Selîm Biçûk

Peyva rewşenbîr ku hevwateya peyva ronakbîr e ji du perçeyan tê avakirin; rewşen/ronak û bîr. Rewşen yan jî ronak bi wateya geşbûn û ronahiyê tê û bîr bi wateya mejî û hiş û ramanê. Peyv bi temamî ji pesnikî/rewşekê û navekî tê. Bi hevgirêdana herdu perçeyên peyvê ronahî, geşbûn û zelaliyê bi mejî, zanîn, raman û hiş ve girêdide. Mirov dikare ramana ronak û geş, bîrên zana û têgihîştî û mejiyê zelal, vekirî û jîr û hişmendiyê ji vê peyvê nas bike.
Li hember peyva rewşenbîr/rewşenbîrî di latînî de û di piraniya zimanên europî de -wek mînak elmanî- intellektuell/ intellektualität cihê xwe digire. Duden 5 – Ferhenga peyvên biyanî weha vê têgînê şîrove dike: Intellektualität (rewşenbîrî); zaniyarî (jîrbûn). Her weha intellektuell/ rewşenbîr; kesê ku vê zanîn û jîrbûnê di kesayetiya xwe de bi cih dike. Ew kesên rewşenbîr bi piranî kesên ku xwendinên bilind tewaw kirine û babetên jiyanê di her hêlê de bi awireke rexneyî rêz dikin û xwe bi wan babetan re mijûl dikin. Ferhenga ( Das neue Fischer Lexikon in Farbe, Band 5) weha peyva Intellektuelle/rewşenbîr şîrove dike; intellektuelle yan intelligentsia ew kes in yên xwedî hişmendiyek bilind û bi vê hişmendiyê re jî perwerdeyiyek taybet tewaw kirine û dikarin hîkariya xwe li ser aliyên cuda yên civakê bikin (mîna nivîskar, rexnevan û zaniyaran). Ji van şîroveyan mirov dikare nas bike ku rewşenbîrî hişmendiyek bilind e, bi vê hişmendiyê re jî perwerdeyek taybet heye û di encama vê hişmendiya bilind û perwerdeyiyê de kesê rewşenbîr dibe xwedî hêzek taybet ku rola xwe bilîze û karibe hîkariyê li civatê bike. Rewşebîrî ew hêz e ku dikare li pêşberî civatê asoyên nû di hemî hêlên jiyanê de veke. Li gora vê taybetiyê kesê rewşenbîr diyardeyên berbiçav di jiyanê de şîrove dike û li ser bingeha wan şîroveyan ji bo pêşerojê asoyên nû û riyên nû vedike.
Eger em bi van pîvanan nêzîkî rewşenbîriyê bibin emê derî li gelek pirs û pirsgirêkan vekin:
1- Hêzek rewşenbîrî di Kurdistanê de hatiye avakirin?
2- Rewşenbîrên ku hene çiqasî di jiyana civata kurd de xwedî rol in?
3- Kesayetiya kurd ku bi her awayî hatiye birîndarkirin û lawazkirin dikare çiqasî xwe bi têgîna rewşenbîriyê re biguncîne?
4- Çare çi ye?
Her weha mirov dikare lîsteya pirsan bêdawî dirêj bike. Pêngava yekemîn jî ber bi rewşenbîriyê ew e ku her kesê xwe rewşenbîr dibîne van pirsan ji bo xwe wek bingeh bigire û li bersivan bigere. Têgîna rewşenbîriyê ne tenê peyveke, ev têgîn di nava xwe de gelek taybetiyan dicivîne; hişmendiyek taybet, perwerdeyiyek taybet û her weha berpirsiyariya li hember jiyana civatê wek mirovekî taybet. Di vê çarçoveyê de, rewşenbîr ew mirovê bijarte ye ku dikare bi şîroveyên xwe rê li hember civatê ronî bike û di encama van şîroveyan de çareyan ji bo pirsgirêkên cuda pêşkêş bike.

Eger di vê babetê de em vegerin ser pirsa Hevgirtina Rewşenbîrên Kurdên Rojava Li Derve HRKRD û bi pîvanên jor lê bikolin emê bibînin ku ev sazî tenê hewldanek bû ber bi pirsgirêka rewşenbîriyê ve. Dixwest li vî perçeyê Kurdistanê zemînekê ji bo tevgerek rewşenbîrî ava bike. Di baweriya min de şaşiya herî mezin ew bû ku ev bîr û boçûn ji hêla ramanî ve têr guftûgo nebû. Bingehek dîtiyarî(theorî) ji bo vê avakirinê nehat danî. Ev gav bi xwe jî di bin giraniya bûyerek siyasî de hat meydanê. Serhildana 12 adara 2004 an ronakbîrên kurd rû bi rû li hember pirsa rewşenbîriyê danîn lê tenê di hêla siyasî de. Hêlên jiyanê yên din wek ziman, zaniyarî, nivîskarî, rêvebirin, sazûmankirin, rêxistin, ragihandin, têkilî, bîr û boçûn …..ûhd. ne kêmî hêla siyasî kambax û li paş in. Avakirina zemînekê ji bo pirs û pirsgirêkên rewşenbîriyê, li nav civata kurd û bi komek mirov wek ku mirov di nava deryayê de li dilopek avê û taybet bigere. Ev koma ku ev berpirsiyarî da ser milê xwe ji aliyê xebatkar, dirav, karîn, mercên jiyanê û şerê derdorê ve hat sînorkirin. Hîn di kongireya yekemîn de, hin aliyan dixwest vê saziyê bikin aliyekî siyasî û li dijî hin rêxistin û partiyan bikar bînin. Hin aliyan jî bi armanc û daxwazên kesayetî û teng xwe nêzîk kirin. Dema ku ev bîr û boçûn neçûn serî ev alî bûn yek û wan bi xwe sazî bi alîgiriya siyasî tawanbar kirin. Şer di vê çarçoveyê de nesekinî û pir caran kes û kesayetî dan ber xwe. Di vê derbarê de hevgirtin bi xwe carna ket meydana şer û piraniya caran jî ket rewşek xweparastinê û pirsên rewşembîriyê man li paş. Hevgirtin wek dezgehek rewşenbîrî gerek bû bi awayekî giştî û zaniyarî nêzîkî siyaset û rêxistinên siyasî bibûye. Bi yek dûrbûnê, bi yek pîvanê û bi yek helwestê nêzîkbûna rêxistinên siyasî dihat xwestin. Ev yek heta bi radeyekê di nav komîteya birêvbir û endamên çalak de bi cî bû lê di encama wê xweparastina li hember şerê derdorê de kar û xebat pir caran sar dibû. Xebatkarên hevgirtinê bi tirs nêzîkî livbaziyan dibûn. Bi awayekî din xweparastina li hember tawanbariya bi alîgiriyek siyasî kar û xebata rewşenbîrî heta bi radeyek bilind da rawestandin. Li şûna bilindkirina asta rewşenbîrî û geşkirina guftûgoyên ramanî xweparastin û carna daketina meydana şerekî bêwate cihê xwe girt.
Sînorên navbera tevgereke rewşenbîrî û siyasetê bi xwe pîvanên rewşenbîriyê ne. Ne pêwîst e rewşenbîr siyasetvan be yan di rêxistinek siyasî de kar bike, ew dikare bibe çavdêrê wê siyaset û rêxitinê û asoyên nû ji wan re veke. Ji xwe eger rewşenbîrekî xwe di çarçoveya rêxistineke ideologie de asê kir dê bi destê xwe rol û peyama xwe ya rewşenbîrî bikuje. Ev alî bi xwe nakokî û nexweşiyek kambax e di bîr û ramanên gelek rewşenbîrên kurd de. Hevgirtin ji hêla hin kesên ku xwe wek endamên çalak didîtin bi alîgiriya siyasî dihat tawanbarkirin ji ber ku di hin helwest û bîr û boçûnan de dûrî ideologieya wan diçû.
Piştî vê derbasbûnê ezê vegerim ser hin pirs û pêşniyazên derbarê kongireya diwemîn ya hevgirtinê.
1- Guftûgoyên bingehîn di kongireyê de:
    a. Di serî de li ser kar û xebatên komîteya birêvebir yên piştî kongireya   yekemîn û astengiyên ku li pêşiya kar hebûn.
    b. Li ser sînorên di navbera karê rewşenbîrî û siyasî de. Ev kar tevî ku ji karê siyasî cuda nabe lê li derî siyaseta rêxistin û partiyan rola xwe wek çavdêr, şîroveker û xwedî dûrbînek zanistî dilîze. Bi taybetî di avakirina saziyên sivîl de xwedî rolek giran e. Her weha siyaset bi xwe beşek ji beşên rewşenbîriyê ye.
    c. Firehkirina hevgirtinê û avakirina komîteyên taybet û şaxên welatan.
    d. Li ser guherîna rêbazê.
2- Rêbaz:
    a. Navê hevgirtinê bê guhertin wê baş bibe. Eger navê nû bêtir di çarçoveyeke rewşenbîrî de be dê kari be bêtir bi saziyê re bigunce.
    b. Beşê endam: ji ber ku rewşenbîrî ne tenê huner, wêje û ragihandin e divê deriyê endametiyê hîn firehtir bibe û hemî beşên zaniyariyê bicivîne. Her weha mijûliya bi van beşan re tenê ne bes e, gerek e astek vê mijûliyê hebe.
    c. Di beşê armancan de xalên 5 heta 9 bên guhertin û bi vî awa yî: Parastin û geşkirina çand, ziman û wêjeya kurdî her weha têkoşîn ji bo peyv û derbirîna azad û geşkirina rewşenbîriya kurdî di her warî de.
    d. Beşê komîteyên hevgirtinê: Divê komîteyên taybet destnîşan bibin û  komîteya kargêr ya ku bê hilbijartin dest bi xebata avakirina şaxên welatan bike. Komîteyek taybet bo ragihandinê bê avakirin û ew komîte bi xwe rêvebiriya malpera hevgirtinê bike û tenê li hember kongireyê berpirsiyar be.
3- Li ser pirsa aboriyê: Ji bilî çavkaniyên ku di rêbazê de hatine ziman divê hevgirtin li ser hin pirojeyan raweste ku kari be ji dewlet û saziyan alîkariyê bigire û ji bo vê yekê eger komîteyek taybet bê saz kirin baş dibe.