Semra Zana: Ez bawer dikim ku ez bi fêrbûna zimanê xwe temam bûm û jiyana min xweştir bû

Hevpeyvîn: Avreş Amedî
 

Semra Zana yek ji dildarên kurdî ye ku bê qursekî formel, kurdî bi riya înternetê hîn bûye. Ji ber vê metoda fêrbûna ziman a balkêş û serfiraziya Zana, Endamê Koma Lêkolîna Ziman Avreş Amedî pê re bi dirêjahî axivî. Di heypeyvîna li jêr de hûn ê hin pirs û bersivên vê heypeyvînê bibînin.

Semra Zana kî ye? Hûn dikarin xwe hinekî bidin naskirin?

Ez di sala 1980 î de li Stenbolê jidayîk bûme û bi eslê xwe ji Erzinganê me. Min di 2002an de Beşê felsefeyê li Zanîngeha Stenbolê bi dawî kir min di heman zanîngehê de master kir û dest bi mamostetiyê kir. Niha jî ez li Stenbolê dijîm û li vir mamostetiya xwe didomînim.

Hûn li Stenbolê jidayikbûne û ji welatê xwe dûr, li vir mezin bûne. Herwiha hûn li vir mamostetiyê jî dikin û mirov dikare bêje ku hûn entegreyê civakê bûne. Wê demê em dixwazin bipirsin ku ji bo çi we pêwîstiya bi fêrbûna kurdî dît?

Ji ber ku zimanê dayîka min e, min xwest vî zimanî fêr bibim. Pêwîst e em fêrî zimanê dayîka xwe bibin. Ji ber ku çand bi zimanê mirov pêk tê.

Baş e, ez dixwazim hinekî pirsê kûr bikim. Gelo di biryara fêrbûna we ya zimên de aîdiyeta etnîkî, helwesteke bi tenê çandî hebû yan jî ev helwestek siyasî bû? Hûn dikarin hinekî vê mijarê ji me re vekin?

Ez bi rengekî pragmatîk nêzîkî vê mijarê nebûm. Belê, aîdiyeta etnîkî sedemeke girîng e. Helwesta min pir xwezayî ye. Min herdem xwe kêm didît û digot: Divê mirov zimanê dayîka xwe fêr bibe. Di dilê min de herdem ev daxwaz hebû. Min ji xwe re digot: Ez kurd im lê kurdî nizanim. Min ji vê rewşa xwe şerm dikir.

Hûn beşdarî tespîta me ya entegrebûna we ya Stenbolê dibin an we xwe carinan li derveyî çanda civakî didît ku li ser zimanê tirkî hatiye avakirin û vê bandor kir ku hûn biryara fêrbûna ziman bidin?

Belê ez dikarim bêjim ku entegreyî civak û jiyana vir bûme. Min tu carî xwe li derveyî civakê nedîtiye. Belê li vir jiyan bi tirkî dimeşe lê ez her tim xwedî li nasnameya xwe ya etnîkî derketime. Ji van sedeman bêtir ez gelek xwezayî nêzîkî vê mijarê dibûm. Ez difikirîm ku wê zarok fêrî kurdî nebin û herî zêde du nifş şûn de wê ev ziman winda bibe.

Rastiyek jî ev e ku di destpêka qursên zimanê kurdî de beşdar pir dilxwazin lê gav bi gav heyecan û daxwaza wan kêm dibe. Di dawiya qursan de jî gelek carî xwendekar pir pêş nakevin. Lê digel ku we bi riya înternetê qurs dîtiye jî hûn fêrî ziman bûne. Hûn ji bo vê mijarê çi dibêjin?

Di destpêkê de daxwaza salan di dilê min de hebû. Herçiqas min ziman nizanî bû jî, ez di hundirê çandê de bûm. Min stran guhdarî dikirin mijara çand û ziman miraq dikir. Li dora min kî bi kurdî biaxiviyana min pirs ji wan dikirin. Herdem min dixwest fêrî kurdî bibim lê belkî firsenda min tunebû. Belkî jî mamosteyên min ên wekî Jîr Dilovan tunebûn. Min bi wî re hezkirineke mezin a zimanê kurdî dît. Min fedakariya wî dît. Daxwaza min a ji bo fêrbûna zimên bi naskirina mamosteyê min re zêde bû. Helbet ez gelek xebitîm. Ji ber ku min nedixwest keda mamoste Jîr û keda min vala derkeve.
Ji bo qursên hûn qaldikin jî ez dixwazim hin tiştan bêjim. Gelek kes fêrbûna kurdî wekî deynekî dibînin. Baş nizanin ku di jiyana xwe de kurdî têxin ku derê. Ji bo fêrbûna kurdî nêzîkbûneke mantiqî jî pêwîst e. Bo nimûne herkes dizane ji bo çi diçe zanîngehê lê ji bo fêrbûna kurdî em nikarin heman tiştî bêjin. Li gorî min di mijara fêrbûna kurdî de nêzîkbûna hestî serdest e. Dîsa gelek kes fêrbûna kurdî fonksiyonel nabînin. Gelek caran ji min re digotin: Çima tu di dewsa kurdî de îngilîzî fêr nabî? Ez ji ber van nêzîkbûnan gelek xemgîn dibûm heta carinan bêhêvî dibûm. Lê hin mirov jî hebûn destek didan min.

Baş e, hûn dikarin hinekî jî qala naveroka qursa xwe û dema qursê bikin?

Di destpêkê de mamosteyê min ji min re hinekî agahiyên rêziman şandin. Pişt re jî ji min re hin çarînên ji helbestan şand. Hêdî hêdî xwest ku ez wan wergerînim. Dema min werdigerandin wî ew rast dikirin û careke din ji min re dişandin. Bi vî awayî min çewtiyên xwe dîdîtin. Dawiyê mamoste ji min re got: Ev destpêk bû. Ji bo fêrbûna peyvan wî ev ji min re şandibûn. Paşê wî ji min re yek bi yek wane şandin. Ciyên ku min fam nedikir min bi e-mailan jê pirs dikir. Herwiha min bersiv û spartek jî bi e-mailan jê re dişandin. Min berî her tiştî spartekên xwe çêdikirin. Me di Sibata 2006’an de dest bi qursê kir û du meh piştî vê demê êdî min hevok saz dikirin. Herwiha ez fêrî axaftinê jî dibûm. Ji çend rojan carekê mamosteyê min bi telefonê li min digeriya. Em bi kurdî bi hev re diaxivîn. Carinan jî ciyên ku min di e-mailan de famnedikir wî li ser telefonê ji min re digot. Qursa min 4 mehan dom kir. Lê hîn jî ez û mamosteyê xwe carinan li hev digerin û ez kurdiya xwe pêşdixim.

Te çawa Jîr Dilovan nas kir?

Her tiştî bi tesaduf dest pê kir. Ez endama komika înternetê ya “Memûzîn” im. Min bi kurdî nizanîbû lê ji komikê timî nivîsên kurdî ji min re dihatin. Min hewl dida ku ez wan fam bikim, ji aliyê din ve xweşhal dibûm ku maîlên kurdî ji min re dihatin. Lê di dawî de min mail şand û min got: Ez kurdî nizanim. Di serî de ez pir kêfxweş bûm, lê ez mailên we qet fam nakim. Gelo hûn ê bi tirki mailan bişinin? Piştî maila min, çend mail ji min re hatin. Her kesekî tiştek nivîsîbû. Maila mamoste Jîr ji bo fêrbûna min a kurdî bû destpêk. Lewra maîla wî wiha bû: “Hêja Semra heger tu dixwazî, ez ê te fêrî kurdî bikim û alikarîyê bidim te” û me dest pê kir.

Hûn hewldanên kurdan yên ji bo parastin û vejandina zimanê kurdî çawa şîrove dikin? Bi ya we ev hewldan têr dikin?

Qasî ku ez dibînim asîmîlasyona li ser kurdan zêde ye. Divê saziyên kurd bêtir li ser xeteke çandî bimeşin û aliyê polîtîk dernexin pêş. Dema polîtîka derdikeve pêş gelek mirov dûrî saziyan disekinin. Herwiha ez vekirina qursên zimanê kurdî jî rexne dikim. Divê em mafê perwerdehiya bi zimanê xwe daxwaz bikin. Divê gelek zimanê xwe li qursan fêr nebe. Dibe ku hin kes bêjin vekirina qursan jî gavek bû ji bo kurdan û belkî jî heta ciyekî mafdar bin. Lê ez hîn jî nikarim vê yekê qebûl bikim. Hinek jî ji ber vê sedemê ez neçûm qursên zimên û min li wir nexwend.
Carinan ez bi kurdan re li ser zimên diaxivim. Ji min re dibêjin: Ziman ne girîng e, em enternasyonalîst in. Lê ev helwest şaş e. Li gorî min kesê dibêje: Ez enternasyonalîst im divê di serî de zimanê xwe fêr bibe. ji ber ku kurdî bindest e û di serî de pewîst e em li kurdî xwedî derkevin. Entarnasyonalîstbûn û di axaftina tirkî de israr nakokiyek e.

Bi ya we mirov dikare perwerdehiya bi riya înternetê yan bi bi riya nameyê di nava kurdan de belav bike?

Belê, mirov dikare bi perwerdehiya ji dûr ve jî fêrî ziman bibe. Ji ber ku niha saziyên perwerdehiyê tune ne. Belkî jî xebatên wiha pêş bikevin û binesaziya sazîbûna perwerdehiya kurdî pêk bînin.

Baş e, em hatin dawiya hevpeyvîna xwe. Peyameke we ya ji bo kesên ku dixwazin kurdî fêr bibin heye?

Divê mirov zimanê dayîka xwe biparêze. Bi fêrbûna zimên hesreta min a bi salan bi dawî bû. Valahiya ku her dem min di xwe de didît tije bû. Ez bawer dikim ku ez bi fêrbûna zimanê xwe temam bûm û jiyana min xweştir bû. Ez gazî hemû kurdên ku zimanê xwe nizanin dikim û dibêjim hûn jî di vê riyê de bimeşin.