"Rêveçûna deh hezaran"
- Ji Anavasîs a Zênofon ê Athênî -
-II-
Cankurd

Jîna Zênofon:
Zênofon di ciwaniya xwe de yek ji şagirdên fîlosofê mezin Sokratês bû, û ji xelekên olîgarşî yên bajêrê Athêna ve nêz bû. Di serhildana Koroşê farsî de li hember birayê xwe, şah Erdeşîr, Zênofon yek ji rêhevalên wan nandozên Girîkî bû, ku çûne piştvaniya Koroş bikin. Di cenga Konaxa de li ber ava Ferêt sala 401ê berî Zayîna hezretî Isa -silav lê bin- Koroş hat kuştin û leşkerê Girîkî binzor bû, ku vegere welatê xwe. Paş kuştina gelek serhêzên Girîkî di xefkek ji xefkên şah de, Zênofon serkêşiya leşkerê kir û li ser bûyerên di rêya wê leşkerê de bi şêweyekî wêjevanî û dûrokî nivisandiye.
Paş ku ew vegeriya welatê xwe û girtin û kuştina hostayê wî Sokratês, ew ji Athêna bi dûrket û dostaniya şahê espartî Agêsîlaos kir û bi wî re dij bajêrê xwe Athêna bi wî re çû cengê. Jîna xwe ya mayî wek qeralekî û niviskarekî li herêma Peloponês derbas kir û gelek zanîn li ser pezvanî û cotiyariyê civandin.
Paş kuştina Koroş û tevabûna cengê

Seriyê Koroş û piyê wî yê rastê hatin jêkirin û hêrişa şah li ser leşkergeha Koroş ê kuştî hat gudandin. Ariyawûs "Ariyaberzen" ji leşkergehê reviya, dora 12 mîlan ji wir bi dûrket.

Şah Erdeşîr û peyrewên wî gelek tiştên giranbiha yên li şûn Koroş mane talankirin, ji wan jî keçek Fosînî ya çeleng û jêhatî. Keçek dî ya biçûktir, ku bi nave Mayltês bû, ji nav destên Farsan nîvtazî reviya û xwe gihande pawanên zexîreya Girîkan, talankarên bi pey wê ketibûn tev hatin girtin û kuştin.

Di dema ku leşkerê şah bi talanê ve gêro bûbû, Girîkan hêriş ser leşkerê şah kir, lê belê ji aliyekî dî ve parek leşkerê şah, ku bi fermana wî hatibû li rêzxistin û amadekirin bo pevçûnek dî bi Girîkan re.

Sapran li ber çem hêriş ser Girîkan kir û rêzên wan ji ser hev belav kirin, lê ji ber berxwedana Girîkan, Sapran bêçare ma, û berê xwe da leşkergeha Girîkan a ku ji aliyê leşkerê şah ve dihate talankirin, li wir bi şah re hêzên xwe ser ji nû ve li rêz xistin û vegeriyan bo pevçûnê bi Girîkan re.

Di dema ku Girîk tirsiya bûn, ku şah ji aliyê şepê ve hêriş ser wan bike, şah pilana xwe guhart, di ber wan re derbas bû û ji nişka ve avêt ser pêşengiya hêzên Girîkî. Şah dît, ku berxwedana neyarên wî xort e, ji şergehê vekişiya gundekî ku li ser sirtekê bû. Paş kurtedemekê Girîkan ber bi wê sirtê ve çûn, Kilîrgos li jêr sirtê rawestiya û du kes şandin jor, yek ji wan Lîsiyosê Sîrakosî bû, herdu vegeriyan û gotin, ku leşkerê şah erdeşîr çûye, dev ji wir qeriye. Bi rojava re Girîkan vehesa xwe kir û hîngê ji hev pirsiyan, ka Koroş li kî derê maye. Gava bi şev gihane leşkergeha xwe, dîtin ku leşkerê şah teviya zexîre, av û xwarina wan talan kirine, bi ser ve jî tişt û pertalên, ku Koroş ji wan re wek diyariyên paş serketinê bi xwe re anî bûn, tev hatine revandin. Wê şevê leşkerê Girîkî bê xwarin ma û ji ber ku şah hîn berî nîvro hêriş ser wan kiribû, lew re nanê nîvro jî ne xwari bûn.
* * * * *

Nûçeyên nebaş

Bi berbangê re generalên Girîkan li hev civiyan, biryara xwe dan, ku ji wir bar bikin. Dema taştiyê Proklês ê ku parêzkarê bajêrê Tiyothraniya bû, hat û bi wî re Klos, kurê Tamûs. Ji wan bihîstin, ku Koroş hatibû kuştin û Ariyawûs jî bi leşkerê herêmî yê mayî re reviya bû, û nameyek ji wî de hatiye, tê de dibêje, ku ew li hîviya wan e û eger ewana nehatin, wê roja dî biçe Iyoniya. Basikên Girîkan ketin avê, dema wan nûçe gihan wan. Lew re Klîrgos gotinek bo herdu nûneran û bo leşkerê xwe kir, got:
"-Xwezî Koroş jîndar bima, lê ew niha miriye, û ji ber vê yekê divê Ariyawûs bizane, ku şah ji ber me bazdaye û kosaniya wî li hember me ji ser hev belav bûye, lê em sozê didin, gava ew bê nik me, em wî wek şahekî datînin ser textê şahanî. Ewê ku di şergehê de bi serkeve, mafê wî di deselatdariya bilind de heye."

Welatên ku bûyerên çêrokê lê çêbûne

Bi van peyvan Klîrgos herdu şandî bi şûn ve vegerandin û li gel Cîronosê Espartî û Mînonê Şîsalî kirin rê. Dilê Mînon ê, ku dostê Ariyawûs bû, pir li wê çûyînê hebû.

Leşkerê ji dewarên barkirinê, ji serjêkirina ga û keran û biraştina goştê wan xwarina xwe çêkir. Gelek rum û zirxên darî yên Misrî û lêniştên sivikên serhêz û tiştan ji agirê re civandin.

Nîvro Sapran hat û bi xwe re hinde berdestên şah, ku tev ji Farsan bûn, anîn. Kesekî Girîkî yê bi navê Falînos "Valînos" bi wî re hebû. Bi serekên Girîkan re peyivî û anî zimên, ku Koroş hatiye kuştin û şah ji Girîkan dixwaze, ku ewan çekên xwe deynin û bên eywana wî, bi mebesta ku şah ji wan re guneh û çewtiya, ku kirine, bibexşîne. Girîk ji wê daxwazê hosan "aciz" bûn û Klîrgos bi xeyd û bi kurtî got:
"- Ewên serketîne çekên xwe ji dest nadin." Û bo serhêzên xwe got:
"- Divê hûn bersivek rûmetdar bidin van mêran."

Klînorê Arkadî, yê ji tevan pîrtir bû, bersiv da, ku ewan mirinê baştir ji destdana çekan dizanin, û Theopompos ê Athênî got:
"- Falînos, bihatirîn tişt li ba me wêrekiya me û çekên me ne. Eger em çekên xwe bi xwe re bihêlin, emê kanibin wêrekiya xwe jî bi cih bînin, hema em çekên xwe deynin, emê jîna xwe jî ji dest bidin. Em çekên xwe nadin û emê şerbikin bo bi cihanîna armancên xwe yên bala."

Falînos berken bû û got:
"- Xorto, tu wek fîlosofekî dipeyivî, û peyvên te jî hêja ne, lê bihêle ez te haydar bikim, ku tuyê şêt bibî, gava tu bawer bikî, ku wêrekiya te bo birina zora şah bese."

Di vir de hinek dudilî lib a Girîkan pêda bû û raya xwe dan bo berdestiya şah bi dilsozî bikin, weku çawa berdestiya Koroş berê kirine, û dibe, ku şah hêrişekê bibe ser Misirê û wê bi wî re encamên serkeftinê bibînin. Ji xwe ewan bo talan û nandoziyê welatê xwe hêlane û hatine wir.

Yek ji qehremanên Girîkî

Bi dîtina Klîrgos, diviya ewana bibin dostên şah, lê nabe ewana çekên xwe ji dest bidin, û gava cengek çê bibe, divê çekên wan li mil û navên wan bin.

Falînos ewan haydar kirin, ku heger ewan di ciyên xwe de bimînin, şah ê bi wan re li hev bê, lê gava ewan pêş ve an paş ve biçin, ew nîşana cengê ye li hember şah.

Klîrgos gotê, ku nêrîna Girîkî jî wek ya şah e.

Falînos pirs kir:
"-Mebest ji vê çiye?"

Klîrgos bersiv da:
"-Heger em rawestin, agirbest e, û heger em bilivin ceng e."

Falînos got:
"- Ez bo şah çi bibêjim? Agirbest e an ceng e?."

Klîrgos got:
"-Agirbest e heger em bimînin û ceng e heger em biçin."
Bersivek zelal neda.

Falînos û hevalêd wî ji wir çûn. Nûnerek ji aliyê Ariyawûs ve hat û agahî da, ku serekê wî û hinde mezinên dî yên Farsan ne razî ne, ku Erdeşîr bibe şahê wan, heger Girîk dixwazin bi wî re bên, dive di wê şevê de xwe bigihînin wî, heger neyên, wê roja dî bi zûkî ji wir bi rêkeve…

Klîrgos got:
"- Baş e, heger em bên emê rêhevaltiya wî bikin, heger ne, bila ew wekî dilê wî dixwaze bilive."

Serhêz û mezinan civandin û gote wan:
"- Dostino, divê çi ji xwarinê bi dest me keve, em paş vê civînê yekser bixun, û em tiştên xwe tevkin gava em dengê pêşîn ê kovikên razanê bibihîsin. Bi ya dûv wê re em barên xwe li dewaran bar bikin, û bi ya sêyemîn re li pey serkêşan bilivin, lê pêwîst e teviya dewaran di navbera robarê û peyayên çekdar de bin."

Serhêz û mezinan çûn, ku hevotinên Klîrgos bi cih bînin, û ji wê katê de Klîrgos bû serleşkerê wan Girîkan.

Hêrishek Girîkan li ser Farsan

Mîltokotsê Traqî bi (40) pişthespan "suwaran" û bi (300) peyayan ji Girîkan verê bû û tev li leşkerê şah bû, lê hemi leşkerê mayî bi Klîrgos re ma û bi nîvê şevê re xwe gihand Ariyawûs û leşkerê wî. Serhêzên Girîkî, Ariyawûs û serhêzên wî bilind ji hev re sond xwarin, ku wê bi hev re dilsoz û wefadar bimînin û wê xiniziyê bi hev nekin. Farsan sond xwarin, ku wê rêberiya Girîkan di rêya vegera wan de ji dil de bikin, û berî sondxwarinê hinde ga û beraz û pez wek qurban hatin dayîn.

Roja dî çûn û ro li ser milê rastê bû. Armanca wan, ku berî rojava xwe bigihînin gundên Babêl. Ser nîvro hinek dewarên barkirinê di nav geyayên bilind de dîtin û zanîn, ku leşkergeha "çadirgeha" şah nêz e, Klîrgos rêya xwe bi êvarî bir gundekî û wê şevê li wir danişt.

Klîrgos ferman da Girîkan, ku ber destê sibê xwe li rêzxînin bo pevçûnê bi leşkerê şah re, lê belê berdestên şah bi zûkî hatin û daxwaza agirbestê kirin. Klîrgos got, ku wê razî bibe, heger daxwaza wî bi cih bê. Divê ku ji leşkerê wî re ji gundan zad, xurme û avjonga xurmeyan bê civandin.

Girîk sê rojan li wan gundan man. Pişt re Sapran û zavayê şah û sê kesên dî, û bi wan re pir kole hatin.

Sapran bi rêya wergêrekî gote mezinên Girîkan:
"- Dostên min ên Girîkî. Ez li ser tixûbên we radibim û rûdinim, û bo min dilşadî ye, ku ez alîkariya we bikim, da hûn bê astengî vegerin welatê xwe, û ez di wê gumanê de me, ku hûnê rindiyekê bi min bikin. Min tika ji şah kir bo ez alîkariya we bikim û ew razî bû ji ber ku min piştgîriya wî di tepisandina xiniziya Koroş de kir, lê belê wî ferman da min, ku ez bi we re bipeyivim û ji we bipirsim, ka egera pêşvehatina we dij bi wî çiye. De bila ew egerek asan be, da ez kanibim harîkariya we bikim."

Girîk bi paş ve çûn, da şêwra xwe bikin. Pişt re Klîrgos bersiv di ber wan de da:
"-Em ne civiyane bo şerê şah bikin an dij bi wî pêş ve hatine, lê me ji Koroş bawer kiribû û me soz dabûyê bo hinde egeran. Pişt re dema em haydar bûn, ku rewşa wî ne baş e, me dît, ku em dest ji wî berdin, wê li ber xwedîkan "pûtan" û mêran şermezarî be. Niha Koroş mirî û çavêd me ne li text û taca şah in, ne em dixwazin ziyanê bigihînin welatê wî û ne jî egerek li ba me bo kuştina şah heye. Em dixwazin vegerin welatê xwe û naxwazin kes rê li me bigire, û heger neyarek destê xwe di me bide, emê şerê wî bikin, û heger dostek harîkariya me bike, emê jî bi wî re hevkar bin."

Sapran guhdariya Klîrgos kir, paşê got:
"- Ezê gotina te bigihînim şah, û ez bersiva wî bo we ditînim. Divê agirbest bigude ta vegera min, û emê delîveyekê bidin we bo kirrîna zexîreyê."

Sapran roja sêyemîn vegeriya û anî zimên, ku şah wê alîkariya Girîkan bike, tevî ku hinek dibînin alîkarî bo neyarên şah, da ewan ber bi welatê xwe ve birevin, şaş e, û bi ser ve got:
"- Em soz didin we, ku em di welatê xwe de hêriş ser we nakin, û em ji we re bi destxistina amadekariyên vegera we asan bikin, û emê xiniziyê bi we nekin."

Paş ku herdu aliyan, Girîk û Farsan, ji hev re sond xwarin, ku wê peymanê di nav xwe de bi cih bînin, Sapran got:
"- Niha ezê vegerim ba şah û paş ku histobariya min teva bû, ezê bêm, ku we di rêya vegerê de biparizim û pişt re ezê biçim wîlayeta xwe."
* * * *

[Berma heye….]

"Rêveçûna deh hezaran"
Ji Anavasîs a Zênofon ê Athênî
III
Rêveçûna bi guman