Hoşeng Broka

Standartgeriya bi Kurdî

Di van dehsalên dawiyê de, wişeya „standart“ wek „synonym“/hevwateya „yekgirtî/yekgirtû“, di gengeşe û guftûgoyên, di derbareyê zimanê Kurdî, yê pirr-zarave, pirr-rêziman û pirr-alfabêt de, tê bikaranînê.
Lewre, standartgerî, wek têrm, bi Kurdî, berî her tiştî, kêşe, problematîkî û pirsgirêkên zimanê Kurdî, li bîra mirov tîne.

Heta aneha, pirr kongire(dawîtirîn kongire di navbera 22-24. 05.07an de, li Hewlêrê, pêk hat ), konferans, hizir, bîr, boçûn, hypotez û nerînên cihêreng, di derbareyê standartkirina zimanê Kurdî, yê berbelav û bela-wela de, hatine lidarxistnê.

Li seranserî vê xirecir û gerra li standartgeriyeke bi Kurdî, zarê Kurdan, ku wek zimanekî pirrzarave hatibû naskirinê, bû „zimanekî pirrziman“. Di serencamê de, her Kurdek, li gorî gerdiş û rabûnûrûniştinên zaraveyê xwe, çû standartgeriyê. Lewma hin Kurd bûn „Soranîst“, û „bavên“ kurmanciya latînî, bi „toranîzmê“, „Impiryalîzmê“ û „Ataturkizmê/Kemalîzmê“, tawanbar kirin.
Hin bûn „Kurmancîst“ û „sorayên“ xwe, bi gunehê „şovenîstiya zaravperestane“, şewitandin û ew hilanîn û dananîn.
Hin bûn „Sormancîst“ û bi nîvê darê kurmanciyê girtin û wek çareseriyeke „nîv-Kurmancî“ û „nîv-Soranî“, doza „zewaca“ herdu zaravayên „sereke“, bi hev re kirin.
Hin Kurdên din jî, man „Zazayîst“ û „Hewramîst“ û serê xwe ne bi „jorê“ Kurmancî, ne jî bi „jêrê“ wî, neêşandin. Ew, wekî adetên zaravayên xwe, mîna „Kurdên li derveyî „standartgeriya bi Kurdî“, man, û Kurdiya xwe li gorî bejna zaraveyê xwe pîvan.

Bê guman, gengeşeyên di derbareyê pirsgirêkên standartkirina zimanê Kurdî de, ji demeke dûr ve, dest pê kirine. Lê taybetmendiya gengeşeyên van herçend salên dawiyê, ew e, ku ew ji mentiqê danûstandinê bihtir, ber bi mentiqê pevçûn, qayîşkêşan û qerqeşûnê ve, çûne.
Xwediyên van qerqeşûnan yek nameyê radigihînin: „Ez û ne ti kes“...“zaraveyê min û ne yê ti kesî“!

Her ku „şerrên devjenkî“, yên di navbera „sormançist” û „Kurmancîst“ên Kurd de, derdikevin holê, şerrên di navbera „zaraveyên quraanê“ de, li bîra min tên.
Wek tê zanîn, berî ku „quraana standart“(ku qurrana îro berdest e), were danîn, û di yek „mishefê/pirtûkê“ de, were bicihkirin û civandin, gelek quraanên cihêreng û cihêzarave, hebûn: Bo nimûne, mishefa Ebî Bekir, mishefa mezintirîn ilmdarên quraanê Edullah Bin Mesûd, mishefa şêxê quraanxwênan Ebî Bin Kehb, mishefa Ayişê, mishefa Hefsa, mishefa Omer Bin Elxetab, mishefa Zeyd Bin Sabit( كتاب "المصاحف" للحافظ أبي بكر عبداللّه بن أبي داود السجستاني المتوفي سنة 316/929م، تصحيح د. ارثر جفري، ط1. الاُولى، القاهرة 1355 هـ/1936م)

Paş mirina pêxemberê Islamê, di dema xîlafeta „Osman Bin Effan“ de, ev „mishef“ tev, di yek mishefê de, hatin berhevkirin û ji wê çaxê de, navê wê „mishefê“ bû „mishefa Osmanî“(li ser navê xelîfê Islamê, yê wê demê Osman Bin Effan, hate binavkirinê).
Tê bawerkirin, ku quraan, „bi heft tîpan, ji asmanan hatiye hinartinê“.
Di ilmê quraanê de jî, „heft tîp“, li ser astekê ji astên xwendin û şirovekirina quraanê, li gorî pirraniya şiroveger û qurranzanan, wateya „zaravayên hozên Ereban“ dide.

Ji dîroka qurranê diyar dibe, ku ji nav hemî zaravayên Ereban, yên wê demê, ku quraan, bi wan hatiye nivîsandin, zaravayê „Qureyş“, ku zaravayê desthilatdariya Islamê û pêxemberê wê bû, bi ser ketiye.
Di hedîsekî ji hedîsên „sehîh Elbuxarî/صحيح البخاري“ de, serkeftina zaravayê Qureyş, ku çawa bû zaravayê quraanê, baş tê eşkerekirinê.
Di wî hedîsî de, „serkeftina zaraveyê Qureyşiyan“, weha tê baskirin: „Eger we û Zeyd Bin Sabit, li ser hin tiştan di quraanê de, li hev nekir, li zaraveyê Qureyş vegerin û gotinên pîroz bi wî, li nivîsandinê bidin, çimkî Xwedê quraan bi wî zaraveyî, hinartiye“.
( صحيح البخاري‚ كتاب فضائل القرآن/4604)
Weha „gelek quraan“ bûn „yek quraan“ û gelek zaraveyên hozên Ereban, di yek zaraveyî de(zaraveyê Qureyş), ku wek „zaraveyê Xwedê“ hate qebûlkirin, hatin yekkirin û standartkirinê.

Ji 1400 û vir de, Ereban wisa bawer kir(û bi wan re jî, hemî Misilmanên dinyayê), ku Erebiya quraanê(ku bixwe zaraveyê Qureyşiyan bû), zimanê Xwedê, yê standart e.
Ji wî Xwedayê standart(Allah/الله) ve, tê bawerkirin, ku zimanê wî(Erebiya Qureyşî) , zimanê standart e, hem li „vê dinyayê“ û hem li „wê dinyayê“; hem li erdê û hem jî, li asmanan.
Weha, „Erebiya bilind“, di nav Ereban de, bi rêya „Islamê“, wek „Erebiyeke standart“ rûnişt, çaxê ku ew „Erebiya bilind“ wek zimanê „Xwedayê bilind“, „pirtûka bilind“, „dînê bilind“, „nimêja bilind“ û „pêxemberê bilind“, hate pejirandin û bawerkirin.

Zimanê Erebî, heta bi vê demê jî, paş dora 1400 salî ji standartbûyînê, hîn jî li gorî rêziman û gramêra wî „zaraveyê Xwedê/ zaraveyê Qureyş“, yê „pîroz“, tê xwendin û nivîsandin.

Weha, di nav Ereban de, li şûna gelek Xwedayan(Allat, Elizza, Elmenat…htd.), „Xwedayekî standart“(Allah/الله), û li şûna gelek aliyên Xwedê û gelek kehbeyan(Mekka, Beyt Seqîf, Beyt Allat, Necran, Şeddad Eleyadî, Zî Elşera, Beyt Riza, Beyt Elizza, Rehîm...htd), „aliyekî/kehbeyeke standart“(Mekka/مكة), û li şûna gelek zaraveyan, „zaraveyekî standart“(zaraveyê Qureyş/لهجة قريش), bi ser ket.

Ev modêleke standartgeriya berî 1400 salî ye.
Lê ya balkêş, paş 1400 salî, îro ew e, ku di guftûgoyên derbareyê standartkirina zimanê Kurdî û herweha „afirandina zimanekî yekgirtî“ de, ku hindek ji xwediyên wan, ji „alfabêta zimanê Xwedê“, nayên xwarê, mirov dikare „îdyolojiya standrtkirina quraanê“, bi gengazî û zelalî, di paşxaneya nêrînên wan de, bixwîne.

Lê standartgeriya bi Kurdî, paş 14 sedsalan, ji standrtkirina Erebî, ku wek zimanê Xwedê, hate pîrozkirin, îro, bê guman, tam kêşe û pirsgirêka qonaxeke din, wedayekî din û mirovekî din e.

Herçiqasî, ku hindek zaraveyên Kurdî, di têkstên hindek qonaxan de(bo nimûne têkstên Êzîdî û Yarsaniyan) , wek zaraveyên Xwedayekî bi Kurdî, hatibin pîrozkirin jî, lê dîsa ew zaraveyên Xwedayên bi Kurdî, ji ber bandora „fitûhatên“ zimanê Xwedayên yên din(zimanê Xwedayê Islamê û pirtûka wî), mîna zaraveyên Xwedayên „herêmî“, marjînlkirî û çewisaw, man.
Ji ber sedemên kampanyayên „dagîrkeriya pîroz“, ku ji hêla zimanên Xwedayên yên din ve, li dijî ziman, dîrok, ciyografî û xelkên Xwedayê bi Kurdî, hatin kirinê, Kurdî(bi hemî zaraveyên xwe), mîna xelkên xwe, yên bindest, ma zimanê „Xwedayê bindest“, „nimêja bindest“, û „pirtûka bindest“.

Di Kurdiya halê hazir de, îro, bi qasî nêrîna min, zaraveyên „pîroz û ne-pîroz“, „Xwedayî û Şeytanî“, „serkeftî û binkeftî“, „rast û ne-rast“, „baş û ne-baş“, „bilind û nizim“, „rewa û ne-rewa“, tune ne.

Bi ya min, hemî devok û zaraveyên Kurdî, kurt û Kurmancî û rewa ne:
Ew rewa ne, çimkî ew, wek rêyalîteyeke bi Kurdî, hene û li dar in.
Ew rewa ne, çimkî her zaraveyek, bi qasî „weqî û mîzênên xwe“, hindekî ji rewayî û rastiya Kurdî, distîne.
Ew rewa ne, çimkî Kurdî têra hemiyan dike.
Ew rewa ne, çimkî hebûn wek mafekî rewa, hêjayî hemiyan e.
Ew rewa ne, çimkî Kurdî bi hemiyan re, rewatir, xweşiktir û şêrîntir dibe.

Dibe ku zaraveyek ji zaraveyên din, pêşketîtir, ferhengferehtir û bi demê re, guncawtir be.
Dibe ku zaraveyek, li gorî helûmercên Kurdistana berdest û heyî, ji zaraveyên din, desthilatdartir, bizortir û bibandortir be.
Dibe ku zaraveyek, li ser asta rêjeya axaftin û danûstandinê, ji zaraveyên din, bihêztir, mezintir û xurttir be.

Lê bi ya min, ev „taybetmendiyên superlativ“, di zaraveyekî de, îro roj, nikarin rê, bi qasî ku tê hêvîkrin, bibin standartgeriyeke bi Kurdî.

Standartgerî, berî her tiştî, lihevkirin e, lê ne ferzkirin e.
Ew, biryareke kolektîv, ji jêr heta bi jor e, lê ne biryareke bi darê zorê, tenha, ji jor heta bi jor e.
Ew, dilferehî, dilxwestin û dilkirîn e, lê ne diltengî, dilêşandin, û dilhiştin e.
Ew, hevgirtin e, lê ne hevgunehbarankirin e.
Ew, danûstandin e, lê ne hevmarjînalkirin e.
Ew, lihevbuhartin e, lê ne hevmehkûmkirin û tolvegirtin e.
Ew hevazadkirin e, lê ne hevdîlkirin, hevriswakirin, û hevbindeskirin e.
Standartgeriya bi Kurdî, ne Kurdiyeke hindik, lê gelek Kurdî ye. Ne tenê hindek Kurdî, lê hemî Kurdî ye.

Wek hêvî û daxwaz, her Kurdek, li ser asta teyorî û gotinê, bêriya zimanekî yekgirtî, dike.
Lê wek rêyalîte jî, her kes ji zaraveyê xwe, bihtir, ji hemî zaraveyên din, hez dike.
Her kes zaraveyê xwe, ji zaraveyên yên din, rasttir, şêrîntir û resentir, dibîne.
Her kes zaraveyê xwe, wek koka zimanê Kurd û Kurdistanê, li qelem dide.
Her kes dibêje „zaravayê min û ne zaravayekî din“.
Ji ber van sedemên „ezperestane“, her ku basa standartkirina Kurdî û kurtkirin û puxtkirina wî di zaraveyekî de, tê kirinê(bo nimûne Kurmanciya jêrîn/ Soranî), Kurdên zaraveyên din, rêyaksyoneke dijwar nîşan didin, û bi bêrîkirineke mezin, li „maka“ zaraveyên xwe, vedigerin.

Rêyalîteya berdest, ku Kurd tê de dijîn û ji wê tên, dibêje: Kurdî, ne bi hêviyan, ne bi xweziyan, ne bi tilîliyan, ne bi rêyalîzekirina biryarên jorê, û ne jî bi piştgiriya darê zorê, nayê yekkirin û standartkirinê.

Dibe ku desthilatdariya Başûrê Kurdistanê, sibê, biryareke wisa bistîne, ku di serencamê de, „Kurmanciya jêrîn“ wek Kurdiya standart û fêrmî, bide qebûlkirinê.
Jixwe, bêyî biryareke wisa jî, desthilatdariya fêrmî, wek ku diyar e, çavên xwe li „soranî“, wek Kurdiyeke fêrmî, li Kurdistanê, miç kirine.

Lê li vir, çend pirs, mezin û dirêj, dimînin:
Aya Kurdên Kurdistanên din, yên nebûyîn, ku ji wan, dora 80% Kurmanc in, dê çawa herin vê standartgeriya bi zorê?
Ev Kurdên, ku hîn ji zorê heta bi zorê ne, dê çawa ji nuh ve, bi darê zora bi Kurdî, werin standartkirinê?
Ev Kurdên ku ji heyamên dirêj ve, ji zimanê xwe mayîn, dê çawa ji nuh ve, hîn bibin, ku ji zora zimanên yên din, xwe di zora zimanê xwe, yê bi darê zorê de, wer bikin?
Ev Kurdên, ku bi zorê nebûn Kurdên yên din, dê çawa bi zorê bibin yên xwe?
Ma ev zor, ne ew zor e?









 

ji bilî nivîsên ku bi navê Hevgirtina rewşenbîran û bi navê malpera rojava. netê
werin weşandin, her nivîskarek berpirsê naveroka nivîsa xwe ye!