"Rêveçûna deh hezaran"
- Ji Anavasîs a Zênofon ê
Athênî -
-I-
Cankurd
05.07.2006
Sergotinek kurt:
Zênofon di pirtûka xwe ya bi navê "Anavasîs"
de, qehremaniya wan nandozên "murtezîqeyên"
Girîkî "Yûnanî " bi şêweyekî efsaneyî
tîne zimên, ewên ku sala 401ê berî ji dayîk
bûna hezretî Isa -silav lê bin- ji
aliyê Koroş "Sîros" ê Farsî ve bi kar
hatîne bo bi derxistina deselatdariyê ji
destê birayê wî Erdeşîr "Artaksêras".
Zênofon li ser wan û li ser bûyerên di rêka
wan de, di navbera Yûnanistan, Babêl û Iranê
de, pêkhatîne, dipeyive, herweha bûyerên ku
di rêya vegera wan de jî, di nav Kurdistanê,
Ermenistan û welatê Romê re, çêbûne. Rex
Warner ew pirtûk ji Girîkî wergerandiye bo
Ingilîzî.
Min jî, di vir de, kin û kurt, wan rapor û
bûyer wekî gotarek dirêj ji xwendevanê Kurd
ê hêja re bi Kurmanciyek asan nivisandine,
bêyî ku ew mîna wergerandinek sedased bite
nirxandin. Mebesta min ji vê yekê ewe, ku em
xwe li ser qehremaniya wan Kardoxên, ku pişt
li Yûnanan di wê demê de şikandibûn, bêtir
haydar bikin.
Dûroka neteweya Kurd maldar û dewlemend e,
mixabin li ber çavên vê neteweyê ew dûrok
hatiye reşkirin û parek mezin jê hatiye
veşartin an guhartin. Ji histobariya
roşenbîrên Kurd e, ku vê dûrokê carek dî
bikulin û wan kûzên zêrîn ên ji ber neteweya
Kurd hatîne veşartin derxînin ber ronahiyê.
Canga navxweyî ya Farsan:
Du kurên şahê Farsan, Daryosê II, ji jina wî
Perîzad "Parsatês" hebûn, yek Erdeşîr
û yê biçûktir Koroş. Dema şah pîr bûye û
mirina wî nêzîk bûye, kurê xwe yê mezin
Erdeşîr xwast ba xwe û şand pey yê biçûk
Koroşê, ku hîngê ji wir dûr bû, serleşker û
qeralê wîlayetekê li deşta Katolosê bû.
Koroş li gel dostê xwe Sapran "Tsîfranês"
û 300 çekdarên Girîkî yên di bin serkêşiya
Zînîya yê Parhasî de bûn, hate ba bavê xwe.
Paş mirina şah Daryos, Erdeşîr ciyê bavê xwe
girt. Sapran li ba wî bi nebaşî li ser Koroş
peyivî, gotê ku Koroş bizava xwe dike, wî ji
ser textê şahanî bavêje û bi xwe bibe şah.
Erdeşîr ji wî bawer kir. Rabû birayê xwe
girt û avêt zindanê û birayara xwe da bo
darvekirina wî. Dayika wan li ber wî geriya,
jîna kurê xwe Koroş azad kir. Koroş hat
berdan û vegeriya deşta Kastolosê(),
lê belê biryara xwe da, ku ew vegere û
birayê xwe ji ser textê Farsan bavêje.
Dayika wî piştvaniya wî kir. Bi dizîka
leşkerekî bi hêz bi hevxist û li gel leşkerê
xwe nandozên Girîkî jî birin. Ferman da
bajar û bajarokan, ku baştirîn çekdarên
Pîloponî bicivînin ser hev bi egera
berxwedanê li hember hêrişên, ku ji aliyê
Sapran ve tên ser bajaran. Di rastiyê de wan
bajarên herêma Iyoniya ji aliyê şah ve bo
Sapran wek diyarî hatibûn dayîn, lê belê giş
bûn alîgerên Koroş. Tenê Mayltîs li gel
Sapran mabû. Di wî bajêrî de alîgerên Koroş
hatin kuştin an girtin û hinek jî ji bajêr
hatin dûrxistin. Koroş ewana li dora xwe
civandin û daxwaza bajêr kir. Diya Koroş
piştvaniya wî kir. Koroş xok "Pac" di
ber wan bajaran de dida birayê xwe, da ew li
pilanêd wî heşar "hişyar" nebe.
Koroş li nêzîka Avîdosê, Klêrgos ê Espartî,
ku hatibû nebedkirin "nefîkirin", bi
dayîna 16000 Dînaran kir hevalê xwe. Klêrgos
bi wan pereyan leşkerek amade kir û avêt ser
Trakiyan li bakurê Hîlspontê û bi wê şêweyê
leşkerê Koroş mestir bû, bê ku birayê wî
gumanê bibe ser pilana wî. Erîstîbosê
Thîsyalî jî, ku ji berê de dostê Koroş bû,
bi alîkariya wî û bi standina 4000 nandozan
"Murtezêqan" û mehaneya 6 mehan ji
wan re li Thîsaliyan leşkerekî dî ji Koroş
re anî ser hev. Paşê ji dostê xwe yê Bûyotî
Proksînos xwast, ku hêzek leşkerî bîne, bi
egera piştvaniya li hember Bîsîdiyên, ku
serî li wî hildane, û herdu dostên xwe yên
dî Sofînîtosê Stîmfalî û Sukratê Akînî tika
kir, ku piştvaniya wî li hember Sapran bikin
bo standina bajêrê Mayltîsê.
Hêzên Girîkî yên nandoz ji Sardîsê çûn
Tertûsê li Sûriyê, di Sûriyê re û di ber ava
Ferêt "Firat" re derbas bûn aliyê
rastê yê çem û di ber re rêya xwe birin
Babêl. Li wir amadekariya xwe ya bo cengê
kirin.
Koroş serleşkerêd Girîkî civandin û li ber
wan tiştekî wilo got:
"Vaye li pêş we dêrîna "mulkê"
bavê min e. Min alîkariya we xwast ji ber ku
hûn şervanin başin. Ev dêrîn bi xarê ve diçe,
ta welatê ku ji germê mirov nikane bijî û bi
jor ve diçe ta welatê, ku ji sermayê jiyan
lê nabe. Ezê gelek mal bidime we eger em bi
serkevin, û ezê bo her Girîkekî jî tacek
zêrîn wek diyarî bidimê."
Ji xwe nandozên Girîkî li pere û zêr
digeriyan. Gava peyvêd wî bihîstin, ewan
dilgerm û dilşad bûn. Li dora wî 10.000
Girîkî yên bi çekên giran baş hatibûn
amadekirin û 2500 peyayên ku bi çekên sivik
hebûn. Hêzên Koroş bi xwe jî 100.000 şerker
û 20 lênişt "merkebe" yên birok bûn.
Leşkerê neyar, yê birayê wî Erdeşîrê ku şah
bû, milyonek û 200.000 şerker û 200 lêniştên
birok bûn, bi ser de jî 6000 suwarên bi
serkêşiya Arthakîrês ji bo pawaniya şah
hebûn.
Şergeha Konkasa
Patîkiyas ê Farsî, ku dostê Koroş bû, ji wê
ve bi suwarî hat û xwîdan ji ser rûyê xwe
malişt û ewan bi Farsî û bi Girîkî haydar
kirin, ku şah Erdeşîr bi leşkerekî mezin bi
ser wan de tê. Girîkî tirsiyan û kab li wan
sist bûn. Koroş bi lez xwe ji lênişta xwe
avête xarê, zirxê xwe li xwe kir, li hespekî
suwar bû, rum kire destê xwe û ferman dan
serekan, da her yek ciyê xwe bistîne.
Klîrgos li basikê rastê di ber robarê Ferêt
re û li nêzîka wî Proksînosê Girîkî, Mînon
li basikê çepê û hêzên herêmî, ku ji wan
1000 pişthespên "suwarên" Pavlanî bi
aliyê Klîrgos ve çûn, û bi wan re peyayên
Girîkî yên bi çekên sivik. Ariyawûsê, ku
cîgirê Koroş bû, li gel bermayê leşkerê
herêmî, li basikê çepê ma. Koroş û 600
suwarên taybet jî di ortê de, giş bi kulehên
leşkerî, lê tenê Koroş serqot bû. Pişthesp
tev bi şûrên Girîkî bûn.
Ta nîvro neyar diyar nebû, pişt re kulxan bi
asîmanê de rabû û leşkerê şah wek kuliyan ji
dûr ve hat. Suwarêd wan bi serkêşiya Sapran
bûn, peya bi çekên giran bûn û zirxên darî
li navêd wan bûn. Di pêş tîravêjan de
lêniştên bi kêrên birok dihatin, di rêya xwe
de her tiştek dibirrîn. Koroş nandozên
Girîkî hişyar kirin, ku wê leşkerên şah pir
biqîrin û wê bi hêlehêl û reqpeqek mezin
hêriş bikin, divê Girîkî ji wan netirsin. Lê
wê carê leşkerê şah hêdî-hêdî û bêdeng pêşve
dihat, weku ji xwe bawer bû, ku wê bi
serkeve.
Koroş li gel wergêrê xwe Pêrkers û sê an çar
peyrewên xwe ve di sîngê leşkerê de ber bi
şergehê ve diçû û bang li Klîrgos ê
Girîkî dikir: "Heger em li vir bi
serkevin, her tişt diqede." Mebesta wî
ewe, ku paş wê pevçûnê wê dewleta şah
Erdeşîr bikeve destê wî.
Zênofon ê dûroknas dibêje, ku di
berhevhatina herdu leşkeran de ew ji Koroş
ve nêzîk bû, û Koroş gote wî, ku gumanêd wî
di cî de ne û fedekarî wê mezin be. Li gor
gotina Zênofon, "Peyva bi dizî" ya ku
di nav leşkerê de hatibû belavkirin, bi
Girîkî bû û gava Koroş ew bihîstiye, bi wê
peyvê razî bûye.
Tê gotin, ku ji dest hêlehêla Girîkan û
lêdana deholan leşkerê şah reviya û Girîkan
devser wan kirin, lêniştên "merkebên"
leşkerê şah gelek kesên xwe dan ber kêrêd
xwe yên birok, birîn kirin an kuştin.
Lê ji Girîkan kêm kes hatin kuştin an
birîndar kirin.
Koroş bi serketina Girîkan dilşad bû, û ên
dora wî êdî ew bi "Şah" navkirin, lê
dilê wî bi ser peyketina leşkerê şah de germ
nebû, saziya pawanên xwe yên taybet ji 600
suwaran têk neda û çavrêya tevgera şah kir,
û ew di wê baweriyê de bû, ku wê di orta
leşkerê Farsan de be, ji ber ku şahan her
car di cengan de ciyê xwe di orta leşkerê
xwe de digirtin. Gava şahê Farsan dît, ku ji
aliyê pêş ve hêriş nayin ser wî, bi lez
lênişta xwe bi aliyê rastê ve ajot, ku Koroş
û suwarên wî diparizin dame bike, di cî de
Koroş ber bi wî ve liviya, ji tirsa ku şah
bi paş Girîkan keve û rêzên wan parçe bike.
Bi 600 suwarên xwe di nav leşkerê şah re û
di pêş wî re çû. Tê gotin, ku Koroş zora
6000 suwarên şah bi 600 ên xwe bir, gelek ji
suwarên şah hatin kuştin û Koroş bi xwe
sersuwarê wan Artakirasês kuşt. Gava çavêd
Koroş li şah ketine, qîriya:" Vaye ez wî
mêrî dibînim." û hêriş ser wî kir û
rumek li sîngê wî da, zirxê ser sîngê wî
çiriya û birînek kûr lê çêbû. Toxtir ê şah
Stîsiyas paş wê cengê gotibû, ku wî bi xwe
birîna şah derman kiribû. Di wê hêrişê de,
kesekî bi rumê xwe li Koroş da, rum li bin
çavekî wî ket û yekser hate xarê û mir. Bi
Koroş re (8) kes ji baştirîn peyrewên wî
hatin kuştin, û gava berdestê Koroş, ku bi
navê Artabatas bû, dîtiye çi bi serê xudanê
wî hatiye, xwe avêt ser laşê Koroş û qîriya.
Şah Erdeşîr ferman da, ku wî jî bikujin û tê
gotin, ku şah Erdeşîr bi xwe ew kuştibû.
[Berma heye…]
II
Paş kuştina Koroş û tevabûna cengê
