Rojava net – Istanbol – KÜRT-KAV

STEMBOL / Panela “Kurd û Lozan”, roja 23ê tîrmehê li avahiya Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî (KÜRT-KAV) hate çêkirin. Li hember germahiya rojê, dîsa jî nêzî 70 rewşenbîrên bijare yên Kurd di panelê de amadebûbûn. Selahattîn Kaya (Serokê Şaredariya Berê ya Çewlîgê), Kamber Soypak (hiqûqzan) û Dr. Abdullah Kıran (siyasetzan) wekî panelîst beşdarî civînê bûbûn. Lê Dr. Tarik Ziya Ekîncî, ji ber ku rewşa wî ya tendûristî rê nedabû, beşdarî civînê nebûbû. Panela KÜRT-KAVê ji dû beşan pêkhatibû. Di beşa ewil de, panelîst ray û ramanên xwe ji beşdaran re eşkere kirin; di beşa dûyemîn de jî beşdar hem pirsên xwe ji panelîstan kirin hem jî bi kurtayî ray û ramanên xwe gotin.
Panel, bi axaftina Zeynal Abîdîn Kizilyaprakê ku endamê rêvebiriyê KÜRT-KAVê ye destpêkir. Kizilyaprak di axaftina xwe de bi kurtayî li ser girîngiya panelê rawestiya. Piştî axaftina vekirinê, Hiqûqzan Kamber Soypak dest bi axaftinê kir.

 

Soypak: “Êdî ne hewce ye ku em bikevin pêy mafên Lozanê”

 Kamber Soypak, bi piranî li ser naveroka hiqûqî ya Peymana Lozanê rawestiya û hin maddeyên Lozanê şirove kir. Soypak di axaftina xwe de weha got: “Bêgûman, ev peymana wekî peymanekî esasî ya damezrandina Komara Tirkiyê ye. Ji alî din bi riya vê peymanê ve Kurdistan kirine çar beş. Ev jî rastiyeke din ya eşkere ye. Lê çi dibe bila bibe, dîsa jî hin mafên bingehîn hebûn ku hem Kurd û hem jî kêmnetew û kêmolên din jî bikaribin jê îstîfade bikin. Lê niha rojev ne ew e ku mirov rê û olaxên îstîfadekirina Peymana Lozanê bigere û bikaribe jê îstîfade bike. Lê di dema xwe de, Kurd dikaribûn jê îstîfade bikirana.”

Kamber Soypak di axaftina xwe de li ser bingeha hiqûqî ya peymanê jî rawestiya û hin misalan da beşdaran:

“Peymanên navnetewi, ji yasayên netewan pêştetir in. Bi gor vê prensîbê, çênedibû ku tu yasayên bingehîn ya Tirkiyê li dijî vê peymanê bibûna. Lê hema ji rojên ewil de, Tirk vê peymana ku bûye sedema damezrandına Komarê, îhlal kirine. Hin yasayên welê hene ku, li dijî vê peymanê ne û hê jî têne bikaranîn. Wekî mîsal, yasayê 2923 ku di qedexekirina zimanê Kurdî de tê bikaranîn. Her weha, tu partiyên siyasî nikarin di civînên xwe de zimanê Kurdî bikarbînin. Ev yasayên han û her weha gelek yasayên din jî, dijî naveroka vê peymanê ye.”

Kaya: “Hin Kurdên me hene ku hê jî têzên Tirka diparêzin”

Piştî Kamber Soypak, Serokê Şaredariya Berê ya Çewlîgê, Selahattîn Kaya dest bi axaftina kir. Kaya di destpêkê de da xuyakirin ku ew ne wekî pisporekî Peymana Lozanê lê wekî siyasetmedarekî Kurd beşdarî vê panelê bûye. Ji ber vê yekê jî got ku, “Ez ê bipiranî li ser dîroka wê û tesîra wê ya roja me rawestim.” Kaya, axaftina xwe weha domand:

“Lozan, ew peyman e ku ne tenê Komara Tirkiye, her weha netewekî nû jî afirandiye. Yên Komarê damezrandine, xwestine hemû kêmnetew û kêmolên din ji holê rakin û neteweyekî yek ziman û yek olî çêbikin. Bêgûman, ji vê xwesteka Tirka re, dewletên wekî Îngîlîz û Fransiz jî alîkar bûne. Tiştekî din ya balkeş jî ev e ku, Peymana Lozanê, bûye sedema faşilkirina Peymana Sewrê jî. Ji xwe tu Kurdekî ji bo serketina Sewrê nexebitiye; ew jî biqasî Tirka ji bo faşilkirina Sewrê xebitîne. Lê Sewr, bi riya Peymana Lozanê ve bi awayekî resmî ji holê hatiye rakirin. Lê tiştê balkeş ev e, neteweperestên Tirk û piraniya Kurdên me yê rewşenbîr ya wê demê bi hev re xebitîne ku, Peymana Sewrê faşil bikin. Ango, tu manayekî wî yê din ya beşdarbûna Konferansa Erzûrumê û alîkarî dayîna Mustafa Kemalê, tune ye. Xebata faşilkirina Sewrê di 1921an de destpêkir û roja 24ê Tîrmeha 1923an de, bi morkirina Peymana Lozanê ve temam bû. Bila kes nebêje ku dema Peymana Lozanê Kurd bi hêvîbûn. Na, yê felaketê aniye ne Lozan e; Lozan dumahiya felaketa Kurda ye. Ji xwe bêhêvîbûna Kurda beriya Lozanê destpêkiriye”

Kaya, di axaftina xwe de li ser roja me jî rawestiya û mîsal da ku niha jî hin der û dor û rewşenbîrên Kurd hene ku, wekî 80-90 sal berê dimeşin û li her derê dinê têzên Tirka diparêzin. Kaya axaftina xwe weha domand: “Wekî mîsal, wê demê Rêxistina Azadî wekî dezgeyekî li holê ye. Lê Komara Tirkiyê jî bi hemû dezgeyên xwe ve xurt e. Ordî hatiye damezrandin, dezgeyên netewî hemû hene. Lê tevgera Kurd dereng mayiye. Ew beriya Lozanê, bi hemû hêzên xwe ve alikariya Mustafa Kemalê kirine; Di xebata faşilkirina Sewrê de bi Tirka re meşiyane; di ser de jî dewleta Tirk damezrandine û di Meclîsa wan de cîh girtine û piştî ku Tirk xwe xûrtkirine bi tena serê xwe li ortê mane. Halê Kurda yê wê demê ev e.  Pekî, yê niha çawa ye? Bi raya min çawa Kurdên me yên 1920an bêrêxistin û bêhêz bûn, Kurdên îro jî bêrêxistin û bêhêz in. Em Kurd, hê jî li ser daxwazekî bingehîn bihevnekirine; di ser de hin siyasetmedarê me yên weka Leyla Zana, derin li Ewropayê têzên Tirka diparêzin. Tabî ev peyvên min, ji bo Kurdên Tirkiyê ye. Kurdên me yên Iraqê, ‘çûk li kevir ket’ û saya dînîtiya Seddam biserketin. Eger Tirkiye jî dînîtîkî weha bike, bêgûman rewş digûhere. Lê bila kes li benda dînîtîkî weha nemîne; pêwîst e em li ser projeyekî bingehîn bi hev bikin. Ji me re herî kêm, ‘organîzasyonekî ramyarî’ divê.”

Kiran: “Tu dewletên teref yên Lozanê ji Tirka hesab nepirsî” 

Dr. Abdullah Kiran jî di axaftina xwe de li ser tesîra sosyolojîk ya Lozanê rawestiya. Ew jî îddîa kir ku, “Lozan di roja ewil de hatiye binpêkirin,”. Kiran axaftina xwe weha domand:

“Lozan çima ji roja ewil heta niha hatiye îhlalkirin? Divê em li ser vê yekê jî rawestin. Wekî tê zanîn, Lozan di navbera Îtalya, Fransa, Îngîlîstan, Yewnanîstan, Sirp û hwd. ve hatiye morkirin. Mirov dikare bêje ku, ji xeynî Yewnaniya tu dewletekî nikaribû ku hesabê îhlalkirina Lozanê ji Tirka bipirse. Lê hêzê Yewnaniya jî ne ew hêz bûye ku ji Tirka hesab bipirsin. Hesabpirsîna Yewnaniyan tenê di gotinan de maye. Ew jî nikaribûne tu tiştekî bikin. Ji alî din, divê mirov ev yeka jî bizanibe. Rast e, Lozan di bin siya Sewrê de çêbûye. Lê di Sewrê de jî piraniya axa Kurdan ji Ermeniyan re hatiye parvekirin. Kurd ji ber vê yekê jî xwedîtiyê li Sewrê nekirine. Dijberiya dînî jî bûye sedemekî xwedîderneketina Sewrê. Kemalîst, ev rewşa sosyolojîk ya Kurda baş dibînîn û bi soza mafdayînê, bi soza xweîdarekirinê ango bi mafê ‘self determination’ê, Kurda dikşînin aliyê xwe.” Kiran di axaftina xwe de li ser rewşa îro jî rawestiya.

Piştî axaftina panelîstan beşa dûyemîn destpêkir. Di vê beşê de beşdarên panelê hem pirsa xwe ji panelîstan kirin hem jî ray û ramanên xwe gotin. Tiştê balkêş ew bû, ku hemû beşdarvan ji halê niha ya Kurda ecizbûn û li pêy çereseriyê bûn. Her yek dipirsiyan, ku “Ka ew ê Kurd çawa ji vê hêçepeliyê xilasbibin? Wê çawa, siyasetekî rast û dûrûst bimeşînin?”