonan texmîn dibe, gelê Kurdistana Bakur, bajarê Amedê wek paytext ji xwe re dibîne û beşê duhem ji Kurdistana mezin di bin nîrê Împiratora Farisan de maye, li gor cografiyayê ew bi Kurdistana Rojhilat tê binavkirin, rûbera wê bi qaserî 175000km2 tê texmîn kirin, hejmara wan dîsan li gor texmînan 7-8milyon in, paytexta vî beşî jî Mehabad e . Lê mixabin, dîroka sedala 20ê jî li gelê Kurdistanê dilovantî nekiriye, piştî ku, Împiratora Osmanî nexweş dikeve, û di destpêka sedsala 20ê de ji hev dişele, welatên ewropayê rolek giring di parvekirina dewlet û gelên di çarçewa Împiratora Osmanî de lîstin, li gor hevpeymana Sayiks -Pîko di sala 1916ê de, di navbera dewletên hevpeyman de, Kurdistana, ku di bin nîrê Osmaniyan de, beşek ji Başura wê bi rûbera 72000 km2 bi ser dewleta Îraqê ve xistin. Îraq û Kurdistana Başur di bin nîrê dewleta Ingilîz de dimînin û paytexta vî beşî dibe Hewlêr. Piştî raperîna avdara sala 1991ê, Kurdistana Başûr di bin siya perleman û hukumetên kurdî de û paşê perlemanek û hukumetekê de di çarçewa Îraqa fêdêral de bi azadî dijî û Mesûd Berzanî wek serokê herêma Kurdistana fêderal hatiye hilbijartin, herweha jî Kurdistana Rojava bi rûbera23000km2 bi dewleta Sûriyê ve dikevin bin nîrê Firansa, gelê Kurd li vir, bajarê Qamoşliyê wek paytexta Kurdistana Rojavayê bi nav dike .
Di bin sîbera van rewşên dîrokî, ciyopolîtîkî û li gor yasayên civakî yên objêktîv pêwendiyên van gelên dirawsê bi hev re çê dibin. Em li vir tenê dixwazin li ser têkeliyên Kurdan bi Ereban re di pêvajokê de rawestin .

Hişmendê sînî yê navdar Kong Fio(Konfoşiyaos) hîn berî pirtirî 2500 salan mîrekî (paşayekî) sînî bi xwendina dîrokê wisa şîret kiriye: " Eger tu li awênê temaşe bikî, tu dikanî taca serê xwe serast bikî, lê eger tu li dîrokê binêrî, tu yê kanibî avakirin û rûxandina dewletan texmîn bikî." Lê em jî dixwazin bi ser van peyvan de hîn berdewam bikin û bibêjin, ku dîrok ji dema niha û ya duhatî re jî geşdar e, û li ser bingeha vê rastiyê jî, mirov dikane pêşeroja xwe ava bike, lewra jî û li gor giringiya vê diyardeya zanistî, em niyz dikin, hin xelekên têkeliyên Ereb û Kurdan di mêjoyê de li vir bi kurtî rêxin, taku em dema xwe ya niha baş têbigînin, û duhatiya xwe li ser binaxa wê jî ava bikin. Dîroka dîrînî dibêje; ku pêwendiyên Kurd û Ereban bi hev re hîn ji sala 1500ê berî zayînê dest pê kirine. Di vê dema dîrokî de, di Rojavayê Asiyayê de sê dewletên mezin li dijî hev bûn: 1- Dewleta Mîtaniyan, (bavpîra Kurdan).2- Dewleta Hisiyan. 3-Dewleta Misriyan. Di navbera Mitaniyan û Hisiyan de herdem hevrikî hebû, û her weha jî şer di navbera Mîtanî û Misriyan de ji ber bidestxistina welatê Şamê çê bûye. li dawiya dawiyê ev herdu dewletên Kurd û Ereb li dijî metirsiya dewleta Hisiyan, hevkariyê bi hev re dikin û ev herdu dewlet carek din li hev tên û ji vê demê de têkeliyên Kurdan û Ereban dest pê kirine û hêdî hêdî û ji ber sedemên cuda pêwendî di navbera herdu gelan de pêş ketiye. Piştî li hevhatina van herdu dewlatan, mirovantî di navbera wan de çê dibe, Firewn Tehotemsê Çarê di navbera van salan de (1390-1400)b.z. bi keça lawê Paşayê dewleta Mîtanî Artetema re şû dike ango dizewice û herweha jî, keça Şahê dewleta Mîtanî Şturnê Duhem, Nefertîtî bi Firewn Amnehotebê Sêhem re (1390-1352) b.z. dizewice. Piştî vê em hîn nizanin, ku pêwendiyên Ereban û Kurdan bi hev re berdewam kirine, an çawa bû ne, belgeyên dîrokî di derbara vê bergeha dirêj de bi dest me de tune ne.
Lewra jî, em li vir yekser li ser têkeliyên Kurd û Ereban di dema zayîna ola îslamî de li Cezîra Erebî radiwestin. Wek di dîrokê de tête zanîn, ku Kurd berî peydabûna ola îslamî, bawermendên ola zerdeştî bûn, Eyzêdî bûn, lê piştî zayîna ola îslamî, gelek gelên cîran wek; Turkan, Farisan, pirên din, û piraniya gelê Kurdistanê jî ola îslamî ne bi vîna xwe pejrandin, û ola Eyzêdî hîn di nav gelê Kurd de maye.
Dr. Ehmed Xelîl dinvîse; diyar e, ku pêwendiyên herdu gelên Ereb û Kurd berî kurtedemekê an ji destpêka zayîna ola îslamî de bi hev re çê bûne, yek ji dostên pêxember Muhemed, Kurdek bi navê Çaban bû, lê di hin cihderên din de ew bi navê Kaban hatiye, ev dostê pêxember ji Hemezanê bû, niha ew bajar li Rojhilatê Kurdistanê ye, berê navê wê Akiptana bû, û ew paytexta Împiratora Mîdya Kurdî ( berî zayînê) bû. Dr. Ehmed weha texmînên xwe li ser Çaban an Kaban dinvîse; belkî tê zanîn hin penaberên Faris, Rom, Saîbe, Hebeşî ji bo karên bazirganiyê, an ji bo karên olî, an ji bo karên siyasî li bajerê Mekê dijîn, belkî Çaban yek ji wan kesan be, ku li Mekê dijiya, belkî jî Çaban li bajarê (Medînê ) dijiya, û wî li wir pêxember dîtiye. Herweha jî mirov kane texmîn bike, ku ew li dijî dewleta Sasanî (Farisî) bûye, ew ji ber destlatdariya wê penaberî Cezîra erebî bûye, û li wir pêxemberê îslamî nas kiriye û bi wî re bûye dost, belkî jî dewleta Sasanî bi xwe, ew şandibe Cezîra erebî, taku ew ola Zerdeştî li wir bide nasîn û belav bike. Wek em tê digînin, ku sedemên çûyina wî li Cezîra erebî pir bûn, lê li vir ji bo me ya giring ev e, ku Çaban li vir pêxember nas kirîye, dostaniya xwe bi wî re rind bûye.



Dumahîk heye .....