rojava.net_nimune

Birr 4

Encam

Ji teviya ewê derbasbûyî diyar dibe, ku zimanê Kurdî yeke ji zarên Indo-Europî yên serbixwe, û ew di nav deman re pêş ve hatiye, giş taybetî yên xwe yên zimanî yên mak paristine, û ew di hinek navçeyên xwe de bi hikariyên zimanên hevser, bo hinde egerên bazarganî (aborî) an jî olî hiker bûye.

Ji ber ku ziman – çi ziman dibe bila – pareke cihê nabe ji şaristaaniya neteweyî, û ziman wek şaristaniyê ye, tê guhartin û pêşketin tê de ji ber encama li ser hev kombûnaa gewre ya serohatin gelê, ku ewan pêda kirine, û dibe jî, ku gelek ji gelên din di teherên zimanî yên di nav wan de bi kar tên pir cihê be, lê ewan her mina kurên yek neteweyekê tên dîtin, meger ewan bawer kiriye, ku bi yek zimanî dipeyivin.

Ji rewşên bingehîn zimanê jîndar pêş ve çûn û guhartine, ew di nav demên ciyawaz re tê guhartin û dêmenên wê yên hûr ji aliyên ceografî ve, ango ji herêmekê ta bi yeke din, ji hev cihê ne. Ev jî bi wê wateyê ye, ku ew pêşkeve, û pirsa giring a, ku xwe li vir davêje hole, eve:

– Ta çiqasî cihêbûn di nav her zarekî (zimanekî) de tê pejirandin û çi demê cihêbûna di nav zaravan de zimanên ji hev cihê, cihêbûnê pêda dike?

–

Bersiva li ser vê pirsê di serxetkirina me ye ji têgihoka netewê re, ji ber ku em li ser herdu u’nsirên bawerî û xişûşê (şiû’rê) rawestîne, û ev bi wê wateyê ye, heger ên bi zaravin ji hev û din cihê dipeyivin, bawer dikin, ku ewan tenê bi yek zarekî dipeyivin, ji xwe pişt re giringiya cihêbûnê di navbera wan zaravan de tune ([56]).

Wilo jî em dibînin, ku çiqas cihêbûnê di navbera zaravên zarê Kurdî de fireh be. Nabe ew bibe bingehek bo lêdana koka wî zimanî an jî bo cihêkirina hinek zaravên wî ji maka wan a kurdî. Meger ewên bi van zaravan bi xwe dibêjin, ku ewan tenê bi zarê Kurdî dipeyivin. Bi ser ve jî xwepêgirêdana siniçî (exlaqî) û hîsa wan a xweyî yaw ê jêhatê, tê de tiştê, ku hemi rayên di warê zimanê Kurdî û zaravên wê de hatine gotin, berbad bike, û ewên ku mebest ji wan dijberiya vî zimanî û pûçkirina nasnameya wî ye û neykirina kevnekoka wî ya zimanî ye.

DAWÎ

Jêderê bi Ingilîzî

A. Abbreviations:

G.J. = Geographical Journal

J.R.G.S. = Journal of the Royal Geographical Society

B.S.O.S. = Bulletin of the School of Oriental studies

B.S.O.A.S. = Bulletin of the School of Oriental and African

studies

J.R.A.S. = Journal of the Royal Asian Society

R.C.A.J. = Royal central Asian Society Journal

B. References:

13. Austen H. Layard. ( Discoveries among the ruins of Nineveh and Babylon, with travels in Armenia, Kurdistan and Desert) New York, 1853

14. C.J. Edmonds.( Kurds, Turks and Arabs), London 1957

15. E.B. Soan, ( Grammar of the kurdish Language), London 1913

16. George N. Curzon, ( persia and persian question) London, Vol. 2, 1892

17. Henry feild, (Contribution to Anthropology of Iran), Chicago, 1939

18. James Creagh, ( Armenians, Koords and Turks), London, 1880

19. M.M. Van Bruinessen, ( Agha, Shaikh and state),1968

20. Mrs. Bishop, ( Journy in persia and Kurdistan) Vol.1, London,1981

^21. Raphael Patai, ( Society, Culture and change in the Middle East), 3^{rd Editon, 1971}

^22.^{Taufiq Wahby and C.J. Edmonds, (Akurdish-English dictionary),
Oxford, 1966.}

^23.^{The Encyclopaedia of Islam, Vol. 1, Leiden, 1960.}

^24.^{Vantan Melkonian, (The Grass-folk: Notes on Bakhtiaries), The
Faiha press, Basrah, 1940.}

^25.^{William O. Douglas, (Strange Land and friendly People), London,
1951.}

^26.^{Williams Moris, (The Heritage illustrated dictionary of English
Language) New York, 1973.}

C. Reports:

27. Arnold Talbet Wilson, (military report an S.W. Persia- Luristan), Vol. 5. Simla, 1912

28. E.B. Soan, (Report on the Sulaimani District of Kurdistan), Calcutta, 1918

29. E.M. Noel, ( Diary of Major E.M. Noel on Special duty in Kurdistan from June, 4^th to September 21^st, Basrah, 1919

30. Military report on S.W. Persia, (Kuhgalu Country), Vol. 1V, Simla, 1919

D.Articals and Journals

31. Basile Nikitine, ( Kurdish stories from my collection), B.S.O.S., Vol.1V, 1926-28

32. C.J. Edmonds, ( The place of the Kurds in the Middle Eastern Scene), R.C.A.J., 1958 Vol. XIV, Part II

33. Colonel H.A. Sawyer,( The Bakhtari Mountains and upper Elam), G.J., Vol. IV, No.6 1984

34. De Bode, ( The country of Mamasani and Kuhgilu), J.R.G.S., Vol. 13, part I, 1843

35. E.B. Soan, ( Notes on the phonology of Southern Kurdish), J.R.A.S., 1922, part II.

36. E.B. Soan, ( Short anthology of Guran perty), J.R.A.S., 1921, part I

37. Edward Noel, ( The character of the Kurds as illustrated by their proverbs and popular saying), B.S.O.S.. 1920, Vol. I, part IV

38.G.R.Driver, ( Studies in Kurdish history), B.S.O.S., 1922, Vol. II, part III

39. G.S.F. Napier, ( The Road from Baghdad to Baku), G.J., Vol. LIII, No. 1, 1919

40. Jarl Charpentier, (the original Home of Indo- Europeans), B.S.O.S., Vol. IV, 1926-28

41. J.V. Harrison, ( The Bakhtiari Country), G.J., Vol. LXXX, No. 3, 1932

42. Major Rawlinson, ( Nores on amarch from Zahab, at the foot of Zagros, along the mountains to Khuzistan (Susiana), and from thende through the province of Luristan to Kirmanshah, in the year 1836), J.R.G.S., Vol. 9, part I, 1839

43. Sir Arnold T. Wilson, ( The Bakhtiaries), J.C.A.S., 1926, Vol. XIII, part III

44. T. Cyler young, ( The Iranian Migration into Zagros), IRAN, Vol. V, 1967

45. V. Minorsky, ( The Guran), B.S.O.A.S., 1934, Vol. XI, part I

المصادر

أ- المصادر العربية:

1- أنور المائي (الأكراد في بهدينان)، الموصل، 1960

2- جيمس هنري براستد (تاريخ العصور القديمة)، ترجمة داود باقر، بيروت ، 1926

3- خليل إبراهيم جماش (اللغة والحضارة)، مجلة الأقلام، العدد، السنة العاشرةن آذار 1975

4- شرفخان البدليسي (شرفنامه) ترجمة محمد علي عوني، ج 1، القاهرة، 1958

5- شرفخان البدليسي (شرفنامة) ترجمة ملا جميل بندي روزبياني، بغداد، مطبعة النجاح، 1953

6- محمد أمين زكي (تاريخ الدول والإمارات الكردية) تعريب محمد علي عوني، مطبعة السعادة، القاهرة، 1948

7- (خلاصة تاريخ الكرد وكردستان) ترجمة محمد علي عوني، ط 2، ج1، بغداد، 1961.

8- وزارة الداخلية (دليل التعداد العام لشنة 1965) بغداد، 1965

ب – المصادر بالكردية:

1- شرفخانى بدليسي (شرفنامه) وه رگيري هه ژار، جابخانه ي نعمان، بغداد، 1972

2- عزالدين مصطفى رسول ( زماني ئه ده بي يه كگرتووي كوردي) بغداد، 1971

3- كما فؤاد (زاراوه كاني زماني كوردي وزماني ئه ده بي ونووسينيان) گوڤاري زانياري، ژماره 4، 1971

4- محمد خال (فه رهه نگي خال)، سليماني، 1960

[1] ) Lauard, Austen H., (Discoveries among the ruins of Nineveh and Babylon, with Travels in Armenia Kurdistan, and Deser), New York, 1853, p. 374 - Driver, G.R., (studies in Kurdish History), B.S.O.S., 1922, Vol.11, part 111, pp. 493-505

[2] ) Creagh, James, (Armenians, Koords, and Turks), London, 1880, p. 170.

[3] ) Soan, E.B., (Notes on the phonology of Southern Kurdish), J. R.A.S., 1922, part 11, p. 192.

[4] ) Edmonds, c. j., (The place of the Kurds in the Middle Eastern Scene), R.C.A.J., 1957, Vol.XIV, part 11, p.147.

[5] ) Noel, Edward. (The place of the Kurds in the Middle Eastern Scene), R.C.A.J., 1958, Vol.XIV, part 11, p.147.

[6] ) Justi, (Kurdische Gramatik), SPB, 1880 – Socin, (Die Sprache der Kurden), in Grundriss der iranischen Philologie, 1-2 Strassburg, 1898-1901

[7] ) Edmond, C.J., (Kurds, Turks and Arabs), London, 1957, p. 7

[8] ) زكي محمد أمين (خلاصة تاريخ الكرد وكردستان) ط2، بغداد، ح1، بغداد 1961، ص56-305

[9] ) Soan, E.B., (Report on the Sulaimani Distirict of Kurdistan), Calcutta, 1918, p. 85.

[10] ) Charpentier, Jarl, (The original Home of Indo-Europeans, B.S.O.S., Vol.Ic, 1926-28, p. 149.

[11] ) براستد، جيمس هنري، (تاريخ العصور القديمة) ترجمة داود قربان، بيروت، 1926، ص 135. وكذلك أنظر

: Charpentier, Jarl, op-cit, p. 146

[12] ) Bêjeya Arî bi şaşî bûye navê pêşserên gelê Indo-Europî, lê rastî ewe, ku bêjeya Arî ji navê Yûnanî yê ku bo teviya sirta Iranê ji çiyayên Zagros de li rojava û ta bi çemê Sind li rojhilat, hatiye. Ew herêm hîngê bi navê Aryana dihat nasîn, û ji wî jî navê Iranê yê niha hatiye. [ Vegere: Birasted- James Henry, jêdera berê. R. 135]

[13] ) Bêjeya Arî bi çewtî bo pêshserên gelê Indo-Europî hatiye bi karanîn. Di rastiy da bêjeya Arî ji navê yûnanî yê, ku li sirta Iranê kirine, hatiye. Ew sirt a ku bi navê Aryana çiyayên Zagros da li rojava ta bi çemê Sind li rojhilat diçe, û ji wê navê Iranê yê niho hatiye. Vegere: راجع براستد، جيمس هنري، المصدر السابق، ص 135

[14] ) Charpentier, Jarl, (The original Home of Indo-Europeans, B.S.O.S., Vol.Ic, 1926-28, p. 146.

Moris, Williams, (The Heritage illustrated dictionary of the English Langauge), New York, 1973

[15] ) Li ser koçkirina Midiyan nav çiyayên Zagros, binêr:

Yong, T. Cyter, (The Iranian Migration into Zagros), IRAN, Vol. V, 1967, p. 12-17.

[16] ) Edmonds, C.J., op. Cit., p. 7.

[17] ) Divê em ji peyva (Zimanên Iranî) tênegihin, ku mebest tenê wan zimanên di hinder sînorên komara Iranî ya niho de hene, lê belê zimanên Iranî bêjokeke, nîşana komikek mezin ji zimanan dike, ji serhedên pêaxivên wê (kesên pê dipeyivin) sînorên wê dewletê jî derbas dike, û ji ber vê yekê gava ev bêjok di pirtûkê de hatiye, ew bo komika zimanî ya me nîşan kiriye bi kar hatiye û têkiliya wê bi Iranê re wek dewlet nîne, lê belê hinek jî zimanên ku niha li Iranê hene parekin ji vê malbata zimanî.

[18] ) Edmonds, c. j., (The place...), op. Cit., p. 147

[19] ) Soan, E.B., (Report on the Sulaimani Distirict of Kurdistan), Calcutta, 1918, p. iii.

[20] ) Bo nimûne, ne bo tevkirinê, Basêl Nîkîtîn ev parçekirina çawa bo zaravên zimanê Kurdî û parvebûna wan a ceografî aniye zimên:”Zimanê Kurdî parve dibe van komikên jêrîn:

Lorî, Kilhorî (Li herêmên Kermanşah û Hewraman), Soranî (Li Suleymanî, Rewandoz, Şino, SaweBolaq), Goranî (Li Akrê, Imadiyê, Diyarbekir, Bitlis, Bayezîdê) Binêr:

Nikitine, Basile, Kurdish Stories from me collection, B. S.O.S., Vol.IV, 1926-28, p. 121

Û mera dikare wê tevliheviyê di yek ji lêkolînên njen ên giranbiha de jî bibîne, çiku Martin Martinus di doxtornameya xwe de, gava li ser zaravên zimanê Kurdî dipeyive, wan li sê zaravên serekîn li gel zarava Goranî parve dike, û evin:

1- zaravên bakur û bakurê rojavayî (Kurmancî)

2- Zaravên başûrî (Soranî)

3- Zaravên başûrî rojhilatî (Sineyî, Kermanşahî û Likî). [Binêre: Van Bruinessen, M.M., (Agh, Shaikh and State), 1968, P.29-31.]

[21] ) Hergav niviskar û rojhilatnas di axiftinên xwe da li ser zarê Kurdî zaravêd wê va parkirina klasîkî ya zaravê Kurdî bi kartînin:

1- Kurmanciya bakurî 2- Kurmanciya bashûrî 3- Lurî 4- Goranî

Lê belê rastiyên ciyografî zimanî dihêle em vê parkirinê bi kar bînin:

1- Kurmanciya bakurî: Ew zarava, ku serdest e li parên bakur û bakurê rojavayî ji Kurdistanê

2- Kurmanciya navîn: Ew zarava ku serdest e li herêmên orteyî û navîn ji Kurdistanê

3- Kurmanciya bashûrî: Ew zarava serdest e li hermn bashûrî û bashûrê rojhilatî Kurdistan, ku bi Luristan navdar e.

4- Zarava Goranî

[22] ) Bo nimûne binêr: Bo nimûne binêr li: Minorski, V. (The Guran), B.S.O.A.S., 1943, Vol.XI, part 1, p. 75.

Edmonds, C. J., (Luristan), Geog. Jour., 1922, Vol. LIX, No.5, p. 340.

Span, E. B., (Short anthology of Guran poetry), J.R.A.S., 1921, part 1.

[23] ) Bo nimûne binêr: Fuad Kamal (Zarawekanî zimanî Kurdî û zimanî edebî û nûsînyan), kovara Zanyarî, jimare 4, 1971, r. 16-24. û di nêrîna min da ev gotar dimîne wek shanikek ne bi rûmet di dûroka niviskarê wê da û di jiyana kovara Zanyarî ya kintemen da. Û wilo jî:

Wahby, Taufiq, and C.J. Edmonds, (Akurdish-English dictionary), Oxford, 1966, p.V.

[24] ) Mebest ji bêjoka (Iqlîmê Loristan) di vê pirtûkê de, aliyê başûr e ji Kurdistana Iranê ya, ku ji rêya Qesrî Şîrîn-Kermanşah li bakur û ta Bender Deylem û Hesarê li başûr, di nav de jî herêmên Pêşkoh, Piştkoh û Balagirêwe, Bextiyarî, Kohgilo û Almasanî.

[25] ) Hikûmeta îranî çêkirina rêka yekemîn a bo tirumbêlan di nav Loristanê re bo asankirina bi cih anîna amancên xwe yên leşkerî dij bi Kurdan, di sala 1936ê de biryar kir, û gelê kurd dij bi wan kiryaran derket û lew re teşxele li hemî bajêrên Iqlîm pêda bûn û berztirê wan serhildana şêniyê bajêrê Xuremabad û herêma derdora wê bû di wê salê de. Doglas yek ji wan qirkirinên xwînî, ku Riza Pehlewî dij bi şêniyê Iqlîm di wê salê de kiriye, aniye zimên, bo hûrikên wê vegere: Doglas, William O.,(Strange and Friendly people) Niviskar ev birr wergerandiye bo Erebî û di rojnameya El-Iraq de belav kirine (hejmar 1473-16-12’1980) di pêkeva rojnameya El-Iraq de hejmar (40) Çileyê pêşîn-Çileyê paşîn 1980.

[26] ) Dûroka deselatdarên Iranê dagirtiye bi ramyariyên nijadî yên wek van karan, çiku berê jî Şah Abbas (1571-1629 z.) çareya koçkirina tevayî dij bi êlên kurdî bi kar anî bû, û wilo jî Nadir Şah (1688-1747 z.) û Şah Riza Pehlewî,û Mihemmed Riza Pehlewî ramyariya zordarî û metirsînê dij bi gelê Kurd bi kar anî bû, û li ser koçkirina Kurdan di dema Şah Abbas û Nadir şah de vegere:[ Van Bruinessen, Op. Cit., P. 215-220]

[27] ) Bedlîsî, Sherfxan, Sherefname, wergerandina Hezar çapxanehê Nu'man, Bexdad, 1972, r. 29 û Bedlîsî, Sherfxan, Sherefname, Wergerandina Mihemmed Elî ewnî, birr 1, Qahîre 1958, r. 12, wergerandina Mela Cemîl Bendî Rojbeyanî, Bexdad, çapxaneya Elnecah', 1953, r. 20

[28] ) Nikitine, Basile, (Kurdish stories...), op. Cit., p. 121

[29] ) Wahby, tawfiq and C.J. Edmonds, op. Cit., p.V.

[30] ) Nikitine, Basile (Kurdish Stories…), Op.cit., P 121

[31] ) Noel, E.M., (Dairy of Major E.M. Noel on special duty in Kurdistan from June. 14^th to September 21^st 1919, Basrah, 1919, p.9 û di v pirtk da rojnivîs û bîranînên Major Noel li ser gera w ya di rojavayê Kurdistanê da sala 119 ê hene, ji ber giringiya pirtûkê, niviskar di rojnameya Eliraq Elcedîd da (hejmar 387) di 02.06.1977 da belav kiriye

[32] ) Wahby, Taufiq and C.J.Edmonds, Op.Cit., P.V.

Bo nimûne li van pirtûkan binêre:

1- Zekî, Muhemmed Emîn, jêdera berê, r. 297-327

2- Fuad, Kemal, jêdera berê, r. 24

3- Enwer, Elmaî, Kurd li Behdînan, Mûsil 1960, r. 60

4- Xal Muhemmed, Ferhengî Xal, Suleymaniye 1960, r. 60

5- Resûl, Izziddîn Mustefa, Zimanî edebî Yekgirtûwî Kurdî, Bexdad 1971, r. 19-25 û ên din..

Noel, E.M., (Diary of Major E.M. Noel on spezial duty in Kurdistan frome June. 14^th to September 21^st 1919, Basrah, 1919, P.9 û div ê pirtûkê de bîranînên Major Noel li ser gera xwe di rojavayê Kurdistanê de sala 1919ê hene

Ji ber giringiya pirtûkê, niviskar (Fuad Heme Reşîd) ew di rojnameya El-Iraq de , hejmar 387, 2-6.1977 de rêxistiye..

) Edmunds, C.J. (Kurds Turks…), op. cit., P.7.

) Ew sînorkirina piçekî mîna ya Edmonds e, binêr: Edmonds, C. J., op. cit., P. 10

[33] ) Nikitine, Basele, op. Cit., p. 121

[34] ) Ev îvkirina nêzîkî ya Edmonds nivîsandiye: Binêr: Edmonds, C. J., op. Cit., p.10

[35] ) Bo bêtir şirovekirin li ser Lor, Lorê Mezin û Lorê Biçûk, vegere:

- Bedlîsî, Şerefxan, Jêdera berê, Wergerandina M. Elî, E’wnî, r. 24-34 û wergerandina Rozbiyanî, r. 43-56 û wergerandina kurd r. 61-62, 81-82.

- Rawlinson, Major, (Notes on amarch from Zahab…), J.R. G.S., Vol.9, Part 1, 1839 pp. 26-116.

- Bishop (Mrs.), (Journy in Persia and Kurdistan), Vol. 1, Lonon, 1981, P. 295-297.

- Curzon, George N., (Persia and Persian Quistion), London, Vol.2, 1982, pp. 273-275.

- Wilson, Arnold Talbet, (Military report on S.W. Persia. Luristan), Vol.5, Simla, 1912, P.30.