Dîmokrasî, Fîdralîzm û Liberhatin (Tewafiq)a siyasî û Civakî li Kurdistanê

 Ebdulhemîd Bamerrnî

    Tiştê balkêş min li Têlevizyona esmanî ya Kurdistanê! dîtî ew bû vexwandinek ya liser fîdralîzmê û bingiryê ( merkezîye) birêvebirî û gelek bi timtimka bexda da dabû û çi tiştê nexweş hey hemi tev bi Bexda venabû, bila eve tiştekê başe digel Ereba dihêtekirin û şirîne jik mirov hevrrikê xwe ê siyasî di mejyê wîda binyasît û baxivît belê neku bes gilîzankêt wî veket û pêtir biazirînît û bi seruçavêt xwerre berdet, belê ya ji wê kembaxtir ewe hîngê mirov hevbaskê xwe binyasît heta saturka wî di kêleka mirovî dibeyît. Tivya rêveberêt me li jêrya Kurdistanê serê gorgê Îsê Delal nîşa Malikî daba hêşta karkê şax lê nehatîn, heke em bizanîn ku ji hemi melaîketa tinê Şeytanî nav û dengêt wî yêt çûyîn çunkî ew liber nehat xwe bo Ademî biçemînît, ya ji wêjî pêtvîtir ew bû ne bes Ereb ji me hwîbibin di livîna siyasîda û herwesa di bikirrûbikêşêt civatê jikda berrevan dibin dest û piya diçît û dibîte serşkênê ber aqara. Pêdvî nebû Kurd biçine Bexda, Dilêmî û Motlegî Malikî bînnedevik, bigutneka dî gurrê senga xwe ya siyasî bi destê xwe bikulin û şwîna wê pêdvî bû Kurda nav mala xwe bê codahî biserober kirba û gelek tiştêt pirr pêdvî hene tivya kirban. Ew tişt jî di aşkirane:

   Dimokrasî an jî (destedarya xelkî) û nuke tête bikarînan bo hindê ku xelk bixwe çi dixwazît wê biket û sexletên kesînya mirovî nehêne  bin pêve kirin û ji wan sexletan jî peyvîn û axiftinê an jî (Ezman) û serbestî ya serederkirna seroberêt jiyara rojane bi ezmanê dayka xwe, eve wekî heqekê xweristî ye di heldêran (Î`ilan) a dinyayî ya heqê mirovî û evê serbênê (mebde`i) di tev rijêmêt fîdralîda kar pê dihêtekirin. Ya min di malperrekê da xandî ewe ku li Dihukê dadgeh bi erebî û soranî têtekirin û Kurdî ya jê bê bahre, eve tête wê çendê ku Behdînî, wekî parçeka binekoka Kurmancîyê pêvenahêt dirust di wê birryarê bigehît ewa bo ji layê dadkerîve dihêtenivêsîn û helbet nuke gelek rêveber jî kirîne soranî da rêya soranîkirna behdînya xweşken. Xaleka dijî ya ne baş ew jî behdînî na çêbît di wezaretêda bihête axiftin, delîl jî wezîrêt behdînî hemi bi soranî diaxivin her çende soranyê nizanin jî û tinê erebyê pêvenwîskêt ( molheqat) soranyê pêvediken û husa diyardibît ku Erebî ji Kurdîyê pêştire li devera Kurdistanê ya fîdralî!. Girovekê (delîl) dî jî ewe xandevanêt behdînî bifermana wezaretê naçêbin helsengirandina kaxezkêt xwe yêtxandinêt bilind bi Behdînî li Heblêrê an Silêmanyê biden û berovajî vê jî li Dihukê raste, xandevanêt soranî dê kaxezkêt xandina xwe ya bilind tinê bi soranî den. Erê gelo eve dîmokrasîye û xwedî yê vê hizrê dê pêvehêt hevbaskêt xwe yêt siyasî bi vî rengî bo layê xwe vekêşît?

   Xala ji teva berçavtir û pêdvî nivîsînêye, şênistê dîmokrasîyê ew qanune ewa liser binyatekê desturî dihêtepejrandin û destwîrdan. Birastî li Kurdistanê çi tiştekê qanunî nine û heta ew qanunêt ji perlemanî jî derdikevin di desturî nînin û herwesa dadgeh û rêveberî jî di qanunî nînin çunkî neşên paldene ser binyatekê desturî jiber destur serokanya qanunêye û Destur jî nîne li Kurdistanê û husa jî Şehristanî rast dibêjît heku dibêjît girêbestên pêtrolê yên devera Kurdistanê di qanunî nînin. Belê dema girêbestêt Kurdistanê ne di qanunî bin ji egera ne bûna desturê eve qanunîyê pêşkêşî girêbestên Bexda na ket çunkî li Bexda, zêdebarî hindê ku desturê hey, hema her çi qanunên Petrol û Helmê (Neft û Xaz) nînin, eve jî şerîyetê nadete girêbestên Şehristanî û ne qanunî ya girêbestên wî ya di hindêrra ku dihêne tuk (xetim) kirin li dwîv qanuna Seydayê Şehristanî Seddamî û desturê nwî yê Îraqê, desturê Seddamê Axayê Şehristanî yê mirandî û bê giyan kirî. Belê bêy Liberhatina siyasî ya herdû Jêçêbûyên (mikewon) jêrya Kurdistanê ku soran û behdînîne û hebûna kotekya çwîvê soranyê liser difna behdînyê desturê deverê jî dê wekî yê bexda yê alîseng bît û dibin zirrtekya Silêmanyê ve nalît. Tiştê gelek cihê pwîte pêkirnê Liberhatin (tewafiq) a siyasîye û êk ji bendêt wêjî pêdvîye, heke behdînya bivêt sibehî wekî hêzeka Aburî ya diyar li jêrya Kurdistanê hebin û bijîn, wan binyatekê siyasî hebît da berrevanyê jê biket. Pêdvîye qanunê û destura jêrya Kurdistanê wesa darrêjît ku berjewenda Kurmanca biparêzît, ew jî bi hijmareka Perlementera ya ku temetî hijmara Perlementerêt sora bît û wekî wan jî heq hebît, hêj cihê nivîsînê liser vî cirri yê mişeye di vî biyavîda mirov dikarît xalêt bêdadya desteserya sora liser behdîna binvîsît ku livêrê hind delîve nîne û min li cihekê dî dirêjtir ya liser axiftî.

   Fîdralîzm wekî rijêma siyasî ya dwîre ji bingiryê (merkezîyet) û hikumeta deverê tivya destkeftîya, xizmeta û pêvehatna (selahîyat) wekî êk li hemi rêveberyêt xwe lêkveket (teqsîmket). Rijêma siyasî ya Heblêrê bingiryê (merkezyetê) ji bexda qebîlnaket û liser behdîna jî bikardiînît gelek mînak jî bo vê çendê hene, ji wana jî, Sora ya desthavêtyê gelek deverêt Kurmancîaxêv bidest sorave berden û li rêveberyêt behdîna, sora dikene berpisyar ( soranîkirin = te`irîb ). Hemî pirojêt stiratîcî yêt birîn li Silêmanyê  vekirîn û evê sibehî dê kênceka nebaş liser behdîna hebît û pêkerê (fakter) rêxweşkirna soranîkirnê bît û sibehî çawa xizmetkarêt Esyopî, Taylendî, Sumalî û Bengiladêşî dinav mallêt sorada pêdvîye bi soranî bipeyvin wesa behdînî jî dê pêdvî bît bi soranî bipeyvin heke bêt û bivêt karek destbikevît çunkî giş teknîk û teknolocya li jîrya Kurdistanê dihêtedanandin ya li Heblêrê û Silêmanyê nihiştî, binyatê karî yê li Heblêrê û Silêmanyê, bigre ji Firrîngeha, Ceyranê heta digehîte karxana û fabrîka û herwesa bizava avakirnê li Heblêrê û Silêmanyê her êk cuda pazde qatî Dihukêye, ji layê rêveberyê ve heke tiştekê wekî dû paytexta li jêrya Kurdistanê hebît pêdvîye êk li rexê sora bît ya dijî li rexê behdîna bît. Şwîna êk li Silêmanyê û êk li Heblêrê bît ku heştê kîlomêtra jêk didwîrin, pêdvîye êk li Heblêrê ya dî li Dihukê bît çunkî pêtirî dû sed kîlomêtra jêk didwîrin. Şwîna dû firrîngehêt navdewletî heştê kîlomêtra jêk didwîrbin, baştir bû êk li Dihukê û ya dî an li Silêmanyê an li Heblêrê ba da linavbera 280 heta 300 Km. jêk didwîrbin.

   Liberhatin (tewafiq) a siyasî  ya danûstankerê me ku li bexda divêt ya carî bît, pêdvîye berî her tiştekî li jêrya Kurdistanê, kar pê bêtekirin û piştevanê kar û dîtna me ya siyasî li Îraqa paşerrojê bît. Em pêdvî Liberhatineka civakî, abûrî û kulturî jî ne, em pêdvî Liberhatineka qanunî jî ne û pêdvîye destnivîsa desturê devera Kurdistanê bi liberhatina Behdîna wekî Kurd û soran bît, dîsave dema çelekyêt wekî fêstîvala Gelavêj çêdibin Nivîserêt Kurmancî hindî yêt soranî bin, pêdvîye hijmara Zanîngehêt devera behdîna hindî ya Zanîngehêt soranîya bin, binyatê abura paşerrojê li devera behdîna wesa mezin bihêteavakirin wekî çawa pirrojê Helmê (xaz) li Silêmanyê hatyevekirin ku dê pêvehêt dûsed hizar delîvêt karî peydaket. Dîsa avakirna gundêt devera behdîna jî wekî yêt devera sora pwîte pê bihêtekirin û careka dî bêneavakirin û van rojêt derbazbûy serok wezîrê deverê berê binyatê pênc hizar xanya bo Silêmanyê dana bêy pênc kulkêt mirîşka jî li behdîna avaken û jiber hindê jî Mamê Celal bi bişkorrîneka firhe gutî sala dûhizar û nehê sala avakirna gundaye, çunkî wî  kew bi perrve dawîra û behdîna jî çave wan hêj yê li xetîra. Liberhatin linavbera me û sora geleka pêdvîye da diravê destekêt siporê yêt behdîna ne hêtevebirrîn û yarîgeheka wekî ya Hevlêrê li Dihokê jî bêteçêkirin û herwekî diyar jî pirrojê bêxme hate gelyê Reşave da ji wêrê wêve hemyê bikene soranî, çunkî Nêrweyî, Rêkanî,Nihêlî û Bergareyî Eşîretêt bê dest û pêne kes nine berrevanyê jê biket.

   Liberhatin a siyasî pêdvî diket ku diravê bahra deverê wekî êk û li dwîv hijmara dirust ya akincîya bihêtelêkvekirin, neku dirav bihêt û li Silêmanyê mizê aşî û aşivanî jê bihelgirin û paşî li dwîv bendêt pêkhatina stiratîcî ji nwî 8,5% bo her êk ji partî û êkatî û 8,5% a partî jî 68% bo Silêmanyê biçît û bo Heblêrê jî 22,13% bo Dihokê jik 9,87 bît û bi gutneka dî ji gay gohî nîşa behdînya biden û pêdvîye serhijmarek bêtekirin ya behdîna û sora û dirav li dwîv hindê bêtelêkvekirin (dabeşkirin) neku her serokekî çarsed defterêt dolarî bidenê û 25% ji dahatyê deverê bes bo wezaret û perleman û darudestekêt sora bin. Ji hejî diyarkirnêye dipeyveka xweda serokê deverê gutibû 75% ji diravê me bo Mehana (meaş) diçît belê êkatyê pêtirî hizar û pêncsed mirova yêt heyn ku bi peyska wezîrin û li mala xwe di palvedayne û tibla birrî xwênaken û diyarkirna tiştekê husa li nav partî kesê çi cara pêvenahêt di bin lêvêt xweve bibêjît û nuke jî arêşa fewcêt Nurî Elmalikî ya derketî, Hikumeta deverê gelek gef yêt li amir fewcêt, biser heldanê ew înayneve kirîn û bahra pêtirê jê dê Kurmancîaxêv bin.

Ebdulhemîdê Bamerrnî

ji bilî nivîsên ku bi navê Hevgirtina rewşenbîran û bi navê malpera rojava. netê
werin weşandin, her nivîskarek berpirsê naveroka nivîsa xwe ye!