Di êvara 14.08.2007 an de pênc bombe pişt hev re li gundên Êzidiyan hatin teqandin û nêzkî 800 jin, mêr, zarok û kal hatin kuştin. Ev hêrîşeke organize û plankirin dijî gelê Êzidiyan bû. Li ser vê bûyerê gelek nivîs ji aliyên Kurdan û nivîskarên cihanê hatin nivîsandin. Ev hêrişeke taybetî û qirkirineke herî mezin piştî hilweşandina rejima Saddam Huseyin bû.

Bi kotek û zor qirkirinên kevin, talankirin, ferman û koçberkirinê debasbûyî dîsa ketin bîra her mirovekî Êzidî li welat û dervayî welat. Gotinên kevin û nexweş ku di mejû kolektîf de cihê xwe girtine şiyar bûn û Êzidiyan xistin nav xwenên giran û tirs. Travamayen tijî êş, kul û keder di dil û giyane wan de wek agirekî pêket. Jin û mêr li ser hev digiryan, hers û xemgîn bûn. Bi hezaran mirov li hev geriyan, civin û xwepêşdan çêkrin û kilîyê xwe kirin. Baweriyan wan ji bo jiyaneke wekhev û heq di wan rojên tarî de dîsa windabû. Heta pir Êzîdî destpêkirinê û Kurdbûna xwe lêpirsîn dikin.

1. Dîrokeke nenas

Êzîdî yek ji civak û olên herî kevin di cihanê de ye. Koka civaka Êzidiyan heta dema Mitras xwe dirêj dike û billî hemî astengiyan, qirkirin û hêrîşan Êzidiyan kêm zêde xwe heta îro li Kurdistanê parastin. Bê guman ji sedema vê parastinê jî, ji civaka cihanê û guhartinên civakan, teknikî û perwerde dûr man. Êzidi wek metodeke li jiyanmayinê izolasyon hilbijartin û li gundên xwe bi erf û edetên taybetî tenê bi pêwendiyeke mecburî sed û heda xwe parastin. Ji civaka islamî bi tiriseke mezin dûr man. Iro Êzidî vê hesaba izolasyon bi perwerde û xwendineke pir kêm di nav civak xwe de didin. Piraniya cihanê Êzidiyan û diroka wan nasnake. Lê ku Êzidi bi wî awahî xwe neparastina, ev hejmara îro jî, wek pir civak û cand hatibûn tunekirin. Bi vê methodê Êzidiyan heta îro xwe parastin. Cand û ola Êzidiyan ne agresîf e û ne xwedî xwestineke mirovên dinê bîne ser ola xwe ye. Karekî misyonerî wek ola xiristiyan û islamî, ku dixwaze herkes were ser dînê wan li gel Êzidiyan tune. Lê ji sedama îzolasyona bi sedsalan û parastina xwe her dem dijî dijminan ji derve, Êzidi di strukturen xwe yên hundurî de pir radîkal û tengê. Her Êzidiyê ku şertên civakî û ola Êzidiyan bi cih neyine, tê avêtin. Bi derketina Êzidiyan di sedsalan dawî de ji Kurdistanê, bûyeren siyasî û civakî di nav Kurdan û bi gelemperî bi li ser sedema globalizmê nangokî û aloziyên mezin di nav hundirê civaka Êzidiyan de derketine. Hewl didin xwe ku xwe li goriya vê sedsala nû amade bikin. Lê her hêrîşeke wiha hov û barbar komên kevinperest di nav Êzidiyan de bi hêz û wan ji nav civakan Kurdan dûr dike.

Li aliyê din jî, piraniya Kurdan heta beriya 30 an jî 40 salî li ser hebûna Êzidiyan ne agahdar bûn. Pir tiştên ne rast û pêşderaze li ser Êzidiyan heta îro tên gotin û nivîsandin. Bi karên hinek lêkolînvanên Ewropî civaka Êzidiyan cihê xwe di literatura ethnoloji û civaknasî sitand û hinek agahiyên rast û şaş li ser wan hatin belavkirin. Heta îro ola Êzidyan ji aliyê cihana islami nayê pejirandin û ji dirokê ve heta îro bûye sedama hêrîşan û qirkirinan li ser navê ola islamiyê. Bê guman berjewendiyên siyasî herdem risteke mezin di wan hêrîşan de leyistine. Lê ji aliyên Êzidiyan ev hêrîş wek hêrîşên islamiyê tên şirove kirin. Pir caran jî, birayên Êzidiyan, misilmanên Kurd pêşengiya kuştina Êzidiyan kirine, qirkirina Êzîdiyan „helal“ kirine. Ev bûyer heta îro di mejûyên kolektîf yên Êzidiyan de rûniştiye û bavêkên nû jî vê baş dizanin.

Iro Êzîdî wek hemî civaka Kurd li hemû percên cihanê belavbûne û şerekî hebûn û tunebunê a cand, ol û civakî dikin. Li herema Bakûrê Kurdistanê bi destpêka avakirina komara Tirkiyê, Êzîdî bi qirkirineke veşartî û eşkere hatin tunekirin. Mixabin destê pir êşîrên Kurdan û rêxistinan wan jî têde hebû. Iro li Bakûrê Kurdistanê hejmara Êzidiyan di bin 400 mirovan de ye. Li goriya ilmê civakî gengaze tune ku Êzîdî li Tirkiyê dîsa bibin xwedî hejmareke mezin, ku dîsa bibin civakek. Li Suriye û dewletên Sovjeta kevin hejamara Êzîdiyan vê di navbera 30 heta 40 salî bigihije hejmareke pir bicûk.

Lewra jî, hejmara mezin ya Êzidiyan li Başûrê Kurdistanê ji bo hebûna wan pir pêwist e. Tenê Êzîdi li Başûrê Kurdistan dikarin bi hejmareke 500.000 heta 600.000 hezar mirov dirok, cand, ol û civaka xwe ji bo paşerojê biparezin û pêşve bibin. Hêrîşa dijî Êzidiyan ne tenê meseleke teror, kriminal û dijî siyaseta Kurdan e. Her hêrişek dijî Êzidiyan, dijî tunebûna civak Kurdan ha heri kevin, ya ne islami ya Êzidiyan e.

2. Berpirsyariya Kurdan

Li ser diruşmên ku “em tev Kurd û bira ne” ne hewceye were rawestandin. Ev dirûşme rastiya xwe îro di careserkirina pirsgirêken hundurî de eşkere dike. Yek ji şertên demokrasiya rast xwedîderketin li mirovê herî bê maf û komên herî kêm e. Hikumeta Kurd çiqas li hemî hemwelatiyên xwe û komên wan wekhev xwedî derdikeve, divê herdem were goftûgo kirin. Cawa berpirsên Kurdan li Baxdayê ji bo mafê Kurdan bi gelemperî hewl didin, kom û civakên Kurdan, wek Êzidiyan, vê ji bo mafê xwe li herema Kurdistan hewl bidin xwe. Ev jî, prozeseke pir normal û ji bo pêşvercûna demokrasiyê di nav gel de giring e. Lewra jî, hewceye ku civakên kêm wek Êzidiyan di zagnonên bingehî de misagoriya wan were nivîsandin û eşkere kirin. Dema şoreşên 60’ an de de cihanê de rêxistinên kommunist jî, bi dirûşmên „em tev bira û wek hev in” mafê pir mirovan û civakan tunekirin. Heta îro mirov dikare bêje ku ev jî, jenozideke sipî bû. Diroka Sovjeta kevin yek ji minakên mezin e.

2.1 Bûyeren dîrokî perçeyek jiyan îro û sibê ne

Ku Kurd bixwazin di nava civaka xwe de aşitî û demokrasiyê damezrinîn, divên rûpelên dîroka xwe înkar nekin. Ji ber ku dîrok, mejuyê kolektîf, xizîna û cerbadina rojên îro û paşeroje ye. Bê xwedî derketina diroka şexsî û kolektîf, nasnameyeke tendurusti ji bo şexsî û civakê ne gengaze ye. Lewra jî, civakên mezin û biçûk, komek an jî, yek mirov, ku ji aliyên rêxistinen Kurdan ve bêmafî, kuştin an jî qirkirin dîtbin, divên bê tabû werin eşkere kirin. Ku Kurd dixwazin “mala Kurdan” li ser bingehekî rast û hez avabikin, divê pêşî hemû kêm û şaşiyên borî di ber cavan de derbas bikin. Ev jî, ne karekî wiha hesan e. Pir tişt we derkevin holê û belkû moralên pir mirovan ji bo demeke xirab bibin û alozî derkevin. Ji bo karekî wiha jî, siyaseteke lehengî û zanebûn hewce ye.

Kuştina Eleviyên Kurd, Feyli, Êzidiyan û hwd., kuştina eşîran di nav hev de û ji aliyên rêxistinen Kurdan, kuştina siyasetmedar û pêşmergên Kurdan ji aliyê rexistinên Kurdan nayên veşartin. Ku berpirsên Kurdan li ser wan babetan ranewestin, baweriya gelê Kurd ji bona siyaseteke mafê Kurd namîne. Be dengbûn pirs tucar careser nebûye. Pasîfbûna civakeke û bê bawerî dibe sedemê mirina wan civakan. Axaftin, goftûgo kirin, alozî caran hem ji bo psikoloja şexsî û civakî tenderustiyek e. Bi taybetî divên Kurd kêmayen dagirkerên Kurdistanê dijî Kurdan dubare nekin.

Komisyoneke ji bo rastî û efukirinê ji aliye hemî civakan û ola, rewşenbîr û şexsên serbixwe di bin şemziya wezerateke Kurdistanê dikarin karekî wiha ji bo 5 heta 10 salan destpêbikin. Armanca vê komisyonê a) eşkerkirina hemû qirkirinan li Kurdistan û agahdarkirina gelê Kurd e, b) axaftin û lêborîna bi her mirovên qurban û malbatên wan, c) pêwendiyên nû yên civakakên Kurdan û olên wan, d) derxistina agahiyan, enformasyon, dokumentasyon û konferensên civaki û zanistî.

Karekî wiha giring li Başûre Afrikayê piştî hilweşandina rejima nijadperestan hat meşandin û pir aloziyên hundurî rawestandin.

3. Êzîdî dixwazin bi kuderê ve herin?

Bê guman ne hewceye li ser tradejiya Êzidiyan zêde were rawestandin. Diroka Êzidiyan herdem tijî qirkirin, talankirin û kuştine ye. Lê Êzidi jî, divên xwe ji izolasyona sed salan azad bikin û wek her civakekê berpirsyariya xwe ji bo Êzidiyan bi cih bînin. Parastina çand, ol û nîrxên taybetî yên Êzidiyan mafê wan e û divê ji aliyê hikumeta Iraqê û Kurdistanê piştgirtiya fermî bistînin.

Herwiha ji nav civakan Êzidiyan de jî, divên li ser erf û edetên xwe yên dinî û civakî rawestin. Ola Êzidiyan wek olên dinê bi rehm, dilovani, evîn û wekheviya her mirovan daxwaz e. Ola Êzidiyan hemu gelan û ola bi rumet û nîrx dibîne. Kuştina mirovan, li ser ci sedemê be jî, ji aliyê ola Êzidiyatî nayê pejirandin. Kuştina jin û mêran li ser sedemên namûsê ne taybetiyeke ola Êzidiyan e. Ev ji dîtineke kevinperestî û eşîrtiyê tê û di nav gelên kevinperest, edeten kevin u feodal wek li Iran, Suriye, Tirkiye, Afgahnistan û heta li Brazilayê tê dîtin. Lewra jî, Êzidî divên hêdî hêdî ristên olî û civakî ji hev cuda bikin. Erf û edetên olî yên taybetî herdem dikarin werin parastin û ev jî, girêdaya baweriya mirovan bixwe ye.

Iro tê diyarkirin, ku ristên kevinperestî ku ne perceyî olî ne, wek perceyeki olî tên dîtin.

Ev jî sedemeke mezin e ku Êzidî bixwe astengan ji xwe re cêdikin û civaka wan wek civakên dinê pêş nakeve. Lewra jî, Êzîdî divên di nav xwe de û bi tenê tekevin nav goftûgoyeke mezin, daku xwe ji bo vê sedsalê amade bikin û di demeke kin de bi temamî nebin parceyeki dirokê.

3.1 Azadbûn ji komplexa civaka kêm

Di cihanê de tê dîtin ku pir civakên kêm tenê kotek û zor a dijminên xwe an jî, civaka ji wan mezintir, dibînin. Lê ev tenê aliyekî pirsgirêkê ye. Bi suc û tewanbarî mirov nêzîkî armancên xwe nabe. Gazin û kîliyên Êzidyan çiqas rast bin jî, divê ev bixwe jî, zanibin çi dixwazin û vê bi ku dere ve herin. Hemû berpirs û rewşenbîrên Êzidiyan divên di nav xwe de zelal bikin, ku ev bi taybetî ji gelê xwe çi dixwazin û çawa dikarin di nav civaka Kurdan, ku piraniya wan misilman in, bijîn. Ne hewceye ku were gotin, ev proje jî, divê li ser bingeha rastî û demokrasiyê bin.

3.2 Hinek rêxistinên Êzidiyan

Di vê demên dawî de hinek rexistinên Êzidiyan hatine damezrandin. Heta Partiyek bi navê Êzidayetî hatiye damezrandin û hinek taybetiyan ji bo Êzidiyan dixwazin. Ji ber ku ne bawerin hikumeta Başûra Kurdistan mafê wan bide wan, xwe bi her alî ve dikişînin. Ev rêxistin bi dizî ji dibin “mehvanê” wezeretiya dereva ya Tirkiye li Enqere. Herwiha pir dewlet û rêxistinen Ereban wan vexwendî civînan û hevdîtina dikin.

Li derveyî welat, bi taybetî li Ewropa û Sovjeta kevin di vê deme de pir civîn di nav Êzidiyan de çêdibin. Di wan civinan de “serxwebûna Êzidiyan” û “Êzidî ne Kurd in” li ser rojev ye. Ev hewildan çiqas biçûk bin jî, nîşan dide, ku êdî mirovên Êzidî ji bo mafên xwe dixwazin tiştekî bikin. Ji ber ku ev di meşandina siyasetê de nû ne, pir alozî dikarin derkevin û li ser platforma siyaseta navnetewî nikarin xwe û mafên xwe baş biparêzin. Ku bi taybetî hikumeta Kurdistan û rêxistinên Kurdan hewl û karên wan kom û partiyên Êzidiyan biçûk bibînin, li wan xwedî dernekevin, aloziyên mezin di nav Êzidiyan û rêxistinên Kurdan di paşrojê de dikarin derkevin. Ev rexistinên Êzidiyan çiqas biçûk û dîtinên wan cudabin jî, divê di nav civaka Kurdan de bi aza dîtinên xwe eşkere bikin û werin hembêz kirin. Entegrasyona hemû civak û olên Kurdistanê ne wiha hesanê. Jiyana pir-rengî herdem behnfirehî, sebir û baweriyeke demokrasî hewce dike.

Beriya hertiştî Êzîdî divên li ser hinek babetên jêrîn ramanên xwe di nav xwe de zelal bikin:

• Civaka Êzidî cawa dikare ciwanên xwe ji bo perwerdekirinên bilind amade bike, daku civaka Êzidiyan baştirîn were parastin.
• Guhartinên nû vê çawa û ji aliyê kî werin çêkirin.
• Pêşxistin û parastina çand û olan Êzidiyan bi arşîfkirina zarogotinan, ango mejuyê kolektîf, parastina zimanê Kurdi, erf û edetên Êzidayetiyê bi çi awahî vê çêbibe.
• Rista mala Miran, bavê Şêx, civaka ruhanî, û hwd. û rista wan li ser civaka Êzidiyan ciye û vê çibe.
• Pêwendiyên berpirsên Êzidiyan bi hikumeta Iraqê û Kurdistan çawa dikarin werin meşandin.
• Leyistina rolekî aktif di siyasete Kurdan û Iraqe de ji bo demokrasiye û mafê Êzidiyan çawa giring e.
• Destpêka prozesa rista civaka Êzidyan li meselên hundurî: Ol û civak, erf û edetên kevin û nû, nasnama Êzidiyatî û Kurdî, û. hwd. li ser kîjan platformê divê were şirove kirin û biryar werin sitandin.
• Pêwendiyên rexistinên Êzidiyan bi rêxistinên xiristiyan, yahudiyan û misilman re divê çawa bin.
• Êzidî dixwazin an jî, naxwazin ku herema Şengal bibe percekî herema Kurdistan.

4. Mafê û xwestinen Êzidiyan di Iraq û Kurdistanê de

Beriya hertiştî gelê Ezidî divê biryar bidin ku dixwazin an jî naxwazin di herema Kurdistanê wek hemwelatiyên Kudistanê bijîn. Ku biryareke wiha bidin, êdî divê ji bo mafê xwe li Bexdayê û Erbilê hewl bidin xwe.

Iro di Iraqê de 3 maf xwedî berpirsyar û mafê siyaseteke bi hez in: Kurd, Suni û Şîi. Lê Iraqa nû divê yekîtiya her civakan be û xwedî mafekî wekhev be. Her hemwelatiyekî Iraqê divê mafê wan ji bo azadî, aşitî, abori, civaki û olî hebe. Ku Kurd mafê federalî dixwazin, divên ji xwe jî bipirsin, ev di hundure herema Kurdistan de bi rastî mafê hemwelatiyên xwe û civaka wek Êzidyan didin. Bi taybeti hikumeta Kurd divê “mirasa Seddam” û siyaseta wî nepejrîne û bibe minak ji bo demokrasiyê. Ev jî, bi parastina û asayiya hemû hemwelatiyan û civakên destpêdike.

4.1 Taybetiya Êzidiyan

Êzidî bi jiyana sedsalan bûnê xwedî rêxistinên civakî, çandî û olî. Di erf û edeten xwe de ji piraniya civaka Kurdan cuda ne. Lewra mirov nikare Êzidiyan tenê bi babeteka olî binerxîne. Êzidi çiqas bi etnik Kurd bin jî, herwiha bi jiyana xwe taybet in. Ev tê vê wateye ku Êzîdî divên ji bo mafên xwe yên taybetî ji aliyê Bexdaye û Hewlerê werin naskirin.

Piştgirtiyeke aktîf ji Baxdaye û Hewlerê ji bo civaka Êzidiyan bi afirandan. Pakêtek ji bo pêşvebirina ola Êzîdiyatî, parastina ziyaretên wan, pejirandina cejinên Êzidiyan, pejirandina ola Êzidiyan di saziyên fermî de, alikariya diravî (budget) ji bo çand, ol, capemenî, û hwd. misagoriya naskirina taybetiya Êzidiyan e.

Tenê mafê olî ji bo Êzîdiyan têr nake û bersiva civaka Êzidiyan nade. Berpirsyariya Êzidiyan bi navê Êzidiyatî divê karibe di nav rêxistinen dewleta Iraqê û Kurdistanê cihê bigir e.

Biryarên siyasî û civakî û olî li ser Êzîdyan divê ji aliye berpirsên Êzidiyan karibin her dem werin veto kirin. Li ser guhartinên giring û pêwist li ser Êzidiyan bê pejirandina Êzidiyan çênabe.

Derxistina madeyên taybetî di zagonê bingehî de ji bo misagoriya parastina olî, perwerde û çanda Êzidiyan gavekî herî pewist e.

Mafê hebûna civakekê te vê wateye ku hemû saziyên dewletê divên diji qirkirin, talankirin, koçber û asimilekirin bi konevanî, aborî û leşkerî derkevin.

Êzidî civakeke kevinar e ku nahêle ku Kurd nasnameya xwe ya kevin ji bîr bikin. Tunebûna Êzidiyan tunebûna nasnameyeke kevin û hêja ya hemû Kurdan e.

As. Prof. Dr. Ilhan Kizilhan
Institute of Democracy and Peace Studies
University of Konstanz

Ji dergush