Birr 2

 

 

Zaravên zimanê Kurdî

 

 

Wilo jî hinek rêwî û rojhilatnas ketin tevliheviyê li ser maka zimanê Kurdî û têkiliya wî bi zimanê Farsî re. Hinek di çarçivkirina nasname û hejmartina zaravên wî de û têkiliya wan zaravan bi hev û din re ketine çewtiyê, û vê yekê jî ciyawaziya nêrînan di parvekirina zimanê  Kurdî û taybetkirina wî de pêda kiriye ([20]).

 

Ciyawazî di çarçivkirina zaravên kurdî de li ser du zaravên kurdî yên bingehîn e, û ewan jî evin:

 

A-  Zarava Kurmanciya başûrî (Di parvekirinên berê de bi zarava Lorî hatiye nasîn) ([21]).

B-      

C-   Zarava Goranî

Hinek niviskar van herdu caravan ji zaravên zimanê Kurdî najmêrin,  û ewan bawer dikin, ku van herdu zarav ji zaravên zimanê Farsî ne ([22]) divê em bi tundî li ser va nêrîna çewt rawestin, ji ber cîgahê van herdu caravan di zimanê Kurdî de, û egera vê nêrîna ne mijareyî ewe, ku ji ber armanceke ramyarî ya fermandarên Iranê ve hatiye amadekirin, û bi taybetî li ser jêhatina zarava Kurmancî ya bşûrî (Lorî) û ewên ji Kurdan bi wê dipeyivin, û tiştê nedîd di vî warî de ewe, ku hinek ji niviskarên Kurd jî li têla va ramyariya nijadperest dixînin ([23]) û rawestana karbidestên Iranê ji va zarava kurdî û ji kesên pê dipeyivin ji Kurdan, ji nêrîna wan a nijadperest dertê, ewa ku bizavê dike bo kepezekirina rastiya neteweyî û şaristanî ya taybet a gelê Kurd û bizavkirina helandin û pişaftina wî û bo bi cih anîna armanca xwe ya stratîcîk li ser ewên, ku bi zarava Kurmanciya başûrî (Lorî) rawestiyan, bêhtir ji Kurdên Iranê yên mayîn ji gelek egeran û bûyeran, em bi kurtî tînin zimên:

1-      Ji dest dana para jêrîn ji Kurdistana Iranê (Iqlîmê Loristanê) bi qesdî û hêştina wî li şûnmayî ji her aliyekî ve, û bi taybetî ji aliyên çandeyî, fêrkirinî, aborî û ji aliyên rêavakirinê ve ([24]).

2-      Cihêbûna wê ya ceografî û tunebûna rêyên nûjen ta sala 1930, ([25]) û dûrbûna wê ji navendên tîrêja çandeyî û ramyarî ya kurdî yên din ve.

3-      Tunebûna pêmijûliya herêmî û neteweyî bi vê zaravê û tengkirina fêrkirinê di wir de bi zimanê Farsî, û ji qelsbûna belavkirinê bi vê zaravê, ku derî vekirî hêştin bo têraçûna  çandeya farsî û hikariyên wê yên zimanî li hember qelsbûna çandeya neteweyî ya kurdî û pêşveçûna vê zaravê di herêmê de.

4-      Serdestiya desteya Şîî’ ya, ku deselatdarên Iranê mîna kiryarekî serekîn bi kar anîn bo kaşkirina rûniştvanên vî parçeyî ji Kurdistanê bo bi ser xwe ve anîna xişûşên wan ji ber egerin ramyarî û olî bi mebesta herimandina jêhata wan a neteweyî û beravêtina xişûşên wan ên neteweyî yên kurdî.

5-      Kurtkirina bandora tevgerên neteweyî yên kurdî di wê parçeyê Kurdistanê de, û vê kiryarê hêşt, ku bo deraxeke bilind, qelîştek mezin di navbera pevgirêdana neteweyî ya rastîn a rûniştvanên wê de, û pêwendiya, ku deselatên Iranê pêda kirine û nan dane, bi alîkariya kiryarê çaremîn ê, ku me li jor aniye zimên.

6-      Bi ser vê yekê gişî ve, jê venebûna bi karanîna çareyên hişkî, zorê, qirkirina giştî, koçkirin û damedorkirina aborî û ji cî hilkirina êlî di her gavekê de û di giş serdeman de ([26]) dij bi rûniştvanên Kurdistanê, herku delîve ketin destên wan, tevî ku hindik bûn, ku ewana dilxwaziyên xwe yên neteweyî yên kurdî bînin zimên. Bi wê şêweyê, ku bikaribin armancên xwe bi cih bînin. Bo pişaftina gelê Kurd û tunekirina wî.

 

Van hemî kiryaran, û kiryarin din ên, ku bo pêzanan ne veşartîne, ji deselatdarên Iranê re hat xuyakirin, ku pişaftina va para mezin ji gelê Kurd, berî gel û neteweyên din ên Iranê, dê asantir be, û bo vê yekê jî hinek pênûsên kirêkirî amade kirin bo çewtkirina rastiyên dûrokî, lê belê ramyariya pişaftina neteweyî û dest li ser danîna şaristanî û çirkînkirina zimanî nabe, ku bi dirêjî sîngberiya li hember rastiyên mijareyî bikin.

 

Kurdbûna zarava Kurmancî ya başûrî (Lorî) berî her tiştekî (Şerefnamê) sala 1596ê ([27]) bi cih kiriye, ango berî, ku hîsa neteweyî an ramana neteweyî ya kurdî biwerixe, û eve jî tê wê yekê, ku Şeref Xanê Bedlîsî zaravên kurdî bi hûrlênêrînîneke dûrî hikariyên neteweyî an ramana siyasî bi cih kiriye û Basil Nikitine jî piştgiriya vê jêhatê kiriye ([28]).

Hema Kurdbûna zarava Goranî ji aliyê Şerefnamê ve hatiye bi cih kirin û hem jî Edmonds û Taufiq Wehbî ([29]) piştgîrî jê re kirine û vê yekê bi aşkerebûna kesên, ku bi vê zaravê dipeyivin, tînin zimên.

 

Cihêbûna zaravên zimanê Kurdî nabe ku bibe egereka lêdanê li ser rastemaka zimanê Kurdî û serxwebûna wî, wek zimanekî cihê ji zimanên derdora wî, çiku nivîseran û zimaneran gava li ser zimanê Kurdî dipeyivin, ewan her parve dikin çende zaravan, lê piraniya wan li ser belîkirina hejmara zaravêd wê yên rastîn ne li hev in ([30]) û me hinek egerên wê yên, ku têkiliya wan bi herdu zaravên Kurmanciya baçûrî û bi Goranî re hene, lêv kirine.

 

Ji ber gelekiya zaravan di zimanê Kurdî de, hinekan bawer kirine, ku ev ziman tenê zaraveke herêmî ye, ji newalekê ta bi yeka din, ji hev cihê ye, û Major Noel ev bi gotina xwe bi paş ve da, gava gotiye:” Pir caran tê gotin, ku zimanê Kurdî tenê zaraveke ji newalekê ta bi yeka din ji hev cihê dibe. Raste ku ziman di başûrê rojhilatê Kurdistanê de (Babanî) piçekî cihê ye ji Kurmancî, lê ew gotin ne rast e, ku van ciyawazî, di navbera herdukan de cihêbûnên hinavî ne. Bi min re mêrin ji Botan û Diyarbekir û Hekarî hebûn, wan tev ji hev û din têdigihîştin û zarava serdest li dûrtirê rojavayê Kurdistanê, û tenê diviya bû, ku çend hefteyan li wir bimînin, da ewan weku çawa bi zimanê mala xwe dipeyivin, bixuyin. Van ciyawazî hene û egera hebûna wan a  yên serekîn di guhartina dengên tîpên nerm de ne, û bo nimûne min gotina Dayik bi van şêweyên lêvkirinê bihîstine: Day, Da, Dê, Dayk û ev cihêbûn bêguman carinan kesê biyanî ditewişîne, ewê ku hîn nebûye bihîstina cihêbûna dengên mîna van dengan.  Weku vê jî cihêbûna zaravan li pêş wî pirtir dibe, gava kar û kiryarên bêjeyên guhartî pir bi kar tên derdikevin hembera wî, nimûne: Bêjeya (Niha) li Suleymaniyê (êsta), li Hekariyê (niha), li rojavayê Kurdistanê (anka) tê lêvkirinê, û bi şêweyên din jî tê lêvkirinê, wek: (anîka), (nike), (henûske), lew re her kesekî, ku li ba wî paşdîwarekî baş bi zaravekê ji zaravên serdest ên, ku li Iqlîmekî ji Iqlîmên Kurdistanê hebe, ew dikare bi asanî û bi zûkî zarava din bigire, û tenê bo wî amadekirina lîsteyeke, ku tê de hinek bêjeyên cihê hebin, giring e. ([31])”

 

Lê belê dîsa jî, tevî hebûna hinek cihêbûnan di navbera zaravên kurdî yên herêmî de, taybetiyên hinavî yên zimanê Kurdî bala  û aşkere ne di wan hemî zarvan de ([32]) û di warê hejmara zaravên serekîn ên zimanê Kurdî de, parkirina tev rastîn û bi rastiyên zimanî û ceografî re hevtêl e, ev e:

 

1-      Kurmanciya bakurî

2-      Kurmanciya Navîn

3-      Kurmanciya başûrî

4-      Goranî

 

 

 

 

 

Bo her zaraveke serekîn ji van zaravan komeke zaravên herêmî (liqî) yên, ku wek hevin, bi şêweyekî giştî hene, di taybetiyên xwe yên zimanî û dengên wan de ji bilî hinek cihêbûnên sivik, çi di hinek bêjeyan de, an jî di tîpan de an jî di hikarbûna hinek bêjeyên zaraveke herêmî de ji wan bêjeyên zaraveke hevsera wê ye. Dibe jî ku zaravên herêmî yên zaravên kurdî yên serekîn ji vê lîsteyê bên berçavkirin:

 

 

Zimanê Kurdî û zaravên wî

 

Zarav Serekîn	Zaravên wê yên herêmî (navçeyî)
Kurmanciya bakurî	Bayezîdî, Hekarî, Botanî, Shemdînanî, Behdînî, Zrava rojavayî
Kurmanciya navîn	Mokrî, Soranî, Erdelanî, Suleymanî, Germiyanî
Kurmanciya bashûrî	Lorî ya mak, Bextiyarî, Mamasanî, Kohkiwoyî, Lekî û Kilhorî
Goranî	Goranî ya mak, Hewrmanî, Bacilanî, Zazayî

 

 

Egera pirbûna zaravên kurdî gelek kiryarin, lê bo van herdu kiryarên xarê sireyeke serekîn heye di cihêbûna zaravên vî zimanî de, ji pêdabûna wî ya yekemîn ve, û ewan ev in:

 

1-    Kiryarê  Ceografî:

2-                                                       

Bo nîrên sirûştî yên Kurdistanê, ku çiyayên wê asê ne, û rêyên wê ne asan in û kêm in, û nîrên hewaya wê zor in, û bi taybetî di salkêlka zivistanê de, hikariyeke diyar di cudabûna êlên kurdî de ji hev û din heye, çi di serdemên kevnare û yên navîn de, ku hîngê bi şêweyekî berbiçav çareyên pêgihanê yên ramanî, çandeyî û tev li hevbûna mirovî pir kêm bûn, û ji ber wê jî, ji hevdûrî û ji hevcudayî û tev li hevnebûnê şêweyên zimanî yên ku li herêmekê bi derbasbûna demê re ne wek hev û din bûn, û bi gotineke nêztir, bo kiryarê bi tenê mayîna ceografî hikariyeke diyar di pêdakirina pirbûna zaravên vî zimanî de heye.

 

2-  Kiryarê ramyarî:

 

Ji ber ku bo Kurdistanê yekîtiyeke ramyarî (siyasî), ku teviya herêm û Iqlîm ên wê bigire, bi dest ne ket, lew re bo wê keleporekî wêjevanî yê giştî pêda ne bû. Û tevî ku hinek dewlet û mîraniyên kurdî yên serbixwe an wek serbixwe derketin holê, û bi taybetî di serdemên îslamî de, lê wê yekê delîve li ber pêşketinêa zimanê Kurdî yê yek bûyî venekir, tersî vê hîn ji hevdûrketin û rakêşana wan zaravan ji hev û din çêkir, û ew jî bi egera cîlawa herêmî ya, ku wan mîranî (mîrnişîn) pê hatibûn taybetkirin û ewên,  ku bi piranî palpiştiya zarava herêmî ya di herêma wan de serdest e, kirin.

 

Lê divê em li vir lêv bikin, ku çi serhedên (sînorên) zimanî yên hûr û bi pênasên aşkere, navbera zaraveke serekîn û yek dî ve ne birrîne,  û ta di navbera zaravên wê yên herêmî de jî tune bûne. Tersî wê yekê, em dibînin, ku hemî van zarav tev li hev bûne, derbas nav hev û din bûne û bi nav hev ketine, ji ber ku guhartin ji zaravekê bo yeke din bi şêweyekî pileyî û hevgirt pêda dibe û hîç guhartineke ji nişka ve û lezok çê nebûne, ku mera bi îva zimanî ya zarava dî bihese. Bo nimûne, gava yek di navbera xelkê herêma Erbîl-Şeqlawe, Rewandoz, Hac Imran, Xane, Nexede, Miyandiwab û Mihabad de digere, hîç bi sînorekî zimanê yê, ku di navbera herdu zaravên Soranî û Mokrî de nahese, ewên ku navxêza (qutbê) wan di bajarên Erbîl û Mahabadê de ne. Mera dikare vê diyarkê dîsa berçav bike, gava mera ji zarava Kurmancî ya bakurî ber bi ya navîn hildibe, çiku Basêl Nîkîtîn ber bi çav kir, ku hinek taybetî hene, dihêlin mirov bawer bike, ku zarava Şemdînan ne zaraveke Kurmanciya bakurî ya paqij e, lê ew koçberê hilbûna ber bi zarava Kurmancî ya navîn numa dike, ji ber tunebûna bikaranîna herdu tîpên (ji) û (le) ([33]), û ev diyarke bo kesê, ku ji Suleymaniyê - Penciwîn, ber bi Merêwan - Sineyê diçe, diyar dibe ew hîç bi serhedeke zimanî ya di navbera herdu zaravên Suleymanî û erdilanî de nahese, ewên ku navxêzên (qutbên) wan di bajarên Suleymanî û Sine de ne.

 Ev rewş bo kesê, ku di navbera şarên Kermanşah-Ilam-Xurem Abad û Şarîkurd de digere, xuya dibe, ew ji aliyê zimanî ve di navbera zaravên Kurmanciya başûrî ya herêmî de nahese.