Rexne di navbera şaşkirina rastîyan
û rastkirina şaşîyan

                           Xeleka yekê


Berzo Mehmûd



Li roja 17ê hizêranê, sala 2006an, di malpera Rojava.net de Dr. Memo Ebdî gotarek rexneyî bi navê ((Rastiya "rênivîsa peyva kurdî", nirxên wê û rexnên lê)) derbarî pertûka minî bi navê (Rênivîsa Peyva Kurdî) belav kir û hin nerîn û bîr û baweriyên xwe ji me re gotin. Berî her tiştî û berî ku ez gotara wî bixwênim jî ez bihêvî bûm ku her kesê rexne yan têbîniyên xwe derheqa berhemekî zimanvanî binivîse, pêwîste nivîser bi kêmanî şapezabûneke wî di mijara zimanvanî de hebe, neku ew jî bi awayê melakî li babet binere û wilo xwendina xwe têde bidawî bêne. Ez baş dizanim kak Memo wek xwendevan û nivîser wextekî xwe yî baş di xwendina vê pertûkê de bûrandîye, di demeke ku gelek kêm in ew kesên bi kurdî dixwînin, nemaze berhemên rêziman û zimanvanî yên ku hem hişk in û hem jî hin berhemên wek lêkolîna ziman ku pisporî û şarezabûn di xwendina wan de divê. Lê gelo Kak Memo di têbînîyên xwe de derbarî rexne û nirxandina vê pertûkê rast çûye yan şaş çûye? Bersiva vî pirsê peregrafên vê gotarê didin.

Hin kes û hin xwêner û nivîser wa tê dighin û wa dibînin ku erkên rexne hew tenê xuyakirina kêmasîyan e. Li gor derbirrîna kak Memo (ya rast ez şûrê xwe ji ber xwe bikşînim) rexnegir xwe (şûrkêş) dibîne, lê ne (şabaşbêj). Helbet ev rastgoyî ji alîyê rexnegir ve xweş e bi mercê ku şûrkêş ji mercên lîstikê dernekeve û şûrê xwe rast bavêje. Ya dîtir weha ji min ve dixuye ku nivîser carna di hin cihan de ji pêwendiyên hevaltîyê ditirse ku pê were tometkirin, lewra xwestiye xwe hinekî tûj bike, heçku rexne ewe rexnegir kêmasiyan bibîne, eger nedît jî dikare lê siwar bike. Di bawereya min de mirovê nivîskar nabe di helwêsta xwe de û di gotina bîr û bawerîyên xwe de bitirse, yan ji pêwendîyên hevaltîyê bipelikê. Li ba min wa diyar dibe ku nivîserê kurd ta niha ji bîr û hizrên malbatî û eşîrtî rizgar nebûye. Dîsa nivîser nav di xwe dide ku rexne bi wateya belûkirina kêmasiyan, lewre di despêkê de dibêje: “… lê bi gumana min aliyên nerênî û qels di vê pirtûkê de naçar in bibin naveroka tekoşîna me û destelata xwe bigire ser hizir û ramanên me”, lê dîsa dadgehkirin hatiye bîra rexnegir, lewre bi dû de dibêje ez ê xwe bavêjim nav vê pertûkê (mîna xwendevanekî ne zimannasekî). Rexnegir bi vê xalê dixwazê rêya çûk ji xwe re çê bike û xwe rizgar bike eger lê giran bû. Lê pirsa ku xwe tavêje ser masê eger em wa bibêjin, yan jî pirsa tê bîra me her ew e ka rexnegir ew alîyê nerênî û kêmasîyan û qelsîyê destnîşan kiriye? Yan di warê têbînîyên kesane de diçe û tê? Mebesta min ji têgeya (kesane) ango ew nerîna teng ya bi vî kesî ve bend e, ku têkista rexnegirtî nabe cihê belge û nimûneyan bo isbatkirina bîrûraya rexnegir. Ev têbînî heye durust bin û heye ne durust bin.
Kêmasî bi xwe rûwek e, lê rûwekî dîtir jî heye û bi giringîya yê pêşî ye, ew jî ronîkirina alîyê başiyê ye di berhem de, jiber ku berhem eger kete ber rexne de merc nîne herdû alî bêne ronîkirin, heye em giringiyekê bidin ser alîkî û alîyê dîtir bi kurtî bêne ziman. Çi destnîşankirina başiyan û çi jî ya kêmasîyan be, her divê rexnesaz, nemaze di babetên zanistî de, dûrî pîvanên kesayetî û yeklayî bê da ku bikare biryareke rast û durust bide jibo bikeve xizmeta zanyariya kurdî de, jiber ku rêbaza zanistî bi rastî û durustî her ew e ya ku berhem bilind dike, îca başiyên berhem bi xwêner bide naskirin, yan şaşî û xirabîyên wê/wî. Vêca berhem bi herdû aliyên xwe ve bi şêwazekî pisporî were nerxandin encameke baş dide û pileya lêkolînê di ziman û wêje û rewşenbîrîya kurdî de berz dike. Gava em dibêjin rêbaza rexnesazî mebest jê ew e em çilo dergehê axaftina zanyarî di babetên ziman de vekin? Çilo em rexnê li hev bigirin? Her ev jî bi danîn û hilanîna zimanvanî tê, bi giftûgoya birayane bi giyanê hezkirinê, dûr ji nîq û xwebînînê, dûr ji hestê dubendîyê, ne bi serhişkî û bi (êzingê min) î mijar çareser bibe. Bera bawerî ew ya zal be, bera zanîn û hişmendî biryarder be, bera zimanê aqil serdestî hemî beşdaran be.
Herwekî em di warê ronîkirina asteng û kospên ziman de ne, helbet wê têgeyên neyeksan navbera xwêneran û navbera rewşenbîran de, navbera zimanvanan de belû bibin, ev neyeksanî encama ew zanyarî û rewşenbîrî û şarezabûna ku her yek ji van mirovan, ji van rewşenbîran, ji van zimanvanan xwe pê girtiye, yan li ser mezin bûye. Ya dîtir jî hêz û xurtiya dahênanê û zimanvaniyê ji mirovekî ta mirovekî dîtir ne wek hev in. Ev bi xwe tiştekî suruştî ye. Ya giring di vê giftûgoyê de ku herdû tîm (team) bi ser neyeksaniya xwe ve bigihin wan hokar û encamên ku ber bi kêmkirina wan kosp tegeran de diçin û em hemû kar bikin jibo pêşvebirina aliyên xurt di zimanê me de, ne ku li encama nexweşiyên kesane, em rexnê bikin wek rêçeke rewa (مشروع ) pê nivîserekî yan dahênerekî ji behayê wî yê rastî kêm bikim. Ev reng rexne, mebesta min rexneya kêmkirinê, yan jî ev gotara xirabî ticarî nakeve ber coreyên rexnesazî de, wek vî karî şer û dev-avêtine. Ez vê yekê di warê giştî de dibêjim û gerek neyê famkirin ku ez çêl nivîsara kak Memo dikim.
Di aliykî dî de rexnegirtin yan (şûrkêşan) bi wateya nivîser di warê zimanekî wek zimanê kurdî de ku ta niha cêgîr nebûye û şêweya standard jêre nîne, her kes li gor kêfa xwe dinivîse yan (dinûse) wek (derbareyî, nîgar bikim). Eger kak Memo mafdar e ku (dinûse) binivîse, ez bi xwe ne li dij im, lê ya pêwîst ew e peyv bi kîjan şêwezarî hat, gerek rast were û ligor yasayên zimanê kurdî bê, ango nabe em van gotinan yan van peyvan bi şaşî bikar bênin, wek çawa karê lêkdayî (nîgar bikim) li nik nivîser hatiye ku karê (kirin) nabe ligel peyva (nîgar) were, ya rast ew e karê (kêşan) bi peyva (nîgar) re bê, ne (kirin). Lewra kurd dibêjin: (Ez nîgar dikêşim), ne (nîgar bikim). Ev şaşiya han peyvê ji wateyê dixe. Baş e, ma ev şaşomaşobûn di stûyê kê de ye? Di vir de em dikarin wek awayên rexnegirtinê bêjin: nivîser ketiye şaşîyeke zimanî de û serrastkirina wê pêwîst e. Cihê amaje pêkirinê ye ku gelek nivîseran şaşîyeke zimanî ji vî nifşî, ango nifşê frazyolojîya zimanê kurdî wek (nîgar bikim), dibêjin: (rexne bikim) ya (rexne dikim)? Ev bi xwe şaş e û kurdan ji kevin de wilo negotine, lê ev şaşî li encama bikaranîna çavlêkirineke şaş ku wilo ser zimanê nivîserine şaşomaşo têne nivîsîne, nemaze nivîserên kurdên Sûriyê û yên Tirkiyê. Ya rast ew e ku em bêjin (rexnegirtin) yan (min rexne li te girt ), jiber ku peyva (rexne) bi xwe kêmasî ye û kurd dibêjin (li min negire) ango (vê kêmasiyê li min negire), lewra (rexne) jî wek (kêmasî) tê gotin û dibêjin: ( min rexne lê girt ). Nabe em bêjin (min rexne li te kir). Nabe ez bêjim raya min wilo ye û raya te ne wilo ye, ev ne warê bîr û bawerîya ye ku di têgehên nerînan de tê gotin.
Lê şêweya peyva (derbareyî) ya ku li nik kak Memo hatîye ne şaş e lê wek dengsazî ser ziman hinekî giran e û li nik me (derbarî) ya (derbara) / (derbarê) tê gotin û bi soranî (derbarey) tê gotin. Ez vê yekê dibêjim bi mebesta ku bala me û hişê me li zimanê me be, nemaze kesên ku xwe di vî warî de berpirs dibînin. Şaşiyên ziman bi me hemiyan re derbas dibin, jiber ku zimanê me ew guhdan ji aliyê partî û dezgehên kurdî pê nebûye û ne dibe, jiber ku ev partiyên me xema we tenê kursî saxlem bimênin, wekî dîtir çi bi serê zimanê kurdî tê, ne giring e.

Hin car nivîserê rexne herçende ew bi xwe mirovekî dilpak û pakniyaz e, lê jiber ku di şêweya nivîsînê de bi taybetî di warê rexne de ne pispor e, lewra hin şaşiyên wî di hilbijartina hin peyvên nelibar de derdikevin û ev bi xwe li şûna mifayê bidê berhem, ziyanê digihênê, wek: (şaşomaşo, gelemşe, qurrekirin, ramanên çewt …. ) jiber ku nivîser di yek xalê de jî nedaye xuyakirin ka di kîjan cihî ji berhem mirov şaşomaşo dike yan ramanek çewt di kîjan mijarê de ye, yan di kîjan beşî de ye. Helbet ez ti carî qebûl nakim nivîser wilo bê belge biryarekê bide. Kengî rexnegir raya xwe yan dîtina xwe bi belge isbat kir, hingî emê jê re patê lêxin. Jibilî wilo pê ve, peyvên rexnegir di warê tewşomewşo de diçin û tên. Jiber vê yekê ya baş ew e ku nivîser peyvên xwe bi hûrbînî hilbijêre, yan jî rexne ti wate û bihamendî jê re namêne û li şûna rastkirinê şaşkirin tê, ku ev jî ji nirxê rexneya me kêm dike.

Dr. Memo rêya pêşketina zimanê kurdî di piroseya perwerdekirinê de dibîne dema ku dibêje: ((… zimanek ne di rêya perwerdeyê de be ne mimkine ku tu pê xwe qure bikî yan ji heqê wî derbikevî, jiber vî tiştî ez ê hewlbidim bi şêweyekî objectîv bê dexsîn xalên lawaz eşkere bikim bi armanca serrastkirina ramanên çewt û zelalkirina helwestên nediyar, tevî ku daner bi xwe jî di vî warî de kêmasî şopandine û hin diyarde belûkirine.)) Çend têbîniyên min derheqa gotina nivîserê rexnegir hene, ew jî ev in:
1. Peyva ((pê xwe qure bikî)) ji alîyê wateyê ve, ne di cihê xwe de hatiye, ango ew mebesta ku nivîser dixwaze derbibire nade. Ya baş ew bû ku bêje (ne mimkine ev ziman bikare di astê zanyarî de bi hesanî rola xwe bibîne, eger perwerdekirin li dûv nebe … ). Mebesta nivîser kîjan ji wan be, bera ew be, lê ev ne bîrûraya min e, ev ne baweriya min e, neku ez ya dilê xwe dibêjim, belê ez ya hişê xwe dibêjim. Zimanê kurdî ew pêçêbûn heye ku wek her zimanekî zindî rola xwe di danîn û nivîsîna zanyarî de bibîne, lewra ez bîrûraya kak Memo sed ji sedî şaş dibînim û em dikarin bê şerm û fedî (xwe bi zimanê xwe qurre bikin) û ya durustir xwe pê serbilind bikin.
2. Bi dû de, rexnegir ji xwe ditirse ku derheqa nivîserê berhemê bikeve şaşiyan de, bo vê yekê berî ku bîrûraya xwe bêjê rê jê re xweş dike dema dibêje: (jiber vî tiştî ezê hewl bidim bi şêweyekî objectîv bê dexsîn …. ). Di vê têvejoyê de rexnegir sê peyvên rêxweşker bikar têne, ku ew jî ev in: (hewl bidim), (bi şêweyekî objective) û (bê dexsîn).
3. Dûv re tê ser wê bîrûraya (( xalên lawaz eşkere bikim bi armanca serrastkirina ramanên çewt û zelalkirina helwestên nediyar)). Wek şêwaz peyva (hişkerekirin) di vê têvejoyê de ne hewqas libar e, lê dîsa nexem e. Di vê goteyê de hin têbînî serê xwe hil didin:
A. Helbet ronîkirina xalên lawaz tiştekî durust e û ew xalên lawaz di berhemekê wek rênivîsa zimanê kurdî de nînin û ew xalên giring ên ku di berhem de hene, Dr. Memo destnîşan nekirine. Ez nizanim şûrê wî kuh e/ko ye, yan ev bîrûra yên kesine dîtirin?! Ya dîtir jî rexne û nerxên wî pirtir di warê têbîniyên giştî de tên? Her ev jî cihê xwe di lêkolîna zanistî de nagire eger kêmasî di têkista rexnegirtî di pertûkê de neyên nîşankirin û vê yekê di baweriya min de lawazî û nerewabûn bi ser têbînîyên Dr. Memo de zal kir.
B. Paşê rexnegir yan jî (şûrkêş) tê ser wê yekê û dibêjê: ( … bi armanca serrastkirina ramanên çewt û zelalkirina helwestên nediyar)). Ez ê li ser vê yekê di çend xalan de rawestim, ew jî ev in:
1. Berî her tiştî kêşeyên ziman ên ku di pertûkê de hatine di çarçêweya yeksanî û neyeksanî de têne çareserkirin. Diyar e kak Memo bi yeksanî û neyeksanîya ramanan nebihîstîye, lewra yekser çewtî û rastî tê bîra wî, ya reş ya spî, yan tu bi min re yî yan tu dijmin î. Ev şêwe bîr li nik rewşenbîrên birra nema ye, pirtir li nik kesên nexwenda yan gundî yan zordest peyda dibe.
2. Ya dîtir jî Dr. Memo xwe di wê astê de dibîne ku bibe biryarderê çewtî û rastiya bîrûrayên pertûkê. Di bawerîya min de ya baş ew e eger mirov lingê xwe li gor xwe bavêje, wê çêtir be. Wek şêwaz û rêz di nav pispor û xudanbîran de heye ku nivîser yan xwêner raya xwe yan gotina xwe wilo tazî nabêje û nanivîse. Kêşe ne bi awayê derbirîna Kak Memo tê çareserkirin, helbet herkes mafdar e ku raya xwe, çi şaş û çi rast, bêje. Lê biryardan bi çewtî û neçewtîya ramanên zimanî bi kêmanî divê xwediyê vê biryarê di zimanvanî de pispor be daku bikare yasayên zimanvanî ji hev derbixe, ne ku ramanên zimanzanekî wek Seyûtî tê negihim û karîgerîya wan di rênivîsa zimanê kurdî de gelemşe bibînim wek ku Dr. Memo weha da xuyakirin. Ma çê dibe ez çewtî û neçewtîya rayake dextorî /bijîşkî bibirim, eger ez di vî warî de ne pispor bim? Jibilî wilo jî nivîserê şareza di barekî weha de li şûna (çewtî), peyva (şaşî) dinivîse/dibêjê, jiber ku çewtî watayeke xirabî dide. Di bawerîya min de ya baş ew bû ku Dr. Memo bi kêmanî peyva (şaşî) li şûna (çewtî) bikar anîba.
4. Ya dîtir jî ka ew çewtî di kûde de ye? Û çima nayê destnîşankirin ka gelo ev bîrûra çewtî ye yan têbînîya kesane ye nakeve xizmeta pêşkeftina lêkolînê di zimanê kurdî de.
Bi raya min Dr. Memo di vê xalê de şaş çûye, jiber ku armanca wî di berhem de ne (serrastkirina ramanên çewt) e, ne ku ez mafê (serrastkirinê) didim xwe û ji bilî xwe distênim, na. Ez vê yekê dibêjim jiber ku gotara wî ne di coka rastkirina ramanên çewt de derbas dibe, gotara wî bi xwe di çarçêweya danîna hin têbînî li dû xwendina wî di pertûkê de. Em di giftûgoyeke zimanî de ne û hemî diyar de li gor bîr û baweriyan berçav dibe û ez jî di pertûkê de li gor yasayên ziman raya xwe didim û eger pêçêbûn hebe li gor pisporî û zanebûna xwe raya xwe didim û çareser dikim.
Di babetên ziman de gelek mijar hene çendlayî di astê nerînê de têde peyda dibe. Ev çendlayî di hin xal de wî mafî nade min ez bêjim ya herî rast ya min e û ya dî şaş e, belê pîvanek heye ku em pê formekî yan şêweyekî ji çendekan hilbijêrin û wê bikin forma standard, wek em bêjin ereb di warê şêwezaran de hinek dibêjin (eqûl - dibêjim) û hinek dibêjin (egûl) û hinek (e-ûl) û hinek jî (exûl), lê zimanzanên wan yek şêwe bo standard hilbijartin û pê dinivîsin û dixwênin, belê yên dîtir jî devkî têne gotin.
Bi ser ku ev nerîn hemî jî bi mebesta xizmet û avakirina zimanê kurdî û ne tiştekî dîtir hatine, lê di nav tevna têkista wî de, hin peyv û riste du rûwan distênin, ango du watayên cêwaz û hevdij dide, erênî û nerênî, başî û nebaşî, yan jî nivîser hin xal di hin cihan de mezin kiriye, yan mezin dîtiye. Ev yeka han têgehîna xwênerê xwe, nemaze yê ku pertûk nexwendîye û yê ku baş fêrî babetên rêziman û zimanvanî nebûye, dixe bin mij û moranê de û li şûna ku rûwê başî wek heyî bide xuyakirin, camêr xwe ji şûrkêşanê re çikandiye daku rûwê (qels û lawaz – di dîtina wî de) li gor zanebûna xwe bide xuya kirin. Bi ser wilo de jî, nivîserê rexnebêj wek xwendevan, ne wek zimanzan xwe pêşkêş dike. Ev bi xwe jî du rûwan distêne: yek jê ew e ku nivîser xwe nabîne zimanzan bi wateya zanistî, bi kêmanî hember berhemê ku rexnên xwe lê digire. Ya dîtir ew e nivîser rê ji xwe re vekirî dihêle, xwe ji revê re amade dike, mebesta wî jî ew e eger lê teng bû, ji xwe berê gotîye ne zimanzan im wek wê penda kurdî ya dibêje: (dîtim ez im, nedîtim diz im)
Lê tiştekî baş heye û pêwîst e em amaje pê bikin, ew jî ew e ku Dr. Memo ji wan hemî têbîniyên xwe yek têbînî durust û zanistiyane daye, helbet jêre tê tomarkirin, ew jî ev e: (… mamostayê me pir giringî daye rêzimana Celadet û têra xwe tê de dîtiye min dixwest di nirxandinên wî de nerînên Qanatê Kurdo bihatana şopandin …. )). Ev têbînî di cihê xwe de ye, herçend di hin movikên lêkolînê de min raya Qenat berçav kiriye.