Gera li kilasîkan, di nav rûpelên dîroka mirovayetiyê de, li def miletên xwedî desthilat û azad, karekî normal û pêdivî ye. Lê vekoler pêrgî çi asteng û aloziyên giran û zor nabe.
Ji bo miletekî wek miletê kurd, ne tenê zor e, belê bêhtir ji zoriyê ye, ji ber sedemên dagîrkirinê û berbendkirina mirov, nasname, ziman, ba, xak û kultûra kurdan. Lewra vekolîna di vî warî de, ji bilî, ko erk e li ser şanê rewşenhizr û bîrewerên me, belê karekî pîroz e. Vekoler hemî astengan, ta bigihe têkçûna xwe ya fîzîkî, li ber çavên xwe dideyne.

Pirtûka Kelehên ava, ji hêla vekoler Seîd Dêreşî, bi cefayeke pirr û karekî zor, giha ber destên xwênerên kurd. ( lê mixabin, bi tenê bi tîpên aramî hatiye weşandin)
Li ser qapê dawî vekolerê pirtûkê weha dinivîse :
„ Berkarê vê kitêbê verêja çend sala jixwewestandinê, verêja rêvîngiyekê ye ji vê qana erdê bo qana henê, ji vê dewletê bo dewleta henê, ji vê qolaçê bo qolaça henê, ji kulînka vê mizgeftê bo kulînka mizgefta henê, heta perekî yan çend perê diryayî û tozgirtî û hibir lê heşftî bi dest xwe bêxî.
Serê çend sala ye ez van perkên helweriyayî vediçemînim heta eve jê derkeftî. Wesa xuya ye ko miletê me di kevin da û heta niho jî bihayê van perka nezaniye, nizanin ko dîroka me tê de ye, jîna me ya rewşenhizrî, bingehê me yê çandî dê li ser wan hêt avakirin, her wekû tevaya miletên dinyayê xwe li ser vê çendê ava kirî“ r.5

Ez dikarim bêtirs bibêjim, ko S. Dêreşî, di warê çûyîna di nav cergê dîroka wêjeya kurdî de, tozhilandin ji ser rûpelên wê, derxistina vê wêjeyê ji tariya dîrokê û pêşkêşkirina wê bo xwendevanên kurd û her mirovekî bixwaze kevnetora kurdî binase, yek ji melevantir vekolerên kurd e.

Seîd ê Dêreşî, ji demeke dûr û dirêj ve, di warê xepardina edebiyata kurdî ya kevneşop de hatiye naskirin. Pirtûkên wî li ser jiyan û berhemên helbestvanên kurd Feqiyê Teyran, M.Ehmedê Nalbend û Wîdayî, ji bilî derxistina komelek gotar û vekolîn di kovarên wêjeyî kurdî de, li derve û hundurê welêt de, pirtûkaxaneya kurdî dewlemend kirine .
Lê di vê pirtûka ko em dê li ber çavên xwenêran raxin, cefayeke mezin kêşaye. Dêreşî li gelek welatan û deverên rewşenbîriyê geriya ye( Berlîn, Başûrê kurdistan, bakurê Kurdistan ..), pisiyar ji her kesekî ko bi kilasîkan ve mijûl e, kiriye, guh li her yekî ji wan girtiye û her têbîniyek li def xwe nivîsiye, tanî ko reşbelek û belegeyên xwe danehev û bo me di qewarê vê pirtûkê de pêşkêş kiriye.

Pirtûka Kekelhên ava, komeka vekolîn û têkstên kilasîkî, bi pîtên aramî (erebî, farisî), di sala2005an de, ji hêla weşana Spîrêz ve, bi spasî, hatiye weşandin û belavkirin.
Pirtûk ji destê mezin e DINA 4 e û 556 rûpel e.

Vekoler, bi berahiyekê dest bi nivîsa pirtûkê dike û bi nivîsa wî ya bi sernavê
DÎ(u)mahîk bi dawî tînê.
Di destpêkê de( Berahî), Dêreşî behsê wê hindê dike, ko dema mirov bixwaze li ser dîroka kurd ya kevin û kevnarên kurdan binivîse, pêrgî pir astengan dibe, ta digehe wê pêpeloka, ko êdî çi di destan de, ji bilî mixabinî û gazindan nemane. Wan gazindan jî li her war, kes û diyarokan de belav dike. Bo wê jî destê xwe avêtiye, pêşgotin(Dîbaca) a Hemza Begê Meksî ya ji bo Mem û Zîn ya seydayê E. Xanî, ko li Amûdê sala 1947an hatibû çapkirin û parçeyek jê di vê pêşgotina xwe de bi cih kiriye, dako wê behweriya xwe ya me li jor nivîsî biselimîne.

Di parçê dawî di pirtûka kelehên ava de, di bin sernavê Dumahîk da, behsê babeteke pir giring dike, ew jî helbesta nûjen(Nûxwaz, serbedayî) ye.
Diyar e, nivîserê me jî, mîna nivîserên neteweyên serdestî me ( ereb, ecem, tirk), ketiye nav wê guftûgo û gengeşiyê de: Eya helbest di dema mirinê de ye? Rola helbestê lawaz bûye an na? Hîn rola helbestê ma ye?
Bi taybet di vê pirsa dawî de, nivîser vekirî dibêje, êdî cih ji rondik û zêmaran re nemaye û piştî sala 1991ê, ko hemen hemen welat çêbûye, avakirin bo wî divêt û cihê helbestê nemaye. Pirs li vir tête kirin: Baş ev welatên, ko azad bûne, pêşketine û bûne xwedî kartêkirineke mezin, divêt dest ji helbestê berdin? Çima hîn helbest di nav wan de heye? Çima hîn helbestvan dibin xwedî xelat û nîşanan, mîna Nobel, Kurt Tucholski, Erich Mariya Remark û…tbd.? Aya erk û rolê helbestê, tenê bo zêmar û rondikbarandinê ye?

Naxwazim li vir pir dirêj bikim, çimkî ev babetekî serî bo heye, lê bi dawî nabe. Tenê dixwazim bibêjim: ko ew helbesta rola wê hişiyarkirina xelkê di dema şoreşê de bû, îro rola wê bilindkirina asteyê hunerî ye, dewlendkirina ciwaniya ruhê mirovî ye, vekirina asoyên nû li ber zimên e, bêhinvedana wî giyanê ko ji şer, ceng û kefteleftê westiya ye, dane wateyeke din bo ciwanî û bedewiyê ye û beriya hertiştî, vehûnan zimên bi terzekî nû û berçavkirina ciwaniya veşartî ya vê jiyanê ye. Helbest bêhinvedana ruhê jiyanê ye, bi gerdûnê re xwe nû, keşxe û bedew dike.

Seîd Dêreşî di vê pirtûkê de, melevaniyek di dîroka toreya kurdî kiriye, kedeke pîroz û bêwestan daye. Derbasî quncikên tarî yên dîrokê bûye. Ji bo armanca xwe bi vir da û wir de, li dûv reşbelekekê, nûçeyekê, çûye. Di pirtûkxaneyên mezin de, ko bi sedê hezaran reşbelekên hemî neteweyan û bi gelek zimanan di wan de heye, giryaye. Lewra em pirtûkek dewlemend, bi qelîte û pir agahiyên nû û navê nû dibînin.

Dibe, ko navên hinekan di pirtûkekê yan ya din de hatibbe, lê danehev, lêpirsîn û vekolîna li ser van reşbelekan, di rewşa neteweyekî mîna netewa kurd, karekî yekcar zor û aloz e.

Nav û naverokên Pirtûka Kelehên ava
1. Berahî
2. Jîna Feqiyê Teyran
3. Cihê jidayîkbûna Feqiyê Teyran
4. Dîroka torevaniya kurdî ji kîjan xalê dest pê diket?
5. Hêşetê di felsefa Feqiyê Teyran da
6. Nûbihara Xanî xwendingeheke hêja ye
7. Nûbihara Ehmedê Xanî ne bes Ferhengek e
8. Mela Mihemed Emînê Helalî û jîn û berkarê wî/ Pişka êkê
9. Îcazename li Kurdistanê..mînak: kitêba Mella Mihemed Emînê Goyanî/p.2
10. Diyaroka xwekuştinê..Xwekuştin li nik Nalbendî
11. Nalbend û helbesta Feslêt Salê
12. Mirina Kurî
13. Feqî Reşîdê Hekarî û 2 helbestên wî
14. Kurtiyek ji dîroka jîna şêx Eliyê Hekarî
15. Ramana Beyt di ezmanê kurdî de.. û tekistek ji beyta Leyl û Mecrî(û)m
16. Strana Meriyem Xanê „ Were Domam“
17. Elî Herîrî, Maçin, Hesen û 3 helbest
18. Wîda,î
19. Berîkana di navbera Melayê Cizîrî û Mîr Îmadîn da
20. Madih
21. Mehmûd
22. Mustefa Beg
23. Mihemedê Zêbarî
24. Mela
25. Melayê Bateyî
26. Tahir
27. Şêx Mihemed (Huznî)
28. Sewadî
29. Mela Mihemed Emîn Berçî
30. Helbestên sêwî
31. Şêx Nurredînê Birîvkanî û beyta Qiyametê
32. Beyta Sekratê ..F.T? şêx N.B.?
33. Terkîba Mela Yûnis ê Herqînî
34. Dî(u)mahîk.

Em dikarin bibêjin, ko Seîd, di vê pirtûkê de, gencîna toreya kurdî piştî vekolîn û lêpirsîneke hûrbîn kom kiriye.
Dibe ko pir zor be, ez li ser wan her 36 sernavan binivîsim ji ber du sedeman:
1. Dê nivîs pir dirêj bibe
2. Hinek ji wan bi tenê helbest û nav in û destnivîs ji kû wergirtiye.

Tişta bo min balkêş, wek xwênerekî, ko ji demeke dirêj ve, vî vekolerî (S.Dêreşî) dişopînim, bûye pisporekî bêhempa li ser helbestvanê kurd î nemir Feqiyê Teyran.
Di kelehên ava de jî, bi dûr û dirêjî li ser Feqe nivîsiye û her careke li ser Feqiyê Teyran dinivîse, bi temtêleke nû û agahîyên nû û balkêş dide. Diyar e Feqe zeriyayeke bêbinî ye. Di vê Pirtûkê de, xaleke pir giring diyar dibe. Dibe ko li xweşiya gelek kurdan neyê, çimkî miletekî wek me kurdan hewqas sal bindest, dixwaze xwe bavêje devlinga dîrokê bo zanavê xwe biçespîne û bibêje va ez jî heme ji ber bapîr û …. filankes û bêvankes bûn.
Seîd, diyar dike, ko guman li ser nivîsîna Baba Tahir bi kurdî heye:
„ Lewra min divêt bibêjim, ko di destpêkê de, dema min hin nivîsên li ser Baba Tahir dixwendin, ez gelek kêfxweş dibûm ko helbestvanekî kurd di serdemekê husa kevin da bi kurdî binivîst..lê piştî min çend çarînên wî li vêrê û wêra he xwendin û ez li kurdiya wê geriyam, bi rastî û mixabin bêhêviyek bo min çêbû, ez ketim gumanê ko evî helbestvanî bi kurdî nivîsîbit“ R.28

Dibe ev giran be, an jî lêkolîn derkevin û biçesipênin, ko lorî jî zaravekî kurdî şêrîn e, lê bi rastî, eger kesek an miletek wî hestî neke,ko ji neteweyekê ye, bi çi mafî em wî mecbûr bikin?
Wek li jor jî hatî nivîsîn ko pirtûkê 2 alî bi xwe ve girtine:
„ Di vê kitêbê da, min du al bi xwe ve girtîne:
1. Çend vekolîn li ser F.Teyran, Ehmedê Xanî, Reşîdê Hekarî, Mella Mihemed Emînê Goyanî, îcazenameya li Kurdistanê, şêx Eliyê Hekarî, Ehmedê Nalbend û çend mijarên dî
2. Hindek têkstêt helbestvanên kevin, mîna: Elî Herîrî, Maçin, Hesen, Wîda,î, Berîkana di navbera Melayê Cizîrî û mîr Imadîn da, Madih, Mehmûd, Mustefa Beg, Mihemedê Zêbarî, Melayê Bateyî, Mela Mihemed Emînê Berçî, Tahir, şêx Mihemed, Sewad, şêx Nûrredînê Brîvkanî (beyta qiyametê), Ehmedê Hekarî, Terkîba Mela Yûnisê Helqînî û hindeke din“ r.6
Nivîser tiliya xwe dideyne li ser gelek birînan, ko eve demeke dirêj di dîroka toreya kurdî de, hemen hemen cihê xwe girtine, bê ko lidûvçûn li pey wan hebe. Yek ji wan xalan, hebûna helbestvanekî kurd, bi navê Ebdulsemed Babek e.
Du nivîsevanên kurd yên qedirgiran li ser vî helbestvanî nivîsîne, yek ji wan xwedêjêrazî Sediq Bahadînê Amêdî ye, ko dibêje min helbestên wî bi erebî dîtin û pirtûka wî ya helbestî sê muceled in. Yê din şehîdê nivîskar Mele Enwerê Mayî ye.
Seîd dibêje: Seyadyê Mayî, behsê xwedêjêraziyekî dike, ko komelek ji helbestên farisî û kurdî tê hebûn dane min, min jî di nav rûpelan de, dît ko helbestvanekî bi vî navî ( Ebdulsemed Babek ) helbest bi kurdî nivîsîne“. Her weha berdewam dibêje: „ Heta niha bijlî gotina nemir Mayî, di çi jêderan de, nehatiye ko wî bi kurdî nivîsînek hebe“ r. 26
Wate Ne ew keşkoleya seydayê Mayî behs dikir hatiye dîtin û ne jî di çû jêderan de, hatiye ku ew nav bi kurdî nivîsiye.
Seydayê Mayî di kovara Ronahî ya hijmara 5-6, şibat û adar sala 1961 helbestek li ser navê Edulsemed Babek weşandiye, ko têde pesin û salixê buhara Kurdistanê dide:
„ Li Kurdistan binêre ey Perîxan
Li ser dil dê biçît jeng û temar e
…….
Her newroz e ey dil sed tebarek
Were geştê, sema ye li çar kenar e” r. 27
Vekoler bi guman e, ko ev ristên jor, yên wê heyama, ko Ebdulsemed Babek tê de jiyay be.

Di heyama Babe Tahirê Hemedanî de, behsa helbestvanên şêx Adî dike û navê Pîr Reşê Heyran û di dema kurê Şêx Adî de „Şêx Sen= Hesen“ Şêx Fexrê Adiyan dike.
Li vir ez bi mixabinî dibêjim, ko ta niha dîroknasên toreya kurdî nêzîkî vê babetê nebûne û di behweriya min ji ber van sedeman:
1. Pîr Reşê Heyran, Qatanî, şêx Fexrê Adiyan û Pis çem, helbestvanên kurdên êzîdî ne û di dawiya wan helbest ( Qewl, beyt, sebeqe, duwa)ên wan de, navên wan mîna hemî kilasîkên rojhilatê hene. Lê ji hêla dîroknasên toreya kurdî ve, nenas in, an jî sedemên olî hebûn, ko derbasî nav rûpelê dîroka torevaniya kurdî nekirine
2. Gelek ji oldar ên êzdiyan jî ditirsiyan wan helbestan ( Qewl, Beyt, sebeqe û duwa) belav bikin.
3. Gelek ji oldar ên êzdiyan ta roja îro jî dibînin, ko hesbandina wan di nav refên helbestvanan de, ji qîmet û nerxê wan yê olî û civakî kêm dike

Her çi sedem jî hebe, bi behweriya min, eve xaleke pêdiviye li ser bête gengeşekirin, her weha cihê mixabiniyê ye, ko xwediyê vê pirtûk, behsê babetê kiriye, lê wî jî mîna yên berahîka xwe, xwe zehmet neda û helbestek ji yên Pîr Reşê Heyran, yan her yekî ji wan di nav kelehên ava de neweşandiye.

Vekoler Dêreşî wek pisporekî di biwarê helbestvanê nemir û nûkerê helbesta kurdî Feqiyê Teyran, bi dûr û dirêjî li ser jiyan, berhem, buyer, çelengî û helbestvaniya wî dinivîse. Li vir xaleke pir giring behs dike û diyar dike, ko yekemîn kes behsê Feqiyê Teyran kiriye, ew jî Seydayê Xanî ye, ko di Memo û Zînê de, wek helbest vehûnaye dema dibêje:
„ Min dê elema kelamê Mewzûn alî bikra li banê gerdûn
Bînave ruhê melê Cizîrî pê hey bikira Elî Herîrî
Keyfek we bida Feqiyê Teyran heta bi ebed bimaye heyran” r. 10

Ji bilî jêdera Mem û Zîna Xanî, ko navê Feqiyê Teyran aniye, Aleksander Jaba ( Mem û Zîn) Rodînko, Dr. Bileç şêrkuh ( Hawar), Ela,edîn Sicadî, Mele Mihemedê Zivingî ( Eqid Al Cewherî), Mihemed Emîn Zekî - Dîroka Kurd û Kurdistan-, Ebdulreqîb Yûsiv, Sadiq B. Amêdî -Hozanvanêt kur- .
Vekoler, li jiyana F.T kola ye û li gor tîpên ABC û wek mînak”
“ Feqî di dawiya destana Şêxê Senanî da, du cara sala bi dawîînana wê nivîsiye, carekê bi hejmarê û carekê bi tîpên Ebcedî. Her wek dibêjit:
Lew (mîn û ´h) soht eşeqhê di dehsed û sala sihê
Xelqino ji wê mey meste,ê tewîl diket hikayetê
…
Meksî ji eşqê sohtiye ev qewl li şêx nû gotiye
Hale xwe tê da gotiye ji xeyn û lamê hicretê.
Ev herdû tîpe,(´X. L), (´X 1000+L30= 10030).” R. 12

Ev pirtûka em berê xwêneran didinê, di naveroka xwe de, pirr dewlemend e, lewra mirov nikare li ser her xalekê raweste. Lê ji bilî wan xalên jor, ko me behiskirî, dê li ser çend xalên din bi kurtî rawestin. Em di vê pirtûkê de, hindek helbestan dibînin, ko navê nivîserê wan nediyar e (helbestên sêwî ) û nav û helbestên hindek helbestvanan dibînin, ko jiyana wan di nave pêlên dîroka pirêş de windabûne, mina Madih, Mehmûd, Maçin(Macin), Mistefa Beg, Mihemedê Zêbarî û Mela. Vekoler ji ristên hindek helbestan pêkol kiriye, nave wan, dema nivîsînê, cih û devera lê hatî nivîsîn derbixe, dako bo xwêneran diyar bike.
Beriya ez vê nivîsa xwe dawî bînim, dixwazim çend têbîniyan li dawiya vê nivîsê raxim:
1. Mixabin ko navên û babet ne li ser bingehên Chronoljî, ango li gor dema zayîna wan. Bo nimûne, vekolîna li ser Nalbend, di rûpelên berî vekolîna li ser Eliyê Hekarî û Şêx Nûredîn Birîvkanî, ko herdû jê kevintir in.
2. Bi min baştir bû, eger ew yên jiyana wan nediyar, di beşekî taybetî de bûya.

Xaleke giring heye, di pirtûka Kelehên Ava de, min dive amancê pê bidim, ew jî ev e: - Vekoler, hemî pêkol kirine, da bişê destnivîsan ji mal û hicrikên mela û şêxan yê tarî derbêxe. Belgenameyên ko li seranserî pirtûkê nîşana karekî yek car zor û pir dirêj e, lê sebr, aram, hez û viyana vekoler ji vî karî re û ew hestê niştîmanperweriya bilind ya li def, hêla karekî weha hêja encam bide.
Di dawî de, ez behwer nakim, Pirtûkek hewqas westan, vekolîn û lêpirsîn û kar bo wê bûbe,dê ev nivîs bes be, ko mirov di naveroka vê pirtûka bi nerx, li ser toreya kurdî hayedar be. Bi hêviya berhemên hîn hêjatir, ji vekolerê kurd Seîd Dêreşî, ko pirtûkxaneya kurdî dewlend bike û destxweşiyê lê dikim.



tengezarmarini_41@hotmail.com