Fehmî Balayî

Dema mirov li berhemeke afrandinê binêre ji aliyê estatîkê ve girngiya wê berhemê tê aşkerekirin ev jî weke şêweyê zanistî di berhemên cuda de tên encamdan. Nîvîskarek bi rêya peyvan berhemên xwe diafirîne. Hunermendek bi rêya resimkirinê diafirîne. Li vir jibo me eşkere dibe ku her yek bi zimanekî taybet berhemên xwe diafirîne. Di qonaxên pêşdeçûna mirovayetiyê bi rengê hizirkirinê û bi rengê dîtinê. Di hundirê mirov de, di navbera hizir û hunerê de rastiyek heye. Ev jî bêhtir di hunerê empressionisimê de diyar dibe. Ji bo me cîhaneke şefaf a pêl bi pêl hatî avakirin li ser tîrojkan û bêhtir diyar, ji rengên xwe em dikarin vê diyar bikin, li ser wê cîhanê ya vê yekê ji bo me eşkere dike. Her yek bi nêrîneke cuda û rêbazeke cuda vê yekê pêk tîne. Lê armanca hemûyan yek e. Huner tiştekî bê dawî ye ku dibe dîroka mirovatiyê li pêş çavên rêvingan dîmen tên guhartin bi berdewamî û nayên zivrandin. Ev yek her tim di xaleke binecih de ye û berdewamiya guherînê ye û li gor qonaxên jiyanê çavdêriya karwanê vê yekê dike. Li vir em dikarin bêjin xaleke binecih heye, ew jî armanca hunerî ye, ew hizra rojane li pêş çav e û li dûv diçe. Ma ev yek tê rawestan û di cih de dimîne? Ev pirs ne rast e. Rastiya vê yekê her dem di rêya xwe de berdewam e. Beşdarbûna hemûyan di vê armancê de nabe rêgir, pê re her yek bi nêrîneke cuda lê binêre. Gelek caran li cem hunermend ev yek diyar dibe û dibe sedema dudiliyê. Ev jî wê diyar nake ku bibe sedema afirandina ciwaniyê. Ew rê ya rûdan tê de tên nîşandan. Ev ciwanî ji afirandina hunermend diyar dibe. Li vir mirov dikare bêje huner bizaveke afrandin û ciwaniyeke bi rumet e. Ciwanî bi nêrînên hundirî û felsefî tên zanîn. Dîmenên tîrêjên rojê li ser bilindiya çiya û daristanan ciwaniyek e, lê ciwaniyeke bi bandor e. Ew ciwaniya ku hunermend bikare di hunera xwe de pêk bîne û biafirîne. Li vir dîyaloga di navbera berhemê hunerî û temaşevanî de karê hunerî peyda dike. Nepeniya vê yekê jî, huner bi xwe ye. Dîroka hunerî hunerên cuda cuda diyar kirine. Yên ku diyar bûne bi hezaran sal in di hemû deman de vê yekê ji girêdanên hizrê yên ku li ser ferz dikirin, ji bo ciwaniya hemû hizran rizgar dike. Dema balinde difire wênegirê fotografî dikare bi kamerayê vê firê rawestîne, resmê wî bikşîne û binêre. Berdewamî tê de tine û tenê dîmenek jê diyar dibe. Lê berdewamî û bizav, her yek ciwaniyekê dide. Lêkolînên hunerî wê yekê diyar dikin ku kûrayî û zanyarî li ser naveroka karê hunerî bi xwe ciwanî ye. Bi vî şêweyî têkeliyên di navbera huner, mirov û xwezayê de giring in. Rola hunerê di ciwaniyê de ew e ku di jiyanê de xweşiyekê dide mirov û jiyanê pê dixemlîne. Pêwîst e em kûrtir li vê yekê binêrin da kilîla rastiya vê yekê û xala destpêkê ji bo me eşkere bibe. Ji demekî ku mirov peyda dike ne ji bo sûda xwe ji bo leyistin û afirandinên bi her rengê hunerê dest pê dike û ev yek bi karekî hunerî tê nasîn. Bi van haletan hewldanek peyda dibe ji bo têkdana wan sînorên xwezayê ku li ser me hatine ferzkirin huner dest pê dike. Di civakên kevin de peyker an jî resim bi rengekî destanên olî, yan rudanên dîrokî ta çêkirin ku dîmenên xwe pê binecihkirinê. Herweha di demeke nêzîk de bêhtir hestkirin bi ciwanî û afirandinê dikir. Em dikarin rengdaneke din diyar bikin, ew jî cîhaneke nediyar a afirandinê ye. Ya ku pê hizir û hest dike û xwe pê ve dibîne. Ku hunermend dikare di cîhana ji derve de pêk bîne. Bi berhemê hunerî van hestên hundurî dide pêş çavê her kesî. Bi vî şêweyî gelek caran ji bo xweza bê veguhastin huner dibe pêwîstiyeke afirandinê. Lê bi rêyên taybet.

  Heger em li tabloyên hunermendên mîna Renwar, Durin û Sutin binêrin, nêrînên wan ji bo xwezayê ji cîhana ji derve de ku wêneyekî jê werbigire, yek ji dîmenên ji derve wergirtî her yek bi tenê afirandina hundurîn e. Lê bi nêrîneke taybet ya hunermendî, mîna şanogerekî ku li ser depê şanoyê û bizava zarvekerî li gor daxwazên derhênerî bikaribe peyvan bi kar bîne. Huner rastiya derunî ye ji bo nêrînên ji derve, yan a derdikeve ji mirovî û cîhanê. Herdu bi hev re vê yekê pêk tînin û wateya ciwaniyê didin. Ev yek ji mucîzeyên mirov û girêdana wî bi xwezayê re, mîna ruh di laş de be.[1] Ger em awirekê bidin hunera empressionisim, em ê bibînin ku li pêş çav reng giringiyeke mezin e. di pêkanîna karekî hunerî û hesta ciwaniyê de peyda dike û bandora xwe li ser hizir û hestên hundurîn ên mirovî dike. Ev huner, hunera dîmen û rengê ye. Dema em behsa empressionisma dikin komeke reng dikevin ber çavên me, sêber û ronahî têne hestkirin. Bi lez bi karanîna firçeyan û cihê lêdana wan bi çend rengên ciwan tên xemilandin, paqijî û ciwaniya bi karanîna rengan bi şêweyekî ciwan û hişiyar bi karanîne. Sêber bi komeke rengên sar ku rehetî li def me peyda dibe. Ronahî bi komeke reng tê bi karanîn. Wek rengê porteqalî, zer, oker û tonên wan. Wisa reng hesta bînerî ber bi tabloyê dibe. Ji ber sedema bi karanîna wan cureyên rengan mirov di van rengan de germî û sariyê hîs dike. Dema em li tabloyên hunermend Sezan, Clod Mune û Alfred Sisili binêrin dê bo me diyar be, ku mirov hest bi wan deman bike, av û hewayên wê dema ku tablo dirust kirî. Ji ber ku van hunermendan piraniya tabloyên xwe li der ve dirustkirine. Ji ber vê yekê mirov av û hewayê li derve hîs dike. Di vî şêweyê hunerê de rizgarkirina firçeyê bo ji nepeniya lêdana wî, bi rengên zeytî û hemû aliyên firçeyê. Bitaybet bi firçeyên pan ji bo pirkirina buşahiyan di tabloyê de reng bi paqijî bi karanîne. Bitaybet rengên sor, narincî, zer, oker û kesk ku bêyî tirs li cihên ronahî lê bi kar danîn. Hunermend Gaugan rengê sor ji bo sêberê jî bi kar dianî. Sêber û ronahî li def hunermendên empressionism giringiyeke mezin hebû. Bitaybet li def hunermend Sisli, Mane, Renwar û mune. Ev rengên ku dihatin bikaranîn hin caran bi rengên taybet an tenê bi rengekî û rengên nêzîkê rengên mîna Gaugan, Vangogh û Folarm. Yan jî bikaranîna komeke rengên guncayî mîna yên hunermend Renwar, Sizan û Krus. Reng li cem empressionismê bêtirs dihatin bikaranîn. Ji ber ku ezmuneke mezin li ser vê yekê hebû. Gelek caran rengên sor ji bo darên kesk bi kardianîn. Yan hin giringî didan rengê nav û îmzeyên xwe li bin tabloyê bi tîpên rengîn dinivîsîn. Gelek girîngî didan hêlan jî.[2]

Li vir mirov dikare nêrînên ciwaniya hunerê li ser du şêweyan bide xuyan;
-   Bi nêrînên hunermendî şêweyê ciwaniya hunerê .
-  Li ser yasayên zanistî şêweyê zanistî

Mînak:

Dema ku mirov li derketina rojê dinêre, nîvê wê li nav deryayê û nîvê din li derê ye. Mîna rengekî porteqalî bi rengê sor ve tê xweya kirin. Ev dîmenê ciwan ê xwezayê bala mirov dikişîne. Bitaybet evîndarên hunerê, yên ji hemû nêrînên din dûr.

Lê nêrîna zanistî ya xwezayê vî dîmenî li ser şêweyekî zanistî şirove dike. Têkiliyên di navbera av û ezman de bi sedemên peydabûna rengê porteqalî bi şêweyekî zanistî şirove dike. Lê karê hunerî bala me ji dûr ve dikişîne.

Li bin bandora huner ji bo vê dîmena li ser bingehê ciwaniya hunerî, Ji bo hest û xweşiyên me bi tenê babetekî şirove dike.

Li vir mirov dikare bêje ciwaniya hunerî wijdana mirovî ye û xweşî û hestkirin bi ciwaniyê jî armanceke mifayî dûr e. Ji ber ku gelek tişt hene mirov jê sûdê werdigire, lê dibe ku hestên ciwaniyê tê de tune bin... Felsefeya nû ya mîna yên Croce, Ruskin, Tolostoi, Nitzçe, Santayana ûwd...

Li ser vê yekê Croce Benedetto dibêje: “ Wêneyên mêjuyî hest û wujdan in. Ji ber ku lêgeryan pêwîstî bi ezmûna kar, kiryar, û bidestxistinê heye.[3]”

Descartes li ser estetîkê dibêje: “Rêjeya ciwaniyê di xwezayê de rêjeyî ye.” Di pirtûka xwe ya bi navê Pêşgotinek li ser Musîkê de dibêje: “Hestkirin bi ciwaniyê ve bînerî vedigere. Ev jî di pîvana hest, viyan û têkiliyê de û di qada hunerê de peyda dibe.”[4] Li ser musîkê têkiliyeke di navbera mejî û hestkirinê de girê dide. Ji ber ku mûsîk giringiyê dide hestên guhdanê, guhdana parçeyekî mûsîkê, li ser bingehekî zanistî û bi rêkûpêk ciwaniyê derdixe holê. Ev jî di hunerê de vedigere şiyan û afirandinên hunermendî. Ev yeke jî şert nîne ku li cem herkesî wek hev be. Dibe ku li cem hin kesan tiştekî normal be û li cem hin kesan ne ciwan be. Li vir Descartes ciwaniyê dike şêweyekî rêjeyî û refiz (mendele) dike ku mutleq e. Ev jî dimîne li ser rêjeya ciwaniyê ya li cem herkesî. Eflaton, ciwaniya hunerê dike ciwaniyeke veşartî. Vê jî bi afirandinên hunerî mirov dikare fêm bike. Ji ber ku ne şêweyekî eşkere ye ku mirov bi hêsanî bi wê ciwaniya veşartî hest bike. Hestkirin bi hebûna navxweyî ya Derûnî. [5]

Pascal dibêje; “Zimanê zelal, xweşik, reyalîteyî û ciwan wêjeyeke serkeftî pêk tîne. Giringiya tîpan nîne heke bi şêweyekî rêxistî ya peyvekê pêk neyên.” Giringiyê dide realît e û ciwaniyên di wêjeyê de. Ger ev şêwe jî bi nermî û ciwanî û rêxistî di azadiya hizrê de bê bikaranîn.[6]

Sçiller digot: “Huner rêyeke ji bo peydakirina mirovekî gihiştî, paşî azad û bidestxistina azadî û rastiya jiyanê. Peywendiya di navbera ruh û xwezayê de yan di navbera wêne û madeyî de. Ji ber ku ciwanî jiyan e û wênê rastego ye. Wêne şiroveya wateya jiyanê dike. Huner li ser madeyî sultanê mezin e. Ji ber ku dikare li ser zal (sift) bibe û li bin bandora xwe ya afirandinê bihêle. Pêwîst e bîner jî bi azadî xweşiyê ji vê yekê werbigire. Navxweyî cîhan e û cîhan navxweyî ye. Derûn di serbestiya cîhana xwe de vê ciwaniya azad hildibijêre.”[7]

Fridriç Hegel dibêje: “Hunera rasteqîn ew huner e ku mirov li ser hewl dide realîteyê zal bibe û derbirînê ji ciwaniya bilindiya xwezayê û realîteyê bike. Huner ne zarvekirin e, lê hewldaneke ji bo eşkerekirina naveroka veşartî ya rasteqîne. Serkeftina karê hunerî li ser pîvana eşkerekirina ruh û derbirîn ji rastiyê ye.” Huner li cem Hegel: “Rêbazeke ji rêbazên paqijkirina derûnî ye. Huner ew ruh e ku; hizrê di nav xwe de bi şêweyekî azad dike di resenayetî û afirandinê de. Lê hertim hizir li pêş e, ji ber ku huner hizirkirneke mejûyî ye. ji bo bi destanîna ciwaniya hunerî Lêgeryan e..[8]

  Li vir mirov dikare li ser ciwaniya hunerê bêje: Ciwanî beşeke ji beşên felsefê ya ku lêkolînên hizirkirinên mirov di ciwaniyê de û hestpêkirinê ye. Paşî gihiştina biryarê li ser karê hunerê ye. Li ser vê yekê pênasa ciwaniyê dibe sê qonax:

1- Qonaxa Texmînê '
2- Qonaxa Hestkirinê
3- Qonaxa Biryardanê.

Li vir mirov dikare ji dîrokê heta niha çendîn pênaseyên cuda cuda li ser vê yekê bigire pêş çav û her yekê di dema xwe de xizmeta huner û pêşdaçuna civakê kiriye. Wêje û felsefe jî li ser vê bingehê pêk hatine. Dema em li dîroka felsefe û ciwaniya Grek binêrîn, mînakên weke Eflatonî tên pêş çavên me û gelek berhem û nêrînên felsefî li ser ciwaniyê pêk anîne. Eflaton dibêje: “Ji ber xweza ya ciwana û sêhrî ya Grekîstanê, pêwîst bû ku grekî pal bidin zewqa ciwaniyê û şiîr, efsane û diramayan binîvîsin.” Eflaton yek ji wan kesan bû ku yekem car jêderê ciwaniyê di felsefeya grekî de aniye zimên. Ciwanî li cem wî girêdayiyê wê hunera ku îlham ji aliyê xwedayên hunerî dihat, ku nûnertiya îşaretên remz û efsaneyan dikir xwedawendên mîtolojî, komîdiya, dîrok, nexwşî, reqis, şiîr, stran, felek ûwd... “Ciwanî girêdayî xwezayê ye, xweza çavkê ciwaniyê ye. Ji ber ku jêderê rastî û xêrê ye.”[9]

Xweza serkaniyeke ji bo hunerê hin beşên biçûk di xwezayê de dikare ji xwe re bike çavkanî. Lê karê hunerî û afirandin ji aliyê hunermend tê kirin. Xweza mîna ferhengeke peyva ye. Mirov dikare rastiya peyvan ji vê ferhengê bigire. Lê parçe-helbestek an jî nivîsek ji aliyê mirov ve tê afirandin. Ciwanî ji hundurê hunermend derdikeve di gel ezmûnên wî di reyalîteyê de girêdayî hundurê wî û xeyal û şiyanên hunerî ye. Li ser vê yekê Tolstoy dibêje: “Mirov dikare bîrûbaweriyên xwe bi rêya gotinê bigihîne hin kesan. Lê dilovanî û hestên xwe jî bi rêya hunerê.” [10]

Ciwanî diyardeyek û rastiyeke girêdayî hundurê mirov e. di tiştekî de taybet û babetî ye ku bi ciwanîyê digirnije. Lê ew rastiya rêjeyî tê guhartin û ne mutleq e yan giştî ye û nalive. Hunermend dikare li ser bingehê afirandineke xurt a hunerî tiştên ne ciwan di hunera xwe de ciwan bike.

Ev yeke jî di nava xwe de dibe bedewî li gor bandorkirina karê hunerî li ser hestên mirovî. Mirov  dikare li dawiyê bibêje ku ev peywendiya destpêka jiyana mirovan taku îro jî peywendiyeke bi hêz digel mirov de heye.