Zimanê kurdî û avjeniya serbest di nava tîpên latînî de

Dr. Zara Brahîm

Bêguman em karin bêjin ku Mîr Celadet Bedirxan bû xwediyê şoreşeke zimanevanî di dîroka rêzimanê kurdî de. Danîna tîpên latînî bo zimanê kurdî, netenê rizgarbûn bû ji pabendiya tîpên erebî di zaravê kurmancî de, lê bêtir ew tevlî nûjeniyê û zimanên cîhanê kir, nemaze di warê dengsaziyê de (lenguestic).
Weke ku em dizanin zarê kurmancî di nav beşê herî mezin ji miletê kurd de tê bikar anîn, lê li rexê din, zarê soranî nikarîbû xwe xelas bike ji bandora wêje û çannda erebî û îslamî di aliyê tîpên erebî de yên ku nakevin kirasê dengsaziya zimanê kurdî de.
Îro roj di warê praktîkê de, nemaze li Kurdistana Başûr, zaravê soranî bi wan tîpên erebî bêtirîn bikar tê, çi weke zimanekî fermî di dibistan û zankoyan de û çi jî di mediya kurdî de be. Ev dibe kelemeke mezin li pêşiya ragihandin û têgihiştinê di nava beşên din li Kurdistanê û astengiyeke nehindik di paşerojê de wê der bibe. Mebesta me ji van gotinan, hewildana
danîna zimanekî kurdî hesanî û hevbeş, bê ku em ji nirxê van zaravan kêm bikin, jiber ku ev di hemû zimanên cîhanê de hene, lê li hember wê jî zimanekî standard tenê heye, loma em vê pirsê di deynin pêşiya pispor û zimanzanên kurd ku karibin di rojên bê de vê pirsê di rêya
konfiransekî zimanevanî de, ku ji hemû parçên Kurdistanê lê beşdar bibin çareser bikin û
bîrûraya xwe di vê pirsa giring de bidin!! Gelo îro roj em karin zimanekî standard çêbikin? Yan her zaravek bixwe zimanek e, tişta ku giranî û zengînbûnekê dide zimanê kurdî, weke ku mamosta Berzo Mehmûd jî daye xuyanîkirin di pirtûka xwe „ Rênivîsa Peyva Kurdî“ de û ronî avêtiye li ser gelek kêşe û giriftariyên zimanê kurdî. Hêjayî gotinê ye ku gerek ev pirtûk ji aliyê pisporên zimanevanî ve bê xwendin û li ser rawestin. Lê di baweriya min de, îro em ê nikaribin zimanekî standard ji van hersê zaravan çêbikin, çikû her yek ji wan bixwe zimanek e, çi soranî be, çi kurmancî be yan jî zarê zazakî be û bêguman ev rastiyeke berz e ku em nikarin jê bazdin.

Di dema sedsaliya bihûrî de, netenê gunehê kurdên başûr bû xwendin û nivîsandina bi tîpên erebî, jiber ku ingilîzan bixwe di sala 1918ê de zarê soranî biwan tîpên erebî kir zimanê kurdan ê fermî û rê li pêşiya rewşenbîriya kurdî bi alîkariya M. Soanê îngilîzî vekir, yê ku pispor bû di zimanê kurdî û farisî de û gelek pirtûkên wî di vî warî de hebûn. Wî bixwe serperiştiya hin rojnamên kurdî dikir weke ( Têgiştinî rastî ) li Silêmaniyê û ta ku hin ayatên Quranê jî bi rengekî pir xurt û zanistî wergerandibûn zimanê kurdî. Helbet wan jî (Îngilîzan) ew armancên xwe yên siyasî di vê rêyê de pêktanîn û propagendeke xurt di nav kurdan de belav dikirin li dijî tirkan û elmanan, yên ku hevkar bûn di şerê cîhanê ê yekemîn de. Sedemekî din jî hebû, yê ku divegere xurtbûna bajarê Silêmanîyê bi Ş. Mehmûd Hefîd ve û pêwendiyên wî bi ingilîzan re û pêwîstiya piştevaniya kurdan ji wan re. Pey wê re, çespandina zimanê kurdî di dewleta Îraqê de di peymana 1958an de û di adara 1970ê e, dîsa bi şêweyekî fermî. Lê di vê dema nû de û piştî dora 15 sal ji jiyaneke serbixwe û azad di vî parçeyê Kurdistanê de, em tu hêviyên hewildana guhertina bi aliyê tîpên latînî de nabînin.

Bi rastî ev dibe sedemek ku qelş û cudabûnek bikeve nava parçên din ji Kurdistanê, nexasim ku gelê kurd bi hejmareke mezin, tîpên erebî nasnake, loma ev dibe dîwarek li pêşiya wê stratîjiya yekbûna hestên netewî, çikû nikarin berhemên vî beşê azad bixwênin û têbighêjin, jibilî ku ew zarav bixwe li ser wan giran e. Ez bixwe di vir de weke pêşniyar dibînim ku dest bi xwendin û nivîsandina bi tîpên latînî ji temenê 5 salî de bibe û berdewam bike bi jor de ta ku bingiheke rast ji vî zimanî re bê danîn, tevlî ku wê gelek astengî jî derkevin, çikû her tişt li dibistan û zankoyan bi tîpên erebî hatine çapkirin. Lê ev dimîne hewildanek di rêya rast de. Dîsa jî em dibêjin ku nivîsandina bi tîpên latînî xurtbûn û nûjeniye bo zimanê kurdî û gerek e miletê me yê kurd li başûr, nemaze xwediyên zarê soranî, ticarî nekevin wan sawîr û gumanan ku zimanê wan wê winda bibe yan wê bê bişaftin eger xwe biguhêzin tîpên latînî.
Hin caran, gava mirov derbasî malên kurdan dibe, tu dibînî ku li kenalên erebî meyze dikin, em dibêjine wan: çima hûn li televîziyona kurdî nanerin? Ya rastî we divê, axaftin hemû bi zarê soranî ye û em jê fam nakin, kurmancî gelekî di wan de kêm e û me divê ku pirtir bibe. Bi rastî pirseke giring xwe tîne ziman û divê ku bi berpirsiyarî li ser bê rawestin û bi sîngeke fereh û bi hestên kurdayetî em çarekê jêre bibînin, jiber ku jibilî vî zimanê mediya kurdî, zarê kurmancî jî heye, yê ku pareke mezin ji milletê kurd pê diaxive, lê îro roj hîn cihê xwe yê xuristî di mediya kurdî de negirtiye û ev zaravê şahîk û hesanî hîn xweşik nehatiye bihîstin û naskirin. Divê ku em bi nerîneke rêyal vê rewşê çareser bikin û hemû zarav cihê wan di televîziyonên kurdî de hebe, çikû kurd bixwe neteweke xwedî pirzar e û ev tiştekî normal e di hemû zimanên cîhanê de û nabe ku guhdan tenê bi zaravekî bê kirin û em yên din bavêjin jiber ku ev zengînbûna ziman e. Û eger em li pey vê şaşîtiyê herin, emê çi karibin bêjin miletê kurd yê ku bi zarê zazakî diaxive???? Em berê wî bikûve didin? Jiber ku hin dixwazin wan dûrî netewa wan a kurdî bixin û divê em beşdarî vî karê şaş nebin û li dijî van nakukiyan rawestin û ew stûna zimanevanî divê ku bimêne di nav miletê kurd de û bibe rêçik û rêbaz bona yekbûna wî û ev bixwe dibe ji erkê mediya kurdî û rola wê ya serekî di serrastkirin û belavbûna zimanê kurdî bi hemû zaravên wî ve.

Helbet ev têbînî û rexnên biratî dikevin bin siya xewnên kurdan yên paşerojê, di avakirina welatekî azad û serbixwe, yê ku pêwîstî bi bingeheke zimanevanî rast heye, yê ku guh nade sînorên dagîrkeran û wê yekîtiya hestên kurdî xurt dike û piştevanî di nav miletê kurd de bêtir dibe û ta radeyekê jî bingeha guhertinê û vedana wî beşê azad zûtir belav dibe.

Ne tenê têbîniyên me li ser televîziyonên başûr hene, lê em dibînin ku ev pirsgirêkeke mezin e di nav beşekî pir ji kurdan de ye û hemû gazinan jê dikin, tevlî ku kenalek bixwe heye bi zarê kurmancî ye (Rojtv) û kêmasiyê jî naxê aliyê zaravên din de, lê di wir de jî ne hertişt weke ku kurd dixwazin pêk tê. Gazin di aliyê wan de jî hene weke ziman, çikû fêrbûna şaş ji zimanê kurdî re di rêya medyayê re, wê zimanekî xwar derbixe, nexasim gava ku ristên wan zimanên biyanî yekser bên wergerandin bo kurdî.
Êdî ew taybetmendiya zimanê bavûkalan namêne û zimanê me şêweyeke mêkanîkî distîne. Wek nimûne, em karin hin nimûneyan di warê vê guhestina mêkanîkî ji ristan re bidin:

- Rewşa Hewayê: ya ku ji tirkî hatiye ( hava dorumu)
- Roj Baş: ne tenê ji tirkî hatiye, lê silav bixwe şaş tê gotin, çikû dem
her û her wê xweş be, ne wê baş be. Em karin bêjin ev zilam baş e, lê nexweş e û helbet eva ha wê ji rojê re newê gotin, lê roj û şeva me wê xweş bin, ne wê baş bin, weke ku Zinar Mistefa jî di gotara xwe de di govara Pirsê ya di bin navê “Silava te dibe şaş ku tu bibêjî: dema we bibe baş” de dabû xuyakirin. Gelek nimûneyên din jî hene em karin di babetin din de li ser rawestin, lê ne tenê wergerandina gotinan e, ta bilêvkirina zar û gotinan hişk û ziwa weke zimanê biyanî tê û ew eksênta kurdî têde nîne, weke ku mirov ristên kurdî bi tirkî bixwêne!!! Loma pêwîst e ku pisporên ziman di Rojtv de, li ser van xalan rawestin û çareser bikin, çikû axaftina bi Tirkî li cem beşekî baş ji miletê me yê Kurdistana Tirkiyê, hîn di wê mentelîtê de ye ku meznayî û şaristanî ye. Lewra li her welatên cîhanê, pispor û zimanzan her û her li wî zimanê hesanî digerin, ta ku tevlî nûjeniyê bibin û em kurd jî pêwîst e bi zimanekî nerm û hesanî, wek rêziman û wek rênivîs jî. Û ev tişta ha bêtir di zarê kurmancî de xuya dibe, neku em ji nirxê zarê din kêm dikin yan jî em jê hez nakin, nexêr hemû zaravên kurdî liber dilê me şêrîn in, lê ev rastiyeke xwe tîne ziman û pêwîst e ku diyar bibe. Nekû ez pesnê zaravê kurmancî didim, lê xwezî ev zimanê xweş hatiba bihîstin weke ku li Kurdistana Rojava û hin deverên din ji welatê me pê tê axaftin, nexasim li wan gund û deverên ku hîn ziman li wan xurû kurdî ye û gelek peyvên erebî tevlî nebûne û wan parçên din jî lêguhdarî kiribana û zanîbana bê çi zimanekî hesan û xuristiye weke zimanê bav û kalan e û dengsazî û eksênta kurdî çawa têde diyar e. Di vir de em bangekê li hemû kurdên derveyî welat dikin ku îro roj pêwîstiyeke me ya mezin heye bi televiziyonekê jibo parçê rojava, ta ku ev ziman bê naskirin û bihîstin û em jî tevlî bizava mediya kurdî bibin û rola xwe di warê pêşketina ziman û çanda kurdî de bileyzin û pirsgirêka xwe weke pirseke siyasî ji her kesî re diyarkin û ew rewşa civakî û kelepurê vê herêmê bête naskirin. Bêguman, eger ev daxwaz pêk were, em ê gavin mezin bavêjin di rewşa kurdên rojava de, çi ji aliyê ziman ve be û çi ji aliyê siyasî ve be. Ev têbîniyên ku me dane xuyanîkirin, rastiyêk e û yek ji wan pirsên giring û jîndar in di bizava zimanê kurdî de û divê ku pilanên çareserkirinê jêre bên danîn, çikû ziman stûnê serekî ye bo hebûn û berdewamkirina netewa kurdî, ku xwe bi hemû şert û mercên netewî diyar dike weke hemû miletên cîhanê.

--------------------------------------------------------
Jêder:
- Rênivîsa peyva kurdî di navbera likan û nelikan de ( Berzo Mehmûd ).
- Kurdistan di salên cenga cîhanê ya yekemîn de ( Dr. Kemal Ehmed Mezher ).
- Zinar Mistefa, govara Pirs, hejmara 21-22