Berî çendakî, ku ez li ber televizyonê rûniştî bûm û ji acizî kenal diguhertin, bêyî hayê min kenala ezmanî ya sûrî kete ekranê. Ez ti carî li vê kenal nanerim, çimkî min di biçûkaniya xwe de têra xwe çaverav (propaganda) û diruşmên rejîma sûrî bihîstine… Bi vebûna kenalê re dîmenekê bisteh lê gellekî kovanî bala min kişand. Dîmen xwepêşandanek li bajarekî ji bajarên Sûriyê bû ji bo piştgiriya Beşşar el-Esed di navkirina wî de ji bo serokkomariyeke nû. Xelk bi deh hezaran - belkî bi sed hezaran jî – civiyabûn, û li gor tiştê ku li wan xuya dikir, ew di nav şahî û dîlanan de mabûn, û bi dilgermî bang digotin û li çepikan dixistin. Heta şêx û rahib jî beşdarî vê dînîtiyê bûbûn. Ku min bi dilêşî li wan koleyan dinerî, civarek ji pirsan kete hişê min. Heta kengî dê ev rewş berdewam bike? Heta kengî ev tepeserkirin, dizzî û paşxistin? Heta kengî sivikdîtina gel û sextekirina viyana wî? Gelo ti hêvî heye ku kurdên Başûrê Rojavayê Kurdistanê û gelê Sûriyê bi giştî ji rewşa nemirovane ya ku anha tê de ne rizgar bibin? Gelo rejîmên zordar paşketinê çê dikin an paşketin rejîmên zordar peyda dike? Dû re min bi wan xelkên li xwepêşandanê raman kir. Gelo dê demokrasî bi kêr gelekî wiha bê? Dê ev gel bikaribe sûdê jê werbigire an dê encama bicihkirina wê hose (kaos) û serjêkirin be, wek tiştê ku anha li Iraqê dibe? Ma birra zordar ji gelên wiha re çêtir in, wek ku hinek dibêjin û iraqiyan dikin mînak?

Van salên dawî hejmareke mezin ji gotar, nivîsk û lêkolînan li ser rewşa Sûriyê û pêwîstiya guhertinê lê di ragihandina erebî de derketiye. Gellek semînar û civîn ji aliyê partî, komel û kesayetiyine hevrik û serbixwe li dar ketine, çi li derveyî welêt çi li hindirê wî, û cergeya vepijilandinê (nîqaşê) gellekî fireh bûye. Giş li hev dikin ser ku guhertin pêwîstiyeke eseh e, û ku rejîma anha ziyaneke gumreh gihandiye gel. Giş jî, wek ku xuya dike, li hev dikin ser ku guhertin divê ”ji hindir” de be. Lê heger mirov ji nêzîktir ve li van gotûbêjan binere, dê bibîne ku pirr kêm behsa riyên vê guhertinê dibe, anku pergalên ku bikaribin me bigihînin wê.

Di rewşa Sûriyê ya anha de aliyine têvel hene ku rolekê dilîzin, an jî bi kêmayî gerek bilîzin. Ev alî rejîma sûrî, gelê sûrî, hevrikiya (opozîsyona) sûrî û hêzên derveyî ne. Rejîma sûrî stratejiya wê ji ya hemû aliyên din xuyanîtir e. Beşşar el-Esed bi serhişkiyeke ecêb li ser riya bavê xwe dimeşe, ti guhertinên birra pêk naîne, û siyaseta rizîbûn û tepeserkirinê berdewam dike. Rejîm dixwaze ku hemû sengiyên (zextên) li ser xwe di riya bazarekê digel derve hilîne û rewşa hindir wek ku ew e bihêle. Tevî ku rejîmê gellek çewtî kirine (û hîna dike,) û tevî ku ew anha bi gellekî ji berê veqetandîtir e ji dewletên li dora xwe û yên cîhanê û bi temamî xwe avêtiye hembêza Îranê, mixabin, gelek kaxet di destê wê de mane. Kaxeta herî bibandor - ji pêvî şandina terorîstan ji bo Iraq û Libnanê - ew e ku berdêlê wê heye ku jê wêrantir be, an jî bi peyvên berpirsyarên rejîmê bi xwe: ”Yan em, yan kaos...” Rejîma sûrî ji destpêka xwe de mayîna xwe di riya piştgiriya tevgerine terorîst wek Hemas û Hizb ul-Lah û bazarkirina digel hêzên mezin re didomîne, û pisporiyeke wê ya dûdirêj di vî warî de çê bûye. Ew îdiya dike ku armanca wê azakirina Cewlanê ye, û ”planên împeryalî û sehyûnî” dike behaneya hemû pirsgirêkên hindir, lê heger mirov dîroka Sûriyê baş bişopîne, dê bi hesanî jê re xuya dike ku ji armanca rejîmê ya sereke mayîna wê ye. Nivîskarê ereb ê mezin ’Ebd el-Rehman el-Raşid di gotarek xwe de di rojnameya ”el-Şerq el-Ewset” de behsa vê mijarê dike û dibêje ku rejîma sûrî şiyaneke wê ya pirr mezin a xerakirinê heye. Em dibînin bê ew çi dike ji hêzên emerîkî li Iraqê, û me dît jî bê çawa çend caran dikra şerreke navxweyî li Libnanê biqewimanda, û bê çawa anha terorîstên bi navê ”Feth el-Islam” li dijî hikûmeta libnanî dilivîne û astengan li Filestînê peyda dike... Û helbet em jibîr nekin çiqas ziyan gihand Tirkiyê di riya piştgiriya PKKyê re! Lê el-Raşid tîne bîra me jî ku çiqasî ”hevalbendiya” bi demargîran (extremists) re metris e, çimkî ew wek tûpişkan in, bawerî bi wan nayê, û di hindirê xwe de rejîma sûrî jî ”gawir” dibînin, û ji loma dê yekser lê bizîvirin dema li derên din xurt bibin. Gava nû Beşşar el-Esed bû serok em hemû geşbîn bûn, lê anha, piştî 7 salan, ji her kesî re qenc hatiye teqezkirin ku rejîmeke wiha penceşêrî ti dizgûnkirin an lave pê re fêde nake, û çareseriya bi tenê ew e ku ji kokê de bê guhertin.

Pirraniya gelê Sûriyê ji ereban pêk tê. Tevî ku ew geleke bi pirranî bajarî ye û di bazirganiyê de jêhatî ye (bi berevajî kurdan), ew zêde ”aştîxwaz” in, bi wateya nerê ya peyvê. Di dîroka Sûriyê de kêm şoreş hene, û heta ew çend şoreşên ku hene jî pirrê wan bi serokatiya kurdan bûn, wek şoreşa Yûsif el-’Ezmê û ya Ibrahîm Henano. Ez bawer im ku heger tevaya gelê Sûriyê wek kurdan ba, derfet hebû ku ev rejîm ji zû de ketiba. Ji aliyekî din de, gelê sûrî, wek hemû gelên cîhana islamî, ti çandeke demokratî li cem tine ye, lê berevajî, kelepûra rojhilatî ya dîktator ya ku bi hezarên salan kom bûye, di xwîna wî de digere. Ev kelepûr ji tiştine biçûk wek pêwendiyên malbatî ta tiştine mezin wek pêwendiya mirov bi dewletê re xuya dike. Xelk li cîhana islamî fêr bûne ku herdem di bin tajangên zordaran de bin, û çêj û giringiya demokrasiyê ti car nas nekirine da ku ji bo wê şer bikin û goriyan bidin. Ev pergala gelê Sûriyê tengaviyine din diafirîne. Heger em ferz bikin ku hilbijartinine azad û bêsexte li Sûriyê pêk bên jî, ev tişt wate nake ku asoyên demokrasiyê dê yekser li ber gelê sûrî vebin. Mixabin, gelên Rojhilata Navîn gellek caran peyitandine ku ew kesên şaş ji bo hukm dibijêrin, û tiştê ku me li Iraq, Filestîn, Îran û ta radeyekê li Misrê jî dît, vê ramanê teqez dike. Heger ev hilbijartin di dema Be’s de pêk bên, dê bêguman be’sî tê de bi ser kevin, çimkî endamên vê partiyê anha bi melyonan in, û ti pêşbezên wan ên xurt tine ne. Yana, heger em ferz bikin ku bûyerine wek ên ku li Iraqê bûn li Sûriyê jî biqewimin û partiya ”el-Be’s” biherife, dê îcar derfeta biserketinê têkeve destê Biraderên Musilman (”El-Ixwan el-Muslimîn”) de. Sedem ew e ku ji aliyekî de pêleke demargîr a xurt di nav ereban de anha belav bûye, û ji aliyekî din de ti partiyine din ên xurt û xwedî gelêrîtî li Sûriyê tine ne ku bikaribin pêşbeziya Biraderan bikin. (Min dê stendina hukm ji aliyê Biraderan ve wekî pisgirêk nedîta heger wan birra xwe bi dinyayîtiyê (secularism) bigirtana, lê dîroka wan qinyatê naxe dilê mirov...) Bi kurtî, gelê sûrî bi temamî dawera (mesîrê) xwe radestî rejîmê kiriye, û mizgîniyên tevgereke şoreşger ku bikaribe guhertinê pêk bîne li cem wî pirr qels in.

Hevrikiya sûrî, digel rêza min ji hemû kesên serfiraz tê de re, bêqam lawaz û nehevgirtî ye (ez li vir ne behsa wan partî û kesayetiyên ku xwe bi eşkerayî firotine rejîmê û jê re bûne rajêr dikim. Ew kole ne, ne hevrik in.) Hevrikiya birra, mixabin, pirr dûrî gel e, û ji ber tepeserkirina rejîmê ti derfeteke hêjayî hizrê di destê wê de tine ye ku vê rewşê biguhere. Kesên ku di vê hevrikiyê de karîger in qey çend hezarek hene yan tine ne, û ew jî ji tirsa newêrin ti gaveke cidî biavêjin. Di encamê de, mirov dikare gellekî zor e ku hevrikiya sûrî bi tenê bikaribe guhertina pêwist pêk bîne.

Gellek cedel li derbarî hemetkirina li ser destêwerdana derveyî he ye. Tevî ku kesek bi eşkerayî piştgiriya wê nake ji tirsa gumanbariya xayintiyê, gellek li ser agir li bende ne. Xweşik nexuya ye bê stratîjiya emerîkî û ewrupî li derbarî rejîma sûrî çawa ye, û gelek pisrgirêkên din li deverê hene ku dikarin bala emêrîkî û ewrupiyan ji ser rejîmê bibin, hinek ji wan bi destê rejîmê bi xwe hatine afirandin. Hîna bêtir, kes nizane bê rojeva birêvebiriyeke emêrîkî ya nû dê bi aliyê Sûriyê de çawa be. Gelo dê birra sengiyê li hikûmeta sûrî bike da ku guhertinine demokratî pêk bîne yan jî dê hew bazarekê pê re bike ji bo sewgirandina berjewendiyên xwe bêyî ku tiştekî li derbarî guhertina rewşa hindirî jê bixwaze? Zor e ku em aşop bikin ku Emerîka dê têkeve şerrekî bi Sûriyê re dema emerîkî li ber çavên me amadeyiyên xwe ji bo şerrekî bi Îranê re dikin. Digel vî çendî, berpirsiyeke mezin li ser millên hikûmeta emerîkî heye ku em gihane vê rewşê, ji ber ku wê bi destpêkirina şerê Iraqê xwe xist astengeke mezin de û helwesta xwe pirr qels kir. Ez hîna tê nagihişim çawa emerîkiyan xwe bi destê xwe xistin bin piyariya rejîma sûrî (û îranî) de. Anha biserketina demokrasiyê li Iraqê maye di destê sûrî û îraniyan de. Lê em hemû dizanin ku rejîmine wek ên sûrî û îranî ti carî demokrasiyê li Iraqê naxwaze, û ji bo têkbirina vê serhatina demokratî, terorîstan bi berdewamî dişînin Iraqê, û bi vî şêweyî gellekî emerîkî li wir êşandine û hîna diêşîne, û derbeyeke xurt li projeya emerîkî ya ”Rojhilata Navîn a Nû” xistine. Bi bîr û baweriya min mirov nikare hemet û hêviya xwe bi temamî deyne ser emerîkiyan û bawer bike ku ew birra dixwazin gelên deverê rizgar bikin.. Birêvebiriyên emerîkî ji destpêka xwe de bêqam pragmatî û ezperest in, û ti carî dudiliyê nakin ku dest ji hevalbendên berdin ji berjewendiyên xwe. Lê heger em ti hêviyê ji emerîkiyan nekin, em dê ji kê bikin? Dadgeha navneteweyî ya ji bo dadgehkirina kujerên serokwezîrê Libnanê yê berê Refîq el-Herîrî dawî hate rastandin, lê hinin şîtelkar dibêjin ku ew çiqasî bi rejîma sûrî re sert be, belkî du fermandaran an sisiyan jê gumanbar bike. Lê hinek jî dibêjin ku tirsa rejîmê û vewîniyên wê yên wêranker ên ji bo berbendkirina dadgehê bi xwe dê dawiya wê bînin.

Rewş Bi gelemperî zêde geşbîniyê nade mirov. Em li ber rejîmekê ne ku naxwaze û nikare xwe biguhere, gel û hevrikî bi temamî pasîv in, û em nizanin bê stratejiya hêzên derveyî dê bi kîjan berî de biçe. Belkî kurdên Sûriyê (û hevrikiya sûrî) bikaribin xwe yektir bikin û rêzên xwe bêtir lêk bidin, û belkî jî bikaribin zêdetir pêwendiyan bi hêzên demokrat ên deverê û civaka navneteweyî re çê bikin û wan bi pirsa xwe bihesînin, lê bi giştî xuya dike ku gelê Sûriyê gihiştine gihanekekê (qonaxekê) ku destên me tê de bi xurta girêdayî ne û em nikarin ti tiştî bikin ji pêvî ku em rawestin û li bûyeran temaşe bikin.