Ez bi xwe ji bersivan hez nakm, belê ez rêzê li pirsyaran digirim, çunkî pirsyar gumanê li cem min diafirînin û guman rêka herî kurt û rasteqîne ye ber bi rastiyê. Bersivên reha, mirovan ber bi baweriyek reha dibin û di felsefeyê de dibêjin: "Baweriya reha zindan e, mirov bi destê xwe bo xwe ava dike".
Ji bo rasteqîniyê, hindek pirsyarên gumandar pêwîst in, neku bersiv, çunkî her bersivek dikare bi awayekê ji awayan, bibe pirsyarek din.
“ Pirsyar li tengaviyan peyda dibin, belê bersiv li berfirehiyan “ .
Xuya ye jî ku ev serdem e serdemê tengaviyan e.
Ez dixwazim hindek mînakên sade derbarê tengavî û berfirehiyan bihînim:
Meseleya qeyranê; bo nimûne heger “xaz, panzîn û kareb” bi awayekê normal hebin, êdî kes pirsyara van hersê pêdawîstan nake, ji ber ku hebûna wan bi xwe bersiv e.
Lê, dûrî qeyrana “Xaz , panzîn û karebê”, erê çu qeyiranên din li Kurdistanê tune ne?
Bi nêrîna min qeyranên din jî hene her wek qeyrana ronakbîriyê û ji ber ku heye, lewra mafê me heye ku em hindek pirsyaran araste bikin. Nêzîkî panzdehـ salan e, qeyrana ronakbîrî li Kurdistanê heye, belê çima kes li ser ranaweste, behs nake û pirsyaran venahûne bi taybet kesên xwedan hizr û qelem?
Heger em bibêjin, ku kesê ronakbîr çênabe bêdeng û bê helwîst bimîne, naxwe çima kesên ronakbîr li nav me “bi kêmî bo pirsên ronakbîriyê” bêdeng û bê helwîst dimînin? Heger ronakbîr bin, mafê me heye ku em pirsyar bikin, belê heger ne ronakbîr bin bila li min biborin çunkî ev peyam e bo wan kesan e yên ku wek ronakbîr xwe dibînin. Bêdengî ne tenê bêçarebûn e, belê pesend û handane jî heger ku pirsgirêkê pêdivî bi dengî hebe. Wesa diyar e ku ronakbîrê me tenê li demê dengdanê dengek heye Ev derbirînên biçûk ziyanê digehînin têgeh û pêkhateyê ronakbîriyê û heta radeyekê danasîna îdyomê jî aloz dibe, lewra jî ez pirsyar dikim: kesê ronakbîr kî ye?
Hindek dibêjin: “Kesê ronakbîr ew e yê ku hindekê ji her tiştî bizane, yan yê ku bêhtir pêzanîn hebin ‘‘, ez bi xwe bawer dikim ku ev danasîna klasîkî kêm û seqet e.
Gelo ew kesê ku hizr, pirensîp, buha û baweriyek saz hebe û bikare hemûyan pêk ve ji bo avakirin û afirandinê fanksiyon bike dikare wek ronakbîr bihê naskirin? Kesê ku beşdariyê di çêkirina hizra xelkekê de bike, ji bo tenahî û rêkxistina civak û serdemê xwe kar dike, ronakbîr e an na? Kesê ku ji sîha xwe ne ‌tirse, bi cegerdarî dengê xwe bigehîne, rastiyê bibêje, bi kesayetiya xwe bibe teyorîzeker û berhemdar, ew kes ronakbîr e an na? Kesê ku bişê bi azadiyane derbirînê ji bûnewerî û trajîdiya xwe û kesên bêkes bike, bikare rastiya rasteqîne rabigehîne piştî ku bîndariya wê dike, direwan li xwe û çu kes din neke, bikare bi zimanek rewan li gor ziman û kultûr û edebiyata neteweya xwe û ya mirovahiyê însiyatîvê peyirew bike, ew kes dibe ronakbîr an na? Kesê ku berjewendiya giştî biparêze, xwe rabigire û pêgiriyê bi pirensîp û akarên ronakbîriyê bike, alternatîvan bo pirsgirêkan bibîne, beşdariyê di gunehan de neke, rewşa kambax saz bike, hizra xwe wek pêdivî vebiguhêze bê ku ziyanê bigehîne evan hersê pêkhateyan ’’xwe, hizra xwe û civakê xwe ‘‘, ew kes ronakbîr e an na? Kesê ku bi ast, ezmûn û teyoriyên xwe li gor pêdiviya serdemî û dîrokê be, hizra xwe xweser bihêle û wek pêdivî li demên pêdivî ji bo karên pîdivî bi kar bihîne, xwedan felsefe û pirspektîvên beraqil be, peywendî li gel dem, cih, bûyer û guhorînan hebe, ne tenê giringiya hebûna zanîn û epstmolojiyê bizane belê mifayî jê werbigire û mifayî bigehîne xelkek din, ew kes heta kîjan radeyê nêzîkî danasîna ronakbîr dibe? Kesê ku bikare li demê tengaviyan pirsyaran çêbike, bi alavên xwe yên taybet diyardeyên nerênî di civakê xwe de analîz bike ji bo ku kêm bibin, nemîne li bendî delîveyan belê ew bi xwe delîveyan peyda bike, di qûnaxên guhorînê de rolê xwe yê erênî û berhemdar diyar bigêre, ew kes ronakbîr e an na?

* * *

Gelek ronakbîr bi saziya hizrên xwe û pakîiya bîrdozên xwe û giringiya însiyatîvên xwe, bûne sembol, ne tenê di dîroka neteweyên xwe de, belê di dîroka mirovahiyê tevê de, lê ronakbîrên me bi hindek pirsên sakar ve mijûl dibin, li hindek dezgehên ku çu peywendî bi ronakbîriyê ve nebin, bûne fermanber.
Ew bi xwe normal e, heger mirovê afirîne û ronakbîr bihê çewsandin, bi taybet li rojhelata xeybetê, li jêr sîha rijêmên totalîtarî, belê ne normal e ku ew mirovê ronakbîr bi destê xwe nasnameya xwe ya ronakbîriyê bibuhijîne “ asîmla bike” û ziyanê bigehîne pêkhateyê ronakbîriyê û li dawiyê kesayetiya wî bibe cihê pirsyar û lêpirsînê.

* * *

“Ne ecêb e heger dektatorek çekên giran bi kar bihîne û kujtaran peyda bike, belê ecêb e ku mirovê ronakbîr ewê kujtarê pîroz bike çunkî wî demê dawiya cîhanê radigehînit ‘‘ .
Kujtar li bal min ne tenê herkîna rûbarên sor in, ne tenê agir û dûkêl e, ne tenê bikarhanîna çekê qedexe ye, nexêr. Belê kujtar ew e ku to dengê azad di zengelora xwe de bixendqînî, çavên xwe li ber nûrha rastiyê biniqînî, wijdana xwe di xwe de sergûn bikî, beşdariyê di qeyranê de bikî, buhayên mezin ên gel û neteweya xwe bi gorî hindek bûyer û derbirînên biçûk û bêwate bikî pê xemet hindek hêvî û armancên kesayetî, baweriyê bi tiştekê nehînî belê newêrî bi aşkerahî rabigehînî, qebhetek mezin bikî û uzrek mezintir bo xwe bibînî, xwe bi ronakbîriyê bihînî der belê tu bi xwe serkêşê gendelî û milkeçiyê bî.
Vêca, heger ku kujtar wesa bin, kî ji me rojan e ewan kujtaran pîroz nake bê ku mûyekê ji xwe şaş bike?!
“Kesê ronakbîr ne ewe yê ku alavên berdest bi kar bihîne, belê ew e yê ku bi alavên xwe yên taybet cîhanek berdar ji tunehiyê ava bike” .
Li gor vê boçûnê, erê ronakbîrên me kîjan alavan bi kar dihînin?

* * *
Weku helwîst, piraniya kesên ku bi kirasê ronakbîriyê xwe dixemlînin, di bercestekrina xwe de weha dizanin, ku ew nûxwaz û xwedan ezmûn û însiyatîv in, hewl didin wek cudahî di navibera xwe û tevahiyê de biparêzin ji bo ku bibin xwedan taybetmendî û nasnameyek taybet, belê ew helwîst bi xwe berguman e ji ber ku ne li ser bunyatên mukim hatiye avakirin, her wesa ne pirensîp e, belê tenê helwîstek lawaz e, berwext e, bi rewşa kesayetî ve girêdayî ye, angu; rewşa kesayetî çewa be ew helwîst dê weha be û ev jî xapandin û birîndarkrina zatê kesî ronakbîr e.
Piraniya caran ronakbîrî helwîst û biriyar e. Belê ka helwîst û biryara ronakbîrê me li beranber pirsên çarenivîsî yên welat û neteweya xwe? Dibe ku ew pirs barek giran be, lewra ezê hewl bidim barê wan sivik bikim û pirsyar bikim: ka helwîst û biryara ronakbîrên me derbarê hindek ji pirsên sosyolojî, behsê xeberê:
1. Pirsa ol û baweriyê ku roj bo rojê bizava îslama siyasî li piraniya deverên rojhelatê berbelav dibe û tevavek pirsyaran li nik xelkê peyda dibe, bo nimûne: xelk êdî nizane ka “Bin ladin û kesên serbir” bawermend in, yan jî gelek ji pîremêrên ku li ber dîwarên mizgeftan xwe bi damanê û sêberkê mijûl dikin heta ku mela bang bide û herin nivêjê?
2. Pirsa mafê jinan, ku roj bo rojê qeyran bêhtir e, rêjeya xwekujtin û xweşewitandina jinan zêde dibe û her rûdan û ezmûneka hebe jî eger û hokarên xwe hene, belê ka xwandin û helwîstên ronakbîriyê? Erê ji blî sedemên viyan û hezkirin û bersivdana pirsyarên fîsyolojî, ma hindek sedemên din hene? Çima jina kurd kêmçar e dimîne?
3. Pirsa azadî û xwederbirînê û pêdiviyên mirovî yên sade û sakar, mafê mirovî heye rahînana hez û arezûyên xwe bike, belê kengî û li kur?
4. Pirsa hejarî û bêkariyê û van zarokên ku li ser qeraxên cadeyên me, li koserên fermangeh û mizgeftên me, li ber qentereyên barega û vileyên me, parsekiyê dikin û gelek din jî li ber sitûnên trafîklaytan û tekerên trombêlan hûr û mûran difiroşin, erê kî hizrekê bo dahatûyê wan zarokan dike?
5. Pirsa hoz û malbatê, aniha jî axayek dikare wê bike ya ku ronakbîrê me nikare bike. Çima? Gelo, ma qey li serdemê “Suqrat, Plato û Can Cak Roso û hevbîrên wan jî axa tune bûn?
6. Pirsa kuçberiyê, piştî borîna panzdeh salan hêj xelkek qesta derveyî Kurdistanê dike, bawer nake kengî dê li pişt sînoran bikeve da ku çend kevran li dûv xwe bihavêje, wek ku ew dibêjin: “ Ji evê qîrê xelas bibin!”.
Û gelek pirsên din hêvîdar im xwandevanê hêja hizra xwe tê de bike.

Hindek kes bawer dikin, ku ronakbîr li Ewrupa ne wesa ye; çunkî rewşa civakî û kesayetî ji hemû aliyan ve rewşek baş û tenah e û dibêjin heger rewşa wan weku ya me ba, ew jî da lawaz û bê helwîst bin. Bi nêrîna min ev e hevberkrinek xelet e çunkî ne tenê Ewrupa belê hemû cîhan di qûnaxên cuda cuda re derbaz bûye û gelek bi çavê serê xwe dîtiye. Nimûne li ser evê çendê, helbestivanê firensî “ Izîdor Dokas yê naskrî bi Loteryamon “ berî sedan salan li xwe mikur hat û bi êk dîwanê “Sirodên Maldororo” rastiya civakê firensî li ew î demî nîşa cîhanê da, bi alavên xwe yên epstmî, wî helbestivan î şiya helbestek nû pêşkêşî gelê firensî û hemû gelên cîhanê bike, ew bû paşî weku mamostayê soryalîzmê hat hilbijartin, ango piştî mirna wî bi çendîn salan. Her wesa, helbestvanê din ê firensî “ Arthur Rimbaud” ku bi helbestvanê tirajîdiya firensî dihê naskrin û bandora xwe li ser nifşên firensî heye, heta noke zimanzan û rexnegirên firensî, dikin û nakin, nikarin yek xeletiya ziman û rêzimanî li ser wî bigirin çunkî xwedan ast û alavên taybet bû, çunkî jî helbestvan bû. Ast û alav jî bi kesayetî û pirensîpên kesayetî ve girêdayî ne, her wesa bi bawerî û hêvîxwaziyan. Gelek mînakên dî jî ji edebiyatên cîhanî hene, bo nimûne: Sarter, Mîşîl Fogo û Cak Dirîda, ev hersê kesên ku bi hizr û bînahiya xwe berdewam hewl dan cîhaneke yotobiyane bo mirovahiyê ava bikin. Evro ew bûne miriyên zindî, belê çend zindiyên mirî di nav me de hene?
Helwîst helwîstê te ye, biriyar jî biriyara te ye, ku bibî miriyekê zindî yan jî bibî zindiyekê mirî.
Ango, rewşa civakî çawa be bila bibe, belê ew rewş nabe mehane, ku kesê ronakbîr serê xwe bike nav lingên xwe de, yan nefretan li tariyê bihîne, yan xwe bide bi garana gendelkaran re. Guneh e ku kesê ronakbîr weha bike û guneha mezntir ew e demê ku kesek mehaneyan bo wî çêbike yan mihderivaniyê bo bike.
Gelek kes dibêjin: em jî evê hemûyê dizanin, berê em jî pak û xwedan heman hêz û helwîst bûn û… htd.
Mixabin, kesê ku xwe bi “ronakbîr” li qelem bide wê çendê rabigehîne. Kesê siyasetmedar yan bazirgan dikare weha bibêje, ji ber ku siyaset û bazirganî terazî ye, belê ronakbîrî buha û pirensîp û xwegorîkrine. Ez dibêjim ew helwîst e, ne pirensîpe, ku dem bo demî mirov diguhore, belê buha û pirensîp nahêne guhorîn, nahên jibîrkrin. Buha û pirensîp li nik mirovî, yan nînin, yan jî heger hebin pêdivî ye heta heta bimînin çunkî bê wan buha û pirensîpan mirov “nemaz e ronakbîr”ne mirov e .
Dîrok dadgehe, lewra jî ez dibêjim; dem demê lixwegeriyanê ye, ku her kes li nasnameya xwe ya kesayetî û tevahî bigere, erk û mafên xwe bipîve, peyama xwe weku şahd binivîse, çêtir e ku paşî weku gunehkar wê peyamê bixwîne.
Pirsyar: trajîdiya me weku kurd ji trajîdiya neteweyên din li vê cîhanê ne kêmtir e, belê çima ronakbîrê me ji ronakbîrê wan kêmtir e?!