1.       Destpêk

1.1.    Berîdema nivîs û derketina wê

1.2.    Cûrenivîs û Alfabe

2.       Pêşemîn nivîsên Kurdî

2.1.    Zaravên Kurdî û nivîs

2.2.    Wêje û pêşketina wî

3.       Wêje mîna huner

3.1.    Beriya Ehmedê Xanî

3.2.    Ehmedê Xanî

3.3.    Mane û girîngiya E. Xanî

3.3.    Piştîdema E. Xanî Wêje

4.       Nûjendem û wêje

4.1.    Wêje, nivîskarî û pirsa Kurd

4.2.    Hin bîr û pêşniyaz

5.       Encam

 

 

 

1. Destpêk

Mirovahî bi derketina nivîsê gavên bilind avêt. Jiyan beriya nivîsê jî, dîroka şaristanî bê nivîs jî, xwe berepêş kiribû. Lê encam nedigîşt nivşên duwaroj. Kîjan civak çi bikira, mirov dikare bêje di tariya dîrokê de dima. Bê şik pêşveçûna mirovahî hin çareserî anî holê ku mirov karibû ji tiştemanên pêşecivakan li ser jiyana wan xwedî raman bibe. Lê derketina nivîs ramanên pêşenivşan jî, ji bo paşerojê ronî kir. Piştî derketina nivîsê awayên bikaranîna civakên pêşerojê gihîştin rojên paş, her nivşe berjewendî ji serpêhatiyên(tecrube) nivşên pêş, ji xwe re derxist û bi vî awayî civaka tê de dijî, hîn jî, pêş ve bir.

 

1.1. Berîdema nivîs û derketina wê

Beriya derketina nivîsê mirov bi deng û livnan(tevger/hereket) hevdu fam dikir. Bi hin îşaretên livnane û dengan bi hevdu gihîştin ji bo dema tê de mirov dikaribû rewş bi rê ve bimeşîne. Lê gava têkiliya dan û stan, kirîn û firotin bê nivîs gelek zor dibû. Bê şik rê ji vî tiştî re jî, ne heta dawî girtî bû, lê zor bû. Mirov tiştna dida û distand; gava mirov bixwasta bihayên tiştan bide berhev, nediviya ku mirov bigihîşta rastiyeke mafdarî. Mînak, Inka Vampûm^[1] (qalikên qulkirî), Aztek jî, kîpû (qurdelegirêk) pêk tanîn, daku xwe di hejmaran de şaş nekin. Li ba Kurdan mînakên wiha gelek zêde ne. Kurd piştî derketina nivîsê jî, pêşxûyên(edet) xwe bernedan; heta roja me jî, baweriya wan bi hêza nivîsê ne xurt e. Gelek Kurdên me hene, gava biçin ciyekî navnîşan nagrin, li nexşê mêze nakin. Reng û bilindiya xaniyan, firehî û dirêjiya kolanan, kendal û newalan ji xwe re mîna rêber û bîranok digrin^[2]

Nivîsa herî pêşemîn ya ideografîk^[3] e, yanî wergera dengan bi wêne. Nivîsa wêne nikaribû pir tiştan zelal, ziman bi beşên rêziman îfade bike. Ji bo zelalanîna hin beşan bi ziman wêne têr nakin. Ji ber vê yekê jî, nivîs nikaribû hertim tenê bi wêne bimîne, pêwîst bû ku bihata pêşvebirinê. Nivîs ji ideografîk derbasî nivîsa fonetîk bû. Ideografîk tenê hin şeklan pêk tanî, hîn jî, nivîsên wiha hene; mîna sînî^[4]. Nivîsa fonetîk kîte û dengên biçûk jî, dikare pêk bîne. Nivîsa pêşemîn beriya zayînê nêzîkê 4 hezar salan^[5] hatiye dîtinê. Bi derketina nivîsê rewşa beşeriyetê xwe guherand û dîrok hîn jî, ronahîtir bû. Nivîs pêpelûka pêşebûyerên dîrokî digîjîne roja me. Nivîsa pêşemîn ya mirovahiyê bi pêş ve bir ya Sumerî ye. Piştî wê nivîsê bingeh ji nivîsên Asûr-Babîl re jî, çêbû. Beşek ji giringiya dîtina nivîsê jî, nivîsa Misirê ya hîeroglîf^[6] e. Asan têgihîştin û anîna ziman rê ji derketina nivîsa fonetîk re vekiriye. Bi hin kêmasiyan be jî, mirov dikare bi nivîsa fonetîk (nivîsa tîpdeng) hemû dengan bide^[7].

 

1.2. Cûrenivîs û Alfabe

Piştî derketina tîpan^[8], di cîhanê de, li gelek ciyan cûrbecûr nivîs pêş ve hatin. Zêdetîp bi serê xwe rê dan ku alfabeyên fonetîk çêbibin. Alfabeyên fonetîk ji hêla pêşketina mirovahiyê gavine mezin bûn, ji derketina  nivîsa pêşemîn ne kêmtir bûn. Bi alfabeyên fonetîk ziman û raman pêş ve çûn, beşên pîşeyî ji her aliyê ve bûn nivîs. Dîroknivîs dest pê kir. Rêziman gihîşt rêşopên bingehîn. Bûyerên devkî li ser kevir û dîwaran, li ser çerm û kaxizan hatin nivîsandinê. Bi vî awayî em dikarin li ser rojên borî agahdariyên ramanî, wêjeyî, hunerî bînin ber çavan^[9].

Alfabe ji sîstema ideografîk û kîte cûdatir e. Ber bi nivîsê ve alfabe zelal dibû. Alfabe piranî di dema xwe ya destpêk de ji tîpên dengdar^[10] (Konsonant) pêk dihat. Dengdar rêz dibûn, dibûn nivîs. Dengdêr (Vokal) di dema pêşketinê de lê zêde bûn. Sîstema kîte jî, ne asan e, ji ber ku zor zêde îşaret pê divên. Sîstema alfabeya kîte ji hêla Fenîkiyan belav bûye; mixnivîs jî, bingeha xwe jê girtiye, lê pêşketîtir e. Kîtesîstema herî kevn ev e, 1500 sal b.z. pê hatiye nivîsandinê. Alfabeya Etrusk-Italîk jî, ji Latînî re bingeh daniye^[11]. Îraniyên kevn 39 îşaret mîna tîp kirine mixnivîs û mîna alfabeyê bi kar anîne. Mirov karibûye ji îdeogram^[12](nivîsandina raman), bi asanî derbasî fonografî (nivîsandina deng) bibe.

Sûmer pîktogram (yanî ideografî), Misir hiyeratîk-demotîk, Asûr û Babîl mix, Hîtît hîerografî mîna nivîs bi kar anîne^[13]. Li cîhanê 2500 heta 3500 ziman hebûne û hene. Ev hejmar hemû zimanên mirî jî, dide^[14].

 

2. Pêşemîn nivîsên Kurdî^[15]

Gava mirov li dîroka Kurdistanê mêze dike, dibîne ku di ser re çend hezar sal derbas bûne. Kurd, yek ji kevnegelên rojhilata navîn in. Bê guman gelekî xwedî dîrokeke wiha kevn wê di warê nivîsê de jî, xwe livandibe; ji bo xwe birêvebirinê hin xet û xêz kişandibe. Kurd, bi cûrbecûr navan jiyane, cûrbecûr nav di nav xwe de hewandine, dihewînin. Em dikarin bibêjin ku pêşenivşên Kurd ne tenê bi navekî lê bi gelek navan xwe livandine.

Li anegora lêkolînên ku em digîjinê, yanî ji me re diyar in, nivîsên ku mirov rasterast bide ser beşekî civakê, ser gelekî bi tena serê xwe ji bo gelên din jî, ne pir zelal diyar in. Hin gel xwedî li borîdemên pêş derdikevin, xwe li ser wan, çand û dîroka wan pahn dikin û ji hêla beşeriyetê jî, tê pejirandinê. Mafê her netewek, her gelek heye ku xwedî pêşeroj be û bi serbilindî xwedî li xwe û borîdema xwe derkeve, lê vê xwedîbûnê bi awayekî bike ku nekeve nav beroşa nijadperestiyê. Em bi vê rewşê binêrin, emê bikaribin bipejirînin ku borîndem, borîndîrokeke Kurdan jî, bi çi navî dibe bila be, hebûye; him ji hêla nivîs, him ji hêla çand û huner. Em çend nivîsbûyerên^[16] ku hîn bi bingehîn zelal nebûne ji rûpelên kevn derxin, yan jî, dev ji wan berdin, emê ji hêla wêje hin nivîs û destkevtiyan bînin holê.

Li anegora hin Lêkolînan^[17] nivîsa pêşemîn ji hêla wêje bi zaravayê Hewramî bi navê „Marfet-u Pîr şaleyarî“ ye. Tê gotin ku Pîr şalyer Moxekî(rahîb) Zerdeştî bûye. Kengê jiyaye ne diyar e. Nivîsên wî bi awayê helbest in û li ser zanistî, fêrbûn û nesîhet in. Dawiya her beşî wiha tê nivîsandinê:

 

„Goşit ca wate-i Pîr Şalyar bo

Hoşit ca kiyasta-i dana-i Simyar bo“^[18]

 

Bi Kurmancî:

Guh bide gotinên Pîr Şalyar

Ramanên xwe bihêle ba pêxamê zanayê Sîmyar

 

Tê gotin ku „Marfet-u Pîr şalyarî“ ji Qur`anê kevintir e.

 

„Daran giyan-daren cerg u dil bergen

Gahê pir bergen, gahê bê bergen

Kerg ce hêlên, hêlê ce kergen

Ruwas ce ruwas, wergen ce wergen“^[19]

 

Bi Kurmancî:

Dar bi giyan in, dil û cîger pel in

Carna pir in pel, carna bê pel in

Dîk ji hêkê ye, hêk ji dîkan

Rovî ji roviyan, gur jî, ji guran

  

Helbestek şînî li ser hêrîşa Ereban e. Gava Ereb ketine Kurdistanê pir xwîn rijandine û her derê talan kirine. Ev helbest, tê gotin ku li ser çermek hatiye nivîsandinê, lê çerm winda ye, nehatiyê dîtinê.

 

„Hurmuzgan riman, etran kujan,

Wêşan şerdewe gewrey-i gewrekan,

Zûrkar ereb kerdine xapûr,

Gina-i pale yî heta şarezûr,

şîn û kenîkan we dîl bişîna,

Mêr aza tilê we rû-i hiwîna,

Rewişt Zerduştre manewe bê-kes

Bezêka nîka Hurmuz we hüç-kes“^[20]

 

Bi Kurmancî:

Cîpanehên hurmuz xira kirin, agirê wî vekuştin

Xwe veşartin yên herî gewre ji gewreyan

Zorkarê Ereb kirin her ciyê wêran

Heta şarezûr gundên paleyan

Girtin hemû keç û jinan

Mêrên mêrxas man di nav xwînan

Siwarên Zerdeşt man bêkes

Hurmuz nehat rehmê li hîçkes

 

2.1. Zaravên^[21] Kurdî û nivîs

Zaravên Kurdî hemû nebûne zimanê wêje^[22]. Hin zarav jî, dem bi dem bûne zimanê nivîs û wêje. Piştî Hewramî ji hêla wêje zaravê herî kevn Kurmancî ye. Mirov dikare bêje di wêjeyê klasîk de Kurmancî zaravê herî dewlemend e. Hemû zaravên Kurdî bi wêjeyê devkî gelek xurt in, lê ne bi nivîs. Bi Kurmancî wêjeyê herî kevn li anegora zanebûna hin lêkolînvanan helbestên Babe-raxê^[23] ji eşîra Hemzanî ne, ji sedsala 8 an mane. Helbestvan Babe-rax di şerê li dijî Erebên Ebasî de li ba mîrê Kurd Cafer bin Mihr Hesen el-Kurdî cî digre û bi helbestên xwe bang li hemû Kurdan ji bo alîkariyê dike:

 

„Mîr im Cafer bizane

Dema me çend hizan e

Êla mayî nezan e

Barê mayî giran e“

 

Dubare:

 

„Kalîn werin bi hev ra

Lawîn werin bi tev ra

Dest xencerên sedef ra

Bi saz û maz û def ra“

  

Di helbesteke din de:

„Kumêtê xwe li meydanî bezîne

Debanê xwe tu jor da daweşîne

Bi dengê zincawî li dijmin bike qîr

Bê bakî xwe linav wanda bihejîne“^[24]

 

Zimanê nivîs, bi taybetî wêje, bi rewşa siyasî ji nêzîk ve girêdayiye. Li Kurdistanê dem bi dem hin mîr desthilat bûne û zaravê wan, di dema desthilatiya wan de bûye zaravê nivîs û wêje. Mînak, di dema mîrîtiya Erdelan de zaravê Hewramî zaravê nivîs û wêje ye. Di dema mîrîtiya Badînan û Botan de zaravê Kurmancî zaravê nivîs û wêje ye. Mîrîtiya Soran û Baban zaravê Soranî^[25] (devokê Silêmanî) ûwd. bi kar anîne. Zaravê Kurmancî devokê Cizîrî bi tesîra devokên Botî û Hekarî ve bûye zaravê nivîs.

 

Hin helbestvanên klasîk yên zaravê Kurmancî:^[26]

Elî Herîrî (1009/10-1078)^[27], Ehmed Mele Batê (1417-1491)^[28], Feqê Teyran (1375/6?)^[29], Meleyê Cizîrî (1101-1169)^[30], Elî Termukî (1590-1653)^[31], Selîm Sulêman (XVI-XVII), Ahmedê Xanî (1651-1707)^[32], Xaris Bîtlîsî (1758- ?), Pertw Begê Hekarî, Sêx Xalid, Siyahpûş, Cigerxwîn (1903-1985), Osman Sebrî (1905-1993), Qedrîcan (1914-1972)^[33], Ismailê Bazîdê (1654-1709), Serîfxanê Hekarî (1689-1748), Muradxanê Bazîdî (1737-1784), Seydayê Hawramî (1784-1852)^[34].

 

Hin helbestvanên zaravê Soranî:^[35]

Nalî (1797-1855)^[36], Kurdî (1809-1849)^[37], Hacî Qadir Koyî (1815-1898), Sêx Riza Telebanî (1842-1910)^[38], Edeb Ebdila Misbah (1852-1912)^[39], Mela Mihemed Koyî (1876-1945), Wefayî (1838-1902), Xerîq^[40] (1851-1957), Bêhûd (1878-1955)^[41], Zîver (1875-1948)^[42], Sebrî (1875-1944), Selam (1892-1959), Salîm (1805-1869)^[43], Qane Muzher (1894-1960), Ahmed Muxtar Beg (1896-1935), Pîremêr (1868-1950)^[44], Ebdula Goran (1904-1962), Dildar (1918-1948), Bêkes (1905-1949)^[45], Remzî Mela Marif (1902), Hejar (1902-  ), Emîn Axayê Koyî (1839-1887), Keyfî (1814-1883), Tahir Begê Cafî (1875-1917), Mele Marûfê Kokaî (1837-1906), Mewlana Xalidê Kurdî (1779-1827).

 

Zaravê Goranî/Hawramî:^[46]

Mele Perîşan (1398- ?), Mistefayê Mele Ehmedê Bîsaranî (1641-1702), Xanayê Qûbadî (1700-1759), Mewlew Ebdurehîmê Tawaqûzî (1806-1882), Ahmed Begê Komasî (1793-1876), Melayê Jabarî (1806-1876), Mele Wasman Hacî Ismaîl (1796-1889), Mîrza Qadir (1266-1328 koçî).

 

Hin Helbestvanên jin û yên din:

Heyran Xanima Keça Kerîmxanê Dimbilî, Siriyê Xanim (Sirê Xanim) (1814-  ?), Mah Seref Xanim (Mestûre) (1219-1264 koçî, 1847), Baba Tahirê Hemedanî (935-1010)^[47].

 

2.2. Wêje û pêşketina wî

Wêje, heta mîna huner pêk neyê, nikare di zimanê pê tê nivîsandinê de, bingeha xwe bigre. Zimanê nivîs bi wêje xurt dibe û pêş ve diçe. Ger ziman û zarav ne xwedî wêjenivîsên hunerî bin, jar dimînin. Bê wêjehuner ziman teng dimîne. Li ser bingeha xurtbûna wêje, ziman xwe bilind dike û digîjîne pir kesan. Bi zimanekî ve çiqas zêde bê nivîsandinê, ewqas kesên xwende zêde dibin. Bi tenê nivîsandina wêje, hunerwêje ziman pêş ve naxîne. Pêwîstî bi çavekî rexnegir xwendin û nirxandina wan heye. Rexne rê li ber nivîskariyê vedike, dibe sedem ku ew ber bi aliyê çê û rastiyê ve hîn zor bidin xwe.

Em pir caran ji xwe dipirsin, gelo çima wêjeyê Kurdî di nûjendem de pêş nakeve? Pir caran kesin li ser tunebûna wêjeyê Kurdî dipeyivin hene, bi xwe wêjeyê Kurdî naxwînin, nas nakin. Kurdî ji hêla klasîkwêje bi giranî poem gelek pêş ketiye. Klasîkên me zor zêde ne. Em ji cûrbecûr sedeman nikarin bixwînin, jê bêpar in. Wêjeyek neyê xwendinê, rexneyên pisporî lê neyên girtinê xwe bi nûjenî pêş ve nabe. Gava em li sedsala 13 û 14 an dinêrin, helbestvanên bi nirx dibînin. Di sedsalên 14 û 15 û heta destpêka 16 an jî, klasîkên me yên pêşketî hene, lê bi tiliyan tên jimartin; piranî ji wan ne bi kurdî, bi zimanên farisî, erebî, tirkî dinivîsin. Dema Ehmedê Xanî Mem û Zin dinivîse, ji hêla bi zimanê kurdî nivîsîn ve tarîbûneke xurt heye. Ew tariyê diqelişîne, bi kurdî dinivîse. Bi destpêka sedsala 16 an heta dawiya wê hin awêrte hene, lê heta sedsala 17 an bêdengiyeke zor di wêjenivîsa kurdî de peyda dibe. Bi kurdî nivîs, di vê sedsalê de ji hêla klasîkan jî, tişt xwe nadin xuyakirinê. Tu dibêjî qey mirovek bi navê Ehmedê Xanî nejiyaye û berhemek mîna Mem û Zînnehatiye nivîsandinê. Berhemên Ehmedê Xanî di hin quncikên kûr û dûr, di medreseyên Kurdistanê de tên xwendinê, lê tu bandora wan di van sedsalan de, ji bo pêşvebirina wêje tune. Tu helbestvan bi agirê Mem û Zînê nahesin, tu helbestvan naxuyê di holê de. Rewşeke temirî, giyaneke vekuştî, ronahiyeke vemirî, ji hêla wêje û raman ve, hukum ferma ye li Kurdistanê.

Rewşa polîtîk di wê demê de roleke mezin dilîze. Piştî gihîştina mîrîtiyên Kurd ber bi yekîtiyekê di bin serokatiya Îdrîsî Bidlîsî de, encama xebata wan ji bo Imparatoriya Osmanî birêzgirtina Sultanê Osmanî ve ji aliyê mal û milk tên fetisandinê. Êdî bi rewşa xwe xweş in û kurdayetî ji bo wan pêwîst nabe. Ev „yekîtî“ dibe sedemê pirperçebûn û belavbûna mîrîtiyan jî. Mîr ji xwe re mîr in lê ne bi navê xwe, ne ji bo gelê xwe. Ber bi bêdengiyê dimeşin, demeke tarî tê.

Ehmedê Xanî çîrûskek e ku vê bêdengiyê ber bi roja me ve digîjîne. Ronîkirina demê dikare ji roja me re diyar bike. Agahdariya wî nagîje dema wî. Dengê wî wisa bilind e ku yên di dema wî de dijîn, nikarin bibihîsin; deng ji wan dibuhure, tê digîje dema me. Xizmeta wî, ked û gazinên wî, qêrinên wî ji bo ronahiya dema me ye. Mirov dikare ji hêla civak û polîtîka jî, di dem û piştîdema Ehmedê Xanî de bêdengiyek bibîne. Ev bêdengî heta dawiya sedsala 18 an dajo.

Di sedsala 18 an de ber bi wêje hin liv hene, lê ji hêla klasîkwêje coşeke berz di sedsala 19 an de dest pê dike. Sedsala 19 û 20 an ne tenê ji aliyê civak û polîtîka, ji aliyê wêje û huner, çand û ziman û netewetî jî, sedsalên pêşketî ne. Bi sedsala 19 an heta roja me agirê serhildan û şoreşên Kurdistanê tucaran venemirî, her tim geş bû. Li cûdatirîn quncikan be jî, her tim deng bilind bû. Ji hêla polîtîk daxwazên Ehmedê Xanî dîsa di van sedsalan de zêde goşt negirtin. Tijîbûna naveroka daxwazên Ehmedê Xanî ji aliyê polîtîk ve, di pêvajoka me ya nûjendem de dest pê kir, ber bi dawiya sedsala 20 an şûn ve. Daxwazên Ehmedê Xanî ji hêla wêje heta roja me, bi taybetî jî, li bakûrê Kurdistanê bê bersiv mane. Divê, bersiva Ehmedê Xanî, di destpêka sedsala 21 an, di 20 salên pêşemîn de hêdî hêdî bê dayînê. Jinûvezana(ronesans) çandî ji hêla xurtbûnê dest bi avasaziya bingeha xwe pêwîst e, bike.

 

3. Wêje mîna huner

Wêje beşek ji bingeha çand e. Çand û huner bi hev re teng girêdayî ne. Mirovahî çi li xwezayê (suruşt) zêde kiribe, ew çand e. Ji çand, çi ji bo guh, çav û hîs be ew jî, huner e. Wêje bi xweza xwe huner e, lê gotina huner em li vê derê di maneya xweşafirandinê de dibînin; ji ber vê jî, ne her wêje ji bo me hunerwêje ye. Wêje, divê bikaribe çav binexşîne, aheng bide guh, dil bixweşîne û bitepîne. Bi vî awayî em dikarin çav bavêjin hunerwêjeyê kurdî. Klasîkên me poem in, bi awayê helbest hatine nivîsandinê. Helbestên klasîk jî, mîna tê zanîn, ne serbest in, bi pîvan (wezn) in.

Em dikarin di klasîkên xwe de beriya Ehmedê Xanî be, piştî wî be, hunereke tund û xurt bibînin. Mijarên wan xurt in. Zimanê wan xweşrêz in. Maneyên wan kûr in^[48]. Ehmedê Xanî bi wêjehuner li ser hemû klasîkan e, taca farnakîn^[49] e. Bi mijarê xwe ji roja me hîn pêş ve tir e. Mem û Zînbi berziya xwe fonksiyoneke mîtolojîk girtiye ser xwe. Em dikarin bi serbilindî Mem û Zîndanin nav klasîkên gelên cîhanê, yên ku awêrte ne.

 

3.1. Beriya Ehmedê Xanî^[50]

Beriya Ehmedê Xanî 3 helbestvanên Kurd^[51] yên mezin hene: Elî Herîrî, Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyra. Dîsa mîna wan ne bi nav û deng bin jî, Melayê Batê û Elî Termukî hene. Beriya Ehmedê Xanî, nivîskarên navên wan li jor rêzkirî berhemên gelek hêja dane. Piranî helbestên êvînî, heza xwezayê, dîn û destanên kevn anîne ziman. Zimanê wan xurt e, naveroka berhemên wan jî, xurt e. Bi kurdî ve zimanên din jî, di berhemên xwe de bi kar anîne. Biryara tund bi kurdî nivîsîn pêşemîncar di Ehmedê Xanî de xwe şanî dide. Tesîrên helbestvanên Kurd yên beriya Ehmedê Xanî li ser wî gelek in. Ev tesîr ji naverokî bêtir, nirxandin û rêzgirtina wan ji hêla Ehmedê Xanî ye. Ehmedê Xanî, navên wan tîne ziman, dixwaze ew di dîroka çand û wêje de meziniya wan şanî bide. Ehmedê Xanî sê helbestvanên^[52] beriya xwe pir tîne ziman.

 

3.2. Ehmedê Xanî

Ehmedê Xanî helbestvanê Kurd yê netewî ye. Bingeha fîlozofiya netewa Kurd daniye. Bîr û raman ji bo pêşerojên Kurdan afirandiye. Destana Mem û Zîn bi pênûsa wî digihîje nemiriyê. Mem û Zîn, mîna pir kes dixwazin naverokasan bigrin li ser êvîna du kesan tenê nîne, ew bingeh ji êvîna welat re datîne. Kurdistan di sedsala 17 an de, di navbera Imparatoriya Osmanî û Imparatoriya Farisan de herêma şer bû. Di vê sedsalê de Faris û Tirk Kurdistan di nav xwe de par ve kirin, kirin du perçe^[53].Encama rawestandina şerê, perçekirina Kurdistan bû. Sînor hatin kişandina di nav xaka Kurdistanê û bêdengiyek dest pê kir. Di wê demê de (1650) Ehmedê Xanî^[54] hat dinyê.Di nav êşa perçebûn û felişîna Kurdan û mîrîtiya wan de mezin bû. Berhema xwe ya herî girîng Mem û Zîn di sala 1695 an de tewa kir. Mem û Zîn ji 2655 beyt pêk tên û 26 beş in^[55].

 

3.2.1. Mane û girîngiya Ehmedê Xanî

Ehmedê Xanî, ne tenê mîna helbestvan taca farnakîn e, ew zanyarekî gelemper e. Ji aliyekî ve fîlozof e, ji aliyê din ve bîr û ramana netewî yekemîncar di wî de bi kurahî dest pê kiriye. Ehmedê Xanî, hunermendê dilêvînê ye, dîndarekî firehzan e. Di dîndariya xwe de ewqas kûr e ku bê hemdê xwe şîreta li xwedê dike carnan:

 

“Îblîsê feqîr ê bêcînayet^[56]

hindî te hebû digel înayet

         her roj-i dikir hezar îtaet

         lewra ku te da wî îstîtaet

Wî secde nekir li xeyrê Mabûd

Gêra te ji ber derê xwe merdûd

         Wî secde nebir li pêşê exyar

         Qehra te kire mixelledunnar

Elqisse, ji hîkmeta te agah

Ferdek me nedî, tebarekellah“ ^[57]

 

Ehmedê Xanî, nefsbiçûk e, tucar xwe mezin û li ser kesî nabîne. Karê xwe dilopek ji avê, tiştekî gelek biçûk dibîne, lê dîsa jî, dikare karê xwe pir baş biparêze. Ehmedê Xanî, ji zanayên dema xwe ne bêhay bûye. Ji helbestvanên Ereb, Faris heta ji fîlozofên Yonan^[58] haydar bûye. Behsa Platon û Hîpokrates dike. Agahdarî û zanyariya wî li ser çand û hunera gelên rojhilata navîn kûr e; ji alemê din jî, bi xeber e. Li dinyê çi dibe, zane. Mirovên kurd baş dinase, li ser çand û huner, folklor û ziman, dîn û gerdûn pir zana ye. Agahdariya wî li ser kul û êşa Kurdan gelek e. Derdê Kurdan çi ye, çima çareser nabe, baş dizane. Perçe û belavbûna Kurdan di dilê xwe de hîs dike. Zehmetiya dema xwe dibîne, lê tenê bi ditînê namîne, tîne ziman jî. Bersiva pirsan dide, pêşniyazên çareseriyê dike. >areserî di pêşveçûna zanistî, yekîtî û hebûna otorîteyekê de dibîne. Bêxwedîbûna Kurdan di tunebûna serokatiyeke giştî de dibîne. Perçebûna mîrîtiyên Kurdan qelsî û nezanî qebûl dike. Mirovekî zana, xurt û xwedîzewq ji bo serokatî daxwaz dike^[59]. Daxwaza Ehmedê Xanî ya serokatî yekbûn û dewletbûn e. Mîna pircaran tê nirxandinê, daxwaza Ehmedê Xanî, ne ew e ku padîşahekî Kurdan hebe çi dibe bila bibe. Ew yekî dixwaze ku bi xurtî, zanistî Kurdan bigijîne hev. Gazina wî li nezaniya, nebûna bîr û ramana netewî ye. Dide xuyakirinê ku Kurd „ji Ereb heta Gurcan“ mîna bircan bûne^[60].

Ehmedê Xanî, di Mem û Zîna xwe de, her tim pirsgirêkan dicivîne hev, li ser wan dinivîse û paşê jî, ji bo çareseriya wan kilîlan dide destê mirov:

 

Hem ehlê nezer nebên ku: „Kurmanc

işqê nekirin jibo xwe amanc

 

têkda ne talibin, ne metlûb

vêkra ne muhibb in ew, ne mehbûb

 

bêbehre ne ew ji işqebazî

farix ji heqîqî û mecazî“^[61]

 

Ji êvînê mebest çi ye li vê derê zelal diyar dike. Evîn êvîna welat e, xwedîderketina ziman e, çand e. Bingeha nivîsandina berhemên xwe bi kurdî ji me re diyar dike ku ew êvîna welat nivîsandiye. Zîn welat e. Mem Kurd e. Welatparêzî çawa be, êvîna welat di dilê mirov de çawa bi êş be, di kesanetiya Mem de şanî me dide. Welat ji bo me çiqas girîng e, ji me çiqas hez dike û her tim li hêviya xwedîderketina me sekiniye, di kesanetiya Zînê de bi me dide dîtinê. Lehengî û safiya Kurdan em di Tajdîn de, îxanetê di Beko de dibînin. Di kesanetiya Mîrê Cizîra Botan bi me dide xuyakirinê ku Kurd xwedî li welatê xwe dernakevin, serok û rêber ji nav xwe dernaxin, xulamtî ji biyaniyan re dikin: Mîro Botan Zeynelabîdîn bi koka xwe Ereb e, ne Kurd e.

Ehmedê Xanî, li ser nivîsandina berhemên xwe bi kurdî, ji rexne û nirxandinan re rê vekirî dihêle. Beriya herkesî ew bi xwe li ser disekine û pir mutewazî dibêje, baş xirab malê me ev e. Me ne diziye, çi hebûye wê aniye^[62]. Ehmedê Xanî, Kurd û hevdu nepejirandina wan baş dizane, rewşa helbestvaniya di wê demê de dizane, ji klasîkên beriya xwe haydar e. Ji ber vê yekê jî, dixwaze ber li rexneyên vala bigre, dibêje, ya ji destê min hat ev bû, neçe xweşa we ya çêtir hun binivîsin^[63].

Nirxandina Ehmedê Xanî, bi salan e çêdibe^[64]. Maneya Ehmedê Xanî, di roja me de hîn nû, bi pêşniyazên Tevgera Azadî di nav gel de belav dibe. Rojên pêş me wê li ser mane û girîngiya wî, helbestvanî û fîlozofiya wî, zanyariya wî gelek xebatên zanistî çêbin. Pireke 300 salan di navbera dema me û dema Ehmedê Xanî ava bûye. Emê bi rawestaneke kûr û berfireh vê pirehê hîn ji nêzîk ve binasin, dûriya di navbera xwe û Ehmedê Xanî de kurt bikin. Mercên têgîştina Ehmedê Xanî, ne tenê afirandina berhemên di mistewa Mem û Zînê de ne. Têgiştina wî, xwedîderketina nirxên ku datîne pêş me ne. Divê em bigîjin dilberzî û welatêvîniya wî.

 

3.3. Piştîdema Ehmedê Xanî

Piştî Ehmedê Xanî, heta dawiya sedsala 18 an bêdengî heye. Sedsal bêdengî. Herçiqas hin nav mîna Serîfxanê Hekarî, Muradxanê Bazîdî, Xarisê Bîdlisî, Seydayê Hewramî^[65] hebin jî, sedsal di wêjeyê kurdî de valahiyeke mezin e. Tijîkirina wê zor e. Ji hêla zaravê Kurmancî heta nîvê sedsala 19 an bêdengiyek heye, berhem hema hema tune. Die destpêka sedsala 19 an de, bi zaravê „Soranî“ coşek ji hêla helbestvanan heye ku heta roja me didomîne. Piştîdema Ehmedê Xanî, gelek helbestvanên hêja derketin lê yên ku bi rastî nêzîkê riya wî bûn, kêm in. Mirov kêm navan dikare bîne ziman^[66].

Helbestvanên Kurd yên xurt bi hemû zaravan (bi taybetî: Kurmancî û Soranî) xwe digîjînin roja me, lê dîsa jî, ciyê Ehmedê Xanî hîn tijî nebûye. Tesîra helbest û helbestvanên piştîdema Ehmedê Xanî li ser wêjeyê kurdî gelek e. Ji ber ku bingeha wêjeyê kurdî poem e, tesîra wî li ser berhemên paşerojê gelek zêde ye. Di roja me de jî, ev rewş xwe hîn zêde neguhertiye. Hîn jî, di wêjevaniya kurdî de poem yanî helbestvanî ji pexşan(nesîr) xurtir e, nivîsên pexşan ne xurt in. >îrokên gelerî di van salên dawî de dibin nivîs. Destan nû dikevin nivîsê. Hînbûna nivîsê di nav Kurdan de bi gelemperî ne xurt e, ne pir kevn e jî. Nivîs hebû, lê herdem kêm bû. Wêjevaniya devkî li ba me li pêş nivîsê bû. Di roja me de Kurd zimanê xwe hîn jî, kêm bi kar tînin. Li anegora asaniyê xwe dilivînin, piranî bi zimanên biyanî dinivîsin.

Divê em wesiyeta Ehmedê Xanî bînin cî. Zor be jî, jar be jî, emê pêvajoka xwendin û nivîsandina zimanê kurdî^[67] bilezînin û pêş ve bixînin! Pêwîst e em gav ber bi Ehmedê Xanî, lê ne paş berepêş bavêjin.

 

4. Nûjendem û wêje

Wêjeyê kurdî di dema me de hîn jar e. Herçiqas berhem bi cûrbecûr zaravên kurdî hebin jî, têr nakin. Mirov dikare bibêje ku pêvajoka nivîsandina wêjeziman ji mêj ve dest pê kiriye, lê mirov nikare pêşketinek fireh û kûr, bi taybetî di zaravê Kurmancî de bibîne. Wêjenivîs têr nake, divê ew ji hêla çap û belavbûn û xwendinê ve jî, bên piştgirîkirinê. Ne tenê bi kurdî nivîs, qelîte divê bê xwestinê. Bi nûjendemê em di nav xebata wêje de ne, lê heta niha em hîn negihîştine tenga wêjeyekî ku balkêşî be ji hêla cîhanê, yan jî, ji hêla seranserê Kurdistanê. Wêje ne tenê helbest û çîroknivîs, roman û novelnivîs e; pêwîstî bi berhevkirin û nirxandina giranbihayên devkî yên gelerî heye. Pêwîstî bi rexne û rêzgirtinê heye ûwd.

 

4.1. Wêje, nivîskarî û pirsa Kurd

Pêvajoka me ji nivîskarên Kurd ji nivîskarî bêtir tiştan dixwaze. Kurdbûn zor e. Nivîskarê Kurdan bûn hîn zortir e. Nivîskarên Kurd li hember pirs û pirsgirêkên Kurd jî, xwedîberpirsiyar in. Em bi berbûna neteweyeke yekgirtî, dewletê ve diçin. Dema me demeke dijwar e. Rewşa gelê me rewşeke awêrte ye. Hêviyên gel zêde ne. Gel daxwazên mezin dide pêş nivîskariyê. Nivîskar divê beriya hertiştî nivîskariya xwe bike, lê nivîskariya gelê xwe bike. Rast e ku hin taybetiyên rewşa nivîskarî, helbestvanî hene; lê divê neyê jibîrkirinê ku hin taybetiyên jiyana gelan jî hene, hin taybetiyên welat û netewetî jî, hene.

Ger mirov giş rewşan bide ber çav, bi serekî zelal binirxîne, dikare nîrê zorê bitewîne, bişkîne. Di roja me de, mirov nikare bêje ku nivîskarî xwe mîna biyaniya pirsê dilivîne. Nivîskar bi pênûsa xwe nebe berdevkê gelê xwe, gel pirsgirêkên xwe di pênûsa nivîskar de nebîne, nêzîkê wî/wê nabe: Bi vî awayî wê herdu hevdu nepejirînin. Divê mirov valahiya Ehmedê Xanî tijî bike. Di dema Ehmedê Xanî de serokatî û yekîtiya Kurdan tunebû, di dema me de jî, ew hene, Ehmedê Xanî nîn in ku vê rewşê binirxînin. Pirkirin û pêşketîtirbûn ji Ehmedê Xanî û klasîkwêje armanceke çiqas zor be dîsa jî, divê di warê wêjeyê nûjen de bernama me be.

 

4.2. Hin bîr û pêşniyaz 

- Ji bo pêşveçûna nivîskarî pêwîstî bi saziyên fêrkirinê hene. Ji dibistanê heta zanîngehê li kuderê derfet hebin, mirov dikare bixe xizmeta gelê xwe, xizmeta çand û zimanê kurdî.

- Bi zimanê kurdî hemû zaravan mamoste, perwerdevan û komikên xebatê ji bo pêşvebirina    materyalan divên. Xebatên pîşerêxistin gerek in.

- Ji bo pirbûna nivîskar, xwendekar û xwendevanan di saziyên heyî de mirov dikare „nivîsdezgeh“ an veke.

- Kurd dikarin li ser riya Ehmedê Xanî, nûjenwêjeyekî kurdî bivejînin û bersiva demê bi berhemên naveroktijî, mijarxurt, risterêz û awazxweş bidin. Sedsala 21 an sedsala Kurdan e. Em ji îro ve amadeyî ji bingeha wêjeyekî xurt re bikin. Tovên şitil û fîdanên pêşerojê dikarin di dema me de bên avêtinê.

- Hewldana bingehîn perwerdeya nivşên pêşerojên me ne. Mafê wan e ku bi êvîna welat, dilberziya şoreşa Kurdistanê bigihin, di nav çand û zimanê xwe de mezin bibin.

- Mirov dikare saziyên pêşerojê ji bo Kurdistanê ji îro ve ava bike. Ji bo avakirina saziyan^[68] pêwîstî bi raman û xebatên giş mejûkedrêjên Kurdan heye. Bingeha muzeyek, bingeha muzeyek ji bo nirxên şoreşê, pirtûkxane û civandina nirx û rûmetên netewî ji îro ve dikare xwe deyne ser pêşexebatên cûrbecûr.

- Ji bo pêşveçûna wêje û nivîskarî rexnegirên pîşeyî pêwîst in. Mirov hewl bide ku hin Kurd rexnegîrî mîna pîşe hilbijêrin. Rexne û rexnegîriyeke objektîf dikare nivîskarî û wêje çê pêş ve bibe.

 

5. Encam 

Ehmedê Xanî, di dîroka Kurdistanê de yekemîncar bi konferans û civînên fireh tê bîranînê. 300 sal in ku Ehmedê Xanî gotinên xwe anîbûn ziman. Jiyan, Ehmedê Xanî, di daxwaz û pêşniyazên wî de rast derdixe. Bê yekîtî û tacperwerî ji hêla êvîna welat, bê şer û neteweperwerî Kurdistan serfiraz nabe. Ji bo serfiraziyê pêwîstî bi zanyarî û daxwazên kûr divê. Ez dixwazim gotara xwe bi çend risterêzên Mamoste Evdirehman Durre bigîjînim encamê:

 

„Li we wesyet dikim Kurdno! Li Kurdistanê min hildin

Bi wî axa mubarek hûn di gorê da me çav kildin

 

Kefen rakin ji ser çava, ku lê danî we min gava

tijî kin jê ber û nava, li zava hesreta dildin

 

Li zava gerdeka Zînê, bidin can daye mizgînê

Memê bînin li ba Zînê, serî tê de li paxildin

 

Li şûna `Devr û Yasîn´ê bixwînin hûn Memo Zînê

Bi kurmancî ku telqîne, bidin awazê bilbil din“^[69] 

 

 

Çavkanî

 

BEDIRXAN, Celadet Ali, Bingehên Gramera Kurdmancî, Stockholm, 1994.

BENDER, Cemşid, Kürt Tarihi ve Uygarlıgı, 3. Baskı, Istanbul, 1991.

BLAU, Joyce, Die Wissensçaft von der kurdisçen Spraçe, in: Kurden Azadi, Freiheit in den Bergen, Sçallaburg 1992.

BLAU, Joyce, Kurdisçe Literatur, in: Kurden Azadi, Freiheit in den Bergen, Sçallaburg 1992.

BUDGE, E.A. Wallis, An Egyptian Hieroglyphic Dictionary, Vol.I, New York, 1920.

DURRE, Abdurrahman, Dengê Kurdistanê Evîna Welat I, Istanbul, 1992.

FUAD, Kemal, Kurdisçe Handsçriften, Wiesbaden, 1970.

GREEN, M.W., NISSEN, Hans J., Zeiçenliste der arçaisçen Texte aus Uruk, Berlin, 1987.

KURDO, Qanatê, Tarîxa Edebyeta Kurdî Bd.1, Stockholm, 1983.

KURDO, Qanatê, Tarîxa Edebyeta Kurdî Bd.2, Stockholm, 1985.

LEXIKON spraçwissensçaftliçer Termini, Hrsg. von Rudî Conrad, Leipzig, 1988.

MELÎK, Fêrgîn, Guhertinên Ziman û Zaravan, di: LÊKOLÎN Kovara Înstîtuta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî, r.27-49, Berlin, 1995.

MEYDAN LAROUSSE, Büyük Lügat ve Ansiklopedisi, Band 1, Istanbul, 1969.

MEYDAN LAROUSSE, Büyük Lügat ve Ansiklopedisi, Band 12, Istanbul, 1973.

MEYERS Grosses Universal Lexikon, Bd.12, Mannheim, 1984.

MEYERS Grosses Universal Lexikon, Bd.13, Mannheim, 1985

MINOROSKY, V.F., 1927, Kurden, di: Enzyklopaedie des Islam, Bd.II, Leiden-Leipzig.

MUKRIYANÎ, Kurdistan, Berawêrdkirina hinek taybetiyên Diyalektolojî li Navbera Zaravên Kurmanciya jorîn û Kurmanciya navîn, di: LÊKOLÎN Kovara Înstîtuta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî, r. 50-55, Berlin, 1995.

NEBEZ, Cemal, Zimanî Yekgirtûy Kurdî, Amberg, 1976.

XANÎ, Ehmedê, Mem û Zîn, (w. M.Emin Bozarslan), çapa 2, Istanbul, 1975.

XANÎ, Ehmedê, Nûbar, (w. Zeynelabidin Kaya), Stockholm, 1986.

QOXÎ, Mele Ehmedê, Rêberê Sanî, şerha Eqîdeya Ehmedê Xanî, (w. Z.Zinar), Düsseldorf, 1990. şçığ

UZUN, Mehmed, Destpêka Edebiyata Kurdî, Ankara, 1992.

YUSUFOVA, Zerê, Die derheqê Rewşa Zaravzaniya Kurdî de, di: LÊKOLÎN Kovara Înstîtuta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanist, r. 56-64, Berlin, 1995.