Dibe nivîsa herî zor ew be, ya ko mirov kesayetiya wî yê li ser binivîse binase.
Ji xwe dema ko yên dinivîsê û yê li ser tête nivîsîn, ji yek deverê bin...
Çawa dê nivîskar xwe dûrî hêla emsiyonel bike? Dibe ji metodeke nivîsînê bo ya din cuda be.
Li vir du nerîn, an jî liberçavdîtin hene:
1. Xwêner weha tê bigihe, ko ev nivîs mîna erkekî xizmayetî ye û çepiklêdane bo hev.
2. Ji hêla nivîskarê pirtûkê ve, bi rengekî bête têgehiştin, ko tiştên kesayetî derbasî nivîsê bibin. Dibe jî weha mîna peyva kurdan: „ Geyayê hewşê tehl e“ bête fehemkirin.

Ev be, yan jî ya din be, dê pêkolê bikim, xwe dûrî akam û kartêkirinên ji derve li ser deq bikim û dê bi şêweyekî bihingivim çîrokên vê pirtûka bi navê Kelevajî.

Kelevajî, pirtûkek kurteçîrokan e, nivîserê wê rêzdar Kamîran Haco ye. Pirtûk ji nav weşanên weşanxaneya Avesta ye, ko li sala 2001, li Stenbolê hatiye çapkirin.
„Kelevajî“, ji 14 kurteçîrokan pêk têt, babetên cuda cuda, rûdanên cuda cuda û buyerên cuda, li pêşberî xwêner datîne û wî bi xwe jî derbasî rewşên cuda dike.
Ji bo ez pirr li xwênerên hêja dirêj nekim, em, pêk ve werin nav jiyana wan lehengên belengaz, lê ta dawî mêrxas, bi rûmet û kezebşewitî û welathez ji hêlekê ve, ji hêla din ve jî fîgûrên Qabîlane, bêzirav, pirbêj û bêwate..

Sernav û nîşana vê pirtûkê, sernavê kurteçîrokekê ye, ko di pirtûkê de heye.

• Stêrka Rijiyayî:

Ev çîrok bi xwe, serxt û binxetiyê û susretên ko di pey danîna sinor û tuxûban re hatine, nîşan dide. Lê ji wilo bêhtir, behsê irf û tîtaleke civakî pir nexweş dike, ew jî anîna jinbirê, piştî mirina birê ye. Di vê çîrokê de, Pêşo evîdarê Nazê, keçka gundî ye, dilê wî mişt evîn e û xortekî dilgerm e. Suruşt jî wek bayê serê wî, hînkayiyê belav dike. Ji bo babeta çîrokê were qada nivîsê, vebêjer dest bi monolojeke bêpeyv dike û birayê wî Qenco tê bîra wî. Li vir, dîmenê nexweşiyê hin bi hin derbasî derûnê wî dibe, ta dengê teqîna mayîna ser sinor hate guhê wan. Jina wî Qenco jinbî dimîne. Li vir çîrok derbasî werçepeke nû dibe. Bavê Pêşo ji pêşo dixwaze jinbira xwe meher bike, da namûsa wan, li ba wan bête parastin. Pêşo di civateke Paşdemayî de ye, bav xwediyê her biryarekê ye. Biryar tête wergirtin, Pêşo mecbûr dikin, ko bi jinbira xwe re, ya digotiyê keko, bizewce. Pêşo, dinya li ber tarî dibe. xewna wî ye, ko Nazê bibe hevsera wî. Roja jinbirê lê meher dikin, ji malê derdikeve, ew jî berê xwe dide sinor û mayîn pêde jî dipeqe.

Di vê çîrokê de, Nivîser, çend qunaxan re derbas dike.
1. pesnê suruştê, ko nîşana xewn û hêviyên Pêşo ye.
2. bîrhatina, ko birayê Pêşo Qenco serxet bûye, û rola vê serxetbûn û binxetibûnê di birîna têkiliyên di nav kes û karên deverên li ber sinor „ Dagîrkerî“
3. Birayra bavê û irfên civatê ( Civaka paşketî).
4. Nepejiranda biryarên civaka paşketî.
Di van qûnaxan de, dibînin, ko nivîskar, siyaset, civaka patryarkî û xwestina avakirina civakeke din, pêk ve derdixe qada nivîsînê û deqê xwe jî bi vê hevokê bi dawî tîne: „Rondik bi melûlî bi ser hinarkê rûwê wê de herikî…“ 1
• Kelevajî


Nivîskar, behsa mirovekî bi navê Evdo dike, ko li yekî digere, kela dilê xwe li axaftinê bişkîne. Fîgurekî din, ji gundê wî, belkî di temenê wî de, bi navê Hesê li ber dîwarekî bi tenê rûniştiye. Jiyana xelkê gundan, çûn û hatin, ji derve û bo gundî, qaçaxçîtî. Ji bo lerz têkeve deq de, hindekî Hesê ji axaftina pir nake, ew jî dako dijberiyekê di navbera leheng û fîgurên xwe de peyda bike, wate ji bo zemîn bo diyalogê xweş bibe.
Mebest ji vê yekê mentelîteyên cuda cuda ji komelegehê diyar bike.
„- hey xwedê rihê te bistîne..,….., ma ez kufirîm ku me pirsek ji te kir…
Û bi tundî rabû ser xwe û bi lez meşî…Lê Evdo bi xwîna xweyî sar…., hêjî diwest çîroka xwe dewam bike“2.

• Şagitê jîr.

Ev çîrok, li ser berbendkirina zimanê kurdî li dibistanê ye, behsa zarokekî kurd bi navê Azad dike, ko mammoste ji ber zîrekiya wî hez jê dike. Azad ji gundê xwe ber bi gundekî din ve, her spêde diçe xwendegehê, ji ber xwendegeh li gundê wan nîne. Lê Azad nikare têbigihe, ka çima ew bi zimanekî din, li xwendegehê dixwênin?!. Ev pirs hişê Azad ê şagirt li hev dixe. Azad li derfetekê digere, ko ji mamoste bipirse. Pirs bi wî re radiziya û hişyar dibû, ta derfetek dît û ji mamoste pirskir. Lê Mamoste..; pê dikeve, lêdixe, wî birîndar dike. Azad û hevalên xwe sedema vê refleksa mamoste nasnekirin.
Li vir, sîstema bicihkirina mamosteyên xwedî bîr û rayê şovenîst, li deverên Kurdistanê, diyar dike. Wisa, awayê têramana xelkê, di rêka şagirtê jîr Azad re, ko wî cureyê neheqî û zulmê û nenaskirina nasnameya mirov ên din, yên ji neteweyên cuda, dide xuyakirin.
Mebest ew ye, ko siyaseta asilmilasiyonê ji kevnesalan ve û ta roja îro berdewam e.
Di vir de jî, dîsan 2 bîr û ra diyar in: yek, dixwaze, miletê kurd, xwe di rêka mamoste re û zimanê xwe jibîr bike. Ya din, ya şagirt, pê hest dike, ko neheqiyek hey. Azad, li vir, bi wê bêgunehî û savayiya zarokaniya xwe, pirsê gerim dike.

• Dilpakî:

Li gora nivîskar î dibêje, wî ev çîrok li ber seqa çîrokeke, ko ji êzgeya dengê Emerîka bihîstiye, vehûnaye. Ev çîrok li ser civaka Sûriya û rewşa karkeran e, ka çawa ew karkerê bi rûmet û nebertîlxwer, di rewşeke xerab de dijî û cil û bergên qetiyayî para wî ne. Bedil û turmbêl û qesr û qûnax, yên wan in, ko melaqî, dizî û bertîlxwarinê dikin.
Cengîr, karekî dilsoz e.Li kolmelgeha şêkir kar dike. Di mala Cengîrî de, dema tê malê şekir tune ye. Ev e, halê belengaz û dilpakan.
Dîsan duberekî di vê çîrokê de, di navbera bertîlxwer û yê durust de, di navbera yê dewlemend û belengaz de, di navbera yê xwedî bîr û bawerî û yê keysbaz de, diyar dibe.

• Hêvî.

Çîroka hêvî, li ser Kalekî e, ko hindek mêvan, dawiya şevê li dergehê wî didin- „Telebe“. Piştî dergehvekirinê, wann nas dike. Ew ji bo welat, xebatê dikin, di gel wê jî gazindên xwe ji wan dike, ko di demên zor û zehmet de, wan pişta miletê xwe berda. Xwarinê dide wan. Ew jî li ber êgirê dadayî, cil û bergên xwe zuha dikin. Di guft û goya di gel kalo de, telebe soz û peymanê didin ko vê carê terka çiyayên welatê xwe nedin, ta mafê kurdan bi dest neêxin. Ev sozên wan hêviyê bi kalo re çêdike. Bi çûna teleban re, nîvkenek, xwe li ser qermîçonkên rûyê wî nîgar dikin. Duqoliya bîr û hizrên vê çîrokê ji,man û reviyanê, xebat ji bo maf û şerê dagîrkeran, dibin sedema peydabûna hêviyan li ba kalo û diyalog dibe sedema dana soz û peymanan ji hêla şoreşger/Telebe ve.

• Mêrxasiya Silo.

Mirovekî gundî, temenê wî 70 sal e. Xalê Silo dikeve nav bîranîn, xewin û pesnên xwe de. Xalê Silo, li her civateke rûdine, behsa mêrxasiya xwe dike. Genc û zilamên gundî, rojên xwe derbas dikin. Çîrokên xalê Silo bi wan xweş tê. Di dawî de, zilamên hukumetê (Muxaberat), tên xalê Silo, dibin û wî têr lêdan dikin. Xalê Silo jî, dema wî azad dikin, xwe tavêje destên wan bo biramîse…
Di vê çîrokê de, vebêjer/nivîskar, dixwaze bersiv li ser buyerên ko diqewimin, bêne dan. Ev pirbêjiya xalê Silo, dikare mîna navtêdanê jî, bête têgehiştin. Wisa diyar dibe, ko dezgehên hukumetên serdest in, her tiştî, devgem dikin û qet qebûl nakin, ko mirov di malên xwe de jî, behsa xwe bike, xwe mezin bike. Tenê di wan welatan de, serok heye, serok yê mezin û cihê pesinan e. Lê ji hêla din ve, gotin û kirin ji hev têne xuyakirin.

• Destgirtî.

Biryarwergirtina mirovên xwedî vîn û pileyek zanebûn giring e. Di vê çîrokê de, 2 kesên sereke ne, wate du fîgur in, yekî birayara xwe wergirtiye, ko ji bo welatê xwe, bo şoreşê, bo azadiyê, berê xwe bide çiyê. Yê din dudil e. Ji hêlekê ve, peyvên bavê wî, ko dixwaze berê wî bide leşkeriyê.- Li gor bav, yên leşkeriyê bi dawî tînin, dibin mêr- Ji hêla din ve, evîna wî (Sosin), ko dixwaze bibe hevsera wî. ( Bavê wî sozê dide wî, ko xelas bike, dê Sosinê jê re bixwaze). Hevalê wî, bi peyvên xwe, şoreş, azadî, xebat, welat, kartêkirineke mezin li derûna wî dikir. Wî jî, dixwest mîna hevalê xwe bibe xwedî birayr. Di dawiya çîrokê, ko dixwaze were malê. Lê ji dêvla were iznê, termê wî bi ser dê û bavên wî de tînin û ji wan re dibêjin, ko bi buyerekê hatiye kuştin. Lê xebat ji bo welat berdewam e.
Ceng di vê çîrokê de, di navbera yê xwedî biryar û yê dudil e. Ceng e, di navbera awayê nû ji jiyanê, ko mirov bi xwe xwedî biryardanê be û mirovê biryara wî ne destê wî de be. Ceng e, di navbera jixwebawerî û jixwenebaweriyê, di navbera rêka rast û ya nerastiyê de.

• Bajarvanî

Çîroka xortekî ye gundî, ko bar dike û li bajêr bi cih dibe. Demeke gund nedîtiye, bêriya gund û kes û karê xwe kiriye. Diçe gund û li wir dixwaze, xwe wek yekî bajarvanî bide diyarkirin, - Spêdeyê qehwê vedixwe û naxwaze taştê bixwe. Lê di liv û bizavên wî de, di rûniştin û rabûna wî de, berya hertiştî awayê hizirkirina wî, hîn ya gund e.
Bizava xwerizgarkirina ji erfên gund, wek armanc diyar e, lê nehêsan e û tiştên seresere mîna vexwarina qehwa spêdê û nexwarina taştê, mirov nakête bajarvanî. Monoloja yê xwedîgirevî bûye bajarî, diyalektîka di navbera rastiyê û nerastiyê, wekxwemayînê û xweguhertinê de ye. Mekanîzmên çîroknivîs bi kar tîne, mirov ji hizran, digihîne sinorê ken. Erê bi qerf û tinaziyan dinivîse, lê bi wan, rastî û kêşeyên vê guhertinê, belo dike.
• Jiyan xweş e


Buyer li balefirgehekê digere, ko jinek bi mêr, di gel xwişken xwe hatiye pêşwaziya mêvanekî, ko dê ji geştekê bêt. Li qehewxanekê rûniştîne. Li wir xortekî levhatî ji, li ser mêza tenişta wan rûniştiye. Diyar e ew jî bendewariya mirovekî dike, ko dê ji sefer e bêt. Li wir, çavên wan li hev rast tên, dilê wan dijene. Bi awirên çavan, hest û nestên hev dixwênin. Jina 41 salî û xortê nûgihayî, di gel ko cara yekem e hev dibînin, lê dilê bo hev lêdide. Balfir dideyne.Awirên wan li hev dikevin û her yekî mêvanê xwe pêşwazî dike û bi rêka xwe de diçe.Ew awir ûgermiya hestên hundurîn, û kurpîna dil, di kûrahiya wan de dimîne.
Ev çîrok tîtalên civaka kurdewarî diyar dike. Kolmelgeh û civak maf nade jinê, ko hestekî xweş pê re peyda bibe, ndema bibe, bi mêr û zaro. Li vir çîroknivîs bi buyereke weha xwestiya jiyana normal ya herkesî, wek rasiya wê diyar bike. Eger çendî, li gor sîstem û zagona civakê berbend e, lê rastî ew e, ko her mirovek, çi jin, mêr, xort û çi kal, dema hest dilive û dilê evînê dike kurpên, êdî çu dîwar û sinor nikarin, wan hestan vemirînin û wê kurpênê rawestînin.

• Xewneke xweş

Buyera palên pambû, yên wan qîzên gundê Maşoqê, rojavayî kurdistan, nêzîkî bajarkokê Tirbespiyê, kartêkirineke mezin li gelek xelkê kiribû. Ji wan jî, nivîskarê vê berhevoka çîrokan, ya ko em behsa wê dikin. Çîrok weha ye, ko qîz û keçên kurdan, ji belengazî, mecbûr dibin, herin liqatê, pembûçinînê. Spêdeyekê, berê sibehê, jin bi pîkabê diçin û kamiyonek li wand dixe. Qîzan, di gel xewnên wan dikuje. Nivîskar, çend babet û avahiyên biçûk di çîrokê de ava dike, mîna evîn, ciwanî, berpirsiyariya wan li hember malbatê, dako tevna çîrokê bixemilîne, xwêner bi xwe re bigihîne wê xemgîniya, layiqî wê susretê. Li hêla din, rewşa aborî ya xelkên herêmê diyar dike. Ji bilî wê jî, awayê jiyana xelkê deverê, wek heyî vedihûne.

• Bextreşî.

Hemo pir ji Elî hez dike, behweriya wî bêsinor pê têt. Herdû ne di yek rêxistinê de ne. Hemo di gel 15 kesan êrîşî qereqolê dike. Vêca ew qereqol ya kê ye? Pirs li vir e.Ji xwe eve trajîdiya kurdan, ji sedê salan de ye. Bira, bira dikuje. Bi hêsanî dikevin pîlanên û davên dijminan de. Berjewendiyên nehezên xwe bi cih tînin. Çîroknivîs, wan herdû fîgurên hevtemamker, lê di eynî demê de, dijberîhev, derbasî tevna çîrokê dike, dako susretê bigihîne, sinorê dawî ji qerf, mixabinî, bêpersiyarî û kembaxiyê. Li dawiyê, yê fermana işkencê dide, dostê Hemo yê pêbawer, Elî ye. Êdî bextreşî û malxirabûn, êş û gomana Hemo destpê dike, mezin dibe. Baweriya wî bi xebatê kêm dibe. Elî biryara berdewamiya işkencê dide. Nivîskarî xwestiye ev çîrok, protestoyek be li dijî her yekî kurd, ko şerê birayê xwe bike, çendî bîr û baweriyên wan ji hev cuda bin.

• Egal

Di çîrokê de, Kamîran behsa tîtalekî dike, ko ketiye nav kurdan de. Danîna egalê li ser destmalê, ne ji cil û bergê kurdan e. Min bi xwendina vê çîrokê, tola gelek salên nexweş yê çûyî, bi ken hilanî. Baş bû, kesekî ez nedîtim, dê bigotaya ev mirovekî şêt e. Çîroknivîs li ser zarê lehengê xwe dest bi pesin û erêniyên egalê dike. Dema dikeve zindanê, egal dibe çekekî, li dijî wî, têr lêdan dikin. Di nav re, xwediyê egalê tîne bîra xwe, ko bav û kalên wî kom û koloz didan serê xwe. Di çîrokê de, nivîskar rola oldaran, di derbaskirina tîtalên biyanî diyar dike û wan tewanbar dike.
Vebêjer, pîvanê di navbera başî û xerabiyên egalê de dike. Li dawiyê, ko ew bi xwe ziyanê jê dibîne, êdî nema sûde dike. Li vir, çîroknivîs, ev simbola biyan, kirye behane, ko tiştekî giring bibêje, beriya mirov karekî bike, pêdivî ye, li pîvanên xwe baş bikole, dako li karê kirî poşman nebe.

• Bijî Kedxwarî

Selîmo, lehengê vê çîrokê ye, biraderekî li binxetê, xebatkarê partiyeke siyasî ye. Selîmo kar û barê xwe yê siyasî, li nav gundiyan dike. Berpirsiyariya wan dike. Camêr xwedî nav e, bi ziman e, xwedî tiyoriyeke baş e. Di danûstendinê û rêvebiriyê de, dikeve hin şaşiyan. Bi duçerxê xwe (Piskilêt), li gundên pê ve girêdayî digere. Hêviya wî, piştî bidawîhatina civînan, xwarineke xweş bixwe. Xwarina xweş moral dide Selîmo, ko xebatê bi hêz bike. Lê vê carê, Selîmo, mêvanê xebatkarekî ye, ko neamade ye, mirîşkên, ko debara malbata wî li ser e, bide mêvanê xwe. Selîmo tore dibe û dixwaze bi fen û fûtan û bi navê programa Partî, goşt bixwe. Çinaro yê belengaz û xizan, ji ya xwe nayê xwar, tenê mast û hêkan pêşniyar dike.
Çinaro, li Selîmo vedigerîne, û dibêje: „ Bi rastî min progama partî ne xwendiye, lê min zanîbana programa partî wisa ye, ez nediketim partî de…“ 3
Piştî demekê nameyek ji serokatiya partî tê û Selîmo ji partiyê tavêjin, bi sedema ko ew li dijî pêşketinê ye.
Ev çîrok nameyeke, an jî mîna waneyekê ye, bo serkêşiya tevger û endamên wê jî, ko xebat, li ser bingehên zanistî û moderin bête kirin, dûrî berjewendiyên kesayetî û xwenepixandinê.

• Leheng

Çîroka lehengekî kurd şoreşger e, ko ji çiyayên welatê xwe hez dike. Şîreta kalkê xwe tîne bîra xwe. Li wir, li ser wî çiyayî, pirsên berê, yên ji kalkê xwe dikirin, têne bîra wî û ji nuh ve, di keser û axînokên kalkê xwe digehe. Li çiyê azadî heye. Li hêla din jî xebata ji bo welatê xwe, parastina xaka xwe û bidestxistina mafê miletê xwe heye. Di tevna çîrokê de, lehengê bênav, bi kuştina leşker dilteng dibe. Xeyal di hişê wî de, digerin. Dibe hindek ji xizim û malbatê, an jî dezgîra wî, bendewarê wî bin. Mixabiniya xwe li hember wî şerê li ser wan ferz bûye tîne. Çi bike? Eger wî ew nekuştaye, dê leşker ew bikuştaye. Di dawî de, dema şerê xwe dikin, li derdora qereqorê kom dibim, birîndar dibe,.. şehîd dikeve. Li ser rûpelên kaxezên wî, peyva Aştî hatiye nivîsîn…

Bi giştî ev in naverokên çîrokên berhema pirtûka kelevajî ya Kamîran Haco.
Tevin û tevngirêdan, vebêjî û forma wê, ciwanî û bingehên wan çi ne? Dixwazim bi xwendinekê bihingivin wan û pêkolê bikim, ko çirûskekê bavêjin, nav tariyê, belkî êdî bi xwendinên din, ji hêl û derdorên din, ji tariyê, ronî bizê.

Di şirovekirina çîrok û vebêjiyê de, mirov dikare bi gelek rêbaz û metodan, lêkolînan bike. Piraniya çîrok û romanan, li ser du2. rêbazan hatine şirovekirin ew jî ev in:
1. Şirovekirina civakî, mebesta wê wek li nik Lukács û Goldmann, ko hevahengiya di navbera struktûra tiyorî û struktûra civakî de, diyar bike.“ Homologie der Struktur
2. Rêbaz, an jî xwendegeha şirovekirina derûnî, bi hemî şaxên xwe ve „Freud/Lacount/C.G.Jung. Ev tiyorî, giraniya xwe berdide, ser tiyoriya ne Hest“théorie de l ,inconscscient, ko struktûra edebî, wek xîtabeke zor î çarçefkirî ya nehestane. Nimûne bo vê yekê lêkolîna Freud li ser pirtûka Jansen „Kradîva“ û ya Lacount li ser çîroka d, Edgar Poe ya bi navê Nameya hatî dizîn“

Dema mirov bixwaze, deqekî şirove bike, giring e ew nîşan û kiryarên hundurîn yên kirdeyan li ber çavan bêne dîtin. Ew jî bi sê rengan diyar dibin: „
1. Nîşanên kes, cih û demê
2. Çiloyiya vegotinê „çespandin, behwerkirin, dibenabe û goman“
3. Nîşanên nêrînan, ko bi nerîna vebêjer ve girêdayî ye.“ 3

Xalên liserawestan pêdivî ye ev in:


1. Forma vebêjiyê

Di pirtûka li ber destê me de, Kelevajî, Nivîskar bi xwe vebêjer e. Lewra pêdivî ye em bizavê bikin, ko têgeha Vebêjiyê li ser 2 xalan vekin:
• Çîrok, ko buyerên taybet û guncayî bi xwe ve diigirin.
• Pêdiviye rêka vebêjiyê bête destnîşankirin.
Li vir, nivîskar e, yê behsa buyeran dike, cih û deveran destnîşan dike.
Nimûneyek, ko nivîskar ne vebêjer be, tune ye, ji bilî, dema dibe diyalog, an jî monolog. Ji xwe:
„Vebêjerî regezê bizava demê di vegotinê de ye, pesin alavek û, wêneyê cih dadimezirîne. Du biyavên vebêjiyê hene :
1. biyava serrast. ( Dem, vegotin û tendensa demê diyar dike).
2. Serjêrî. (Biyava ko cih destnîşan dik û hemî tê de digerin.
Û di yekbûna herdû biyavan de, valahiya „Space“ çîrokan ava dibe“4

Di forma EW de, nirxê edebî û karîgeriya ciwaniyê, di encamê de, deq destnîşan dike. Eger nivîskar bi forma sêyan EW çîrokên xwe binivîsîne, tê wê wateyê, ko dê bi 2 rolan bilîze û 2 erkên wî jî hene- Li ba Kamîran, erk û rol di nav hev de hatine buhujtin- ko jê re dibêjin: („ Form of dopple Perspektive ( Knower and Sayer)“ wate zanewer û vebêjer , da bikaribe hoşyariyê bide û bibe berdevkê xwêner.). 5

Nimûn: „ Bi vî awayî Cengîr karê xwe bûrand……Cengîr gelekî westiya bû û birçî bûbû. Deriyê malê vekir, roniya çirayê da rûwê wî…. Û nedixwest jina xwe ji xew şiyar bike….Pîreka wî ser xwe ji nav nivînê rakir derxist û bangkir:
- Cengîr, ma te xwarin dît?
- Belê min dît.“. 6
Eger em ji xwe re li vê nimûneyê temaşe bikin, dê bibînin, nivîskêr li ser Cengîr dinivîse, wek ko ew bi xwe ye û hemî tiştî jê dizane, tanî ko dizane, ka çengîr çawa hizir dike. Çawa dûrî fen û fûta ye, çawa naxwaze jina xwe ji xew hişyar bike. Bi peyvekê nivîskar, dibe vebêjer û dibe xwêner. Di gel ko xwêner dikare weha jî bibîne, ko nivîskar wek dixwaze, deqê xwe bi rê ve dibe û kartêkirina xwe li lehengê xwe dike. Fîgur, dibe berik di destê nivîskêr de, wî li gor idolojiya xwe dibe û tîne. Eger em ji hêleke din ve temaşe bikin, dema vegotin dibe diyalog, forma vebêjiyê tête guhertin û em li hember deqekî dînamîkî radiwestin. Êdî mîkanîzma liv û tevgerê, ta bi asoyên dawî vedike. Wisa jî, rêkê li ber deqekî asofereh vedike. Deqekî bêdawî, an jî bi dawiyeke vekirî, bêdumahî, li ber xwêner dideyne. Ji xwe Dînamîkiya van kurteçîrokan, di dawîlênehatina wan de ye û nimûne jî :

Stêrka rijyayî“ Rondikek bi melûlî bi er hinarkê rûwê wê de herikî…“ 7

Kelevajî „Hêjî dixwest çîroka xwe dewam bike.“8.

Şagirtê jîr“ Ji xwe re digot çima mamoste ji ber pirseke piçûk bîna wî teng bû, bi vê dijwariyê lêxist..?!9.
Deqê vekirî, xwêner dike beşekî bingehîn ji prosesa dahênanê û wî bi çîrok û serencamên wê ve girêdide.

J.Habermas dibêje:
„ Vebêjer ê EW, buyer, mijar, cih û demê hildibêjer e, dinerxîne, bi me dide hestkirin û wek dixwaze, jiyanê bi me dide nasîn û li ber me-wek ew dibîne- nehêniyên wê eşkere û diyar dike“ 10

2. Fîgur û leheng:


Leheng û fîgurên çîrokên pirtûka kelevajî, fîgurên sade ne, xebatkar û têkoşer in, karkerên dilsoz in, pale ne. Bi giştî, tev ji civaka gundan tên, ji bilî Selîmo, di çîroka Bijî kedxwarî de, û xwêner dikare lehengên, çîroka Dilpakî û ya Bextreşî jî ji bajêr li qelem bide.
Lehengên wî yên jin, di çarçefa evîna laş û şikandina rêresmên civaka paşketî de dilivin.
Lehengên wî, mirovên di civatê de berhemdar, lê ne karîger in, wate nivîser bi xwe bi kar û erkên wan radibe. Fîgur, dema hest dikin û diramin, li ber çavan têne girtin, lê wek vebêjerekî bi xwêner re napeyive. Wate, ne ew diaxive, li vir, xwêner êdî mecbûr dibe, fîgur bi xwendina xwe bixwîne û şirove bike.
Lehengên pirtûka kelevajî, bi bawerî, jiyana xwe, wek xwe, wek nivîser dixwaze, bi rê ve dibin. Ji xwe, di dawî de, nagihin armancên xwe, lê armancê bo nifşên din zelal dikin. Ev xal siha xwe tavêje li ser hemî çîrokan û atmosfêra çîrokan di valahiyekê de dihêle.
R. Jacobson dibêje:
„ Ev daxwaza Nivîskar/vebêjer e, ji bo bihêzkirina huneriya çîrokê û gihandina wê bo pileyeke bilind ji estatîkê“ 11

Kesayetî di çîrokê de, sereke ye, mîna navend di şanê de.
Di hundurê wan çîrokan de, kesayetiyên nesereke jî hene, rol û kartêkirina wan li fîgurên bingehîn, mezin e. Ew jî di hundurê bîranînên lehengan û monoloja wan de, diyar dibin. Bo nimûne Kalik di çîroka Leheng de. Sosin û hevalê wê yê çûyî leşkeriyê, di çîroka Destgirtî de. Zarokên bi şagirtê jîr e di xwendegehê de û…
Ev bi xwe babeteke bi serê xwe ye, mirov dikare bi ferehî û li ser bingeha çarçika Semiyotîk „ Carré sémiotique“, Ya Girîmas, lê bikole, hinga hinga dibe babetek bi serê xwe.
3. Cih û deverên çîrokan:


Mijar û babetên vê berhevokê, cihê wê, valahî û boşahiya wê, destnîşan dikin.
Bi giştî, em, dikarin bibêjin, ko qad û meydana lehengan, serxet û binxet e. Hilbijartina vî cihî, û kirina meydana liv û tevgera lehengên xwe, bi meremke siyasî ye. Kamîran, dixwaze, di rêya kar û çalakiyên wan lehengan re, giringiya deverê diyar bike û ez dikarim bibêjim, dikariya ta radeyeke baş ciwanî û giringiya deverê bi xwêner bide qebûlkirin. Ne tenê pê bide pejirandin, belkî wî berbi wê qadê ve bikêşe û sempetiya wî ji qad û lehengan re bi hêz bike. Bi wateyeke din, qad kiriye hêlîna idiyolojiya xwe.
Derdor, cih, dever, di tevna çîrokê de, regezekî pir giring e û bêyî wî nabe û..
“ Eger tevin û leheng, navend û kakilê şanê bin, dever, ew Sytoblazma ye, ko kakil û navend tê de melevaniyê dikin“ 12



4. Ziman

Wek me li jor nivîsiye, ji ber ko meremeke siyasî, li pey wan çîrokan, heye- di gel yên civakî, tîtal û nîştimanperwerî- û hatine idiyolojîkirin, dê zimanekî weha di asteya leheng û deveran de bî, dako bigihe merema xwe û xelkê pê hişyar bike, an jî bi kêmanî wan agahdar bike, ko metirsiyan li ser jiyana wan heye.
Di destpêka çîrokan de, an jî di nav tevna çîrokan de, pesnê dever (çiya), qîzan, kela dilê evîndaran dike. Zimanê pesnê bi kar tîne. Pesin nîşana cih e û buyer nîşana demê ye. Di çîroka yekê de, her bi pesin dest pê dike:
„ Hundurê odê bi ewrên wê roja buharî tarî bûbû û li derve xunaveke hînik û xweş pê re dihat, bêhna axê bi xwe re tanî“ 13

Li vir hevoka pesnê hevokeke dirêj e. Ev xesletên pesnê ne, lê hevokên buyeran kintir in, bo nimûne jî, her ji wê çîrokê û di wî rûpelî de, ji ber ko karek dibe, aksiyonek dibe, hevok
kurt e . „ Pêşo. Li ber pencera vekirî rûniştibû û li derve dinerî..“
„ _ tu dibêjî wê qîma xwe bi min bîne? 14
Di hin deveran gelekî vebêjiyê dirêj dike, bêy ko pêdivî pê hebe:
„Kalo, li qelevîska rûniştibû agir xweş dikir, qermîçonkê rîwê kalo, nîşana meznayiyê bûn“ 15.

Dema mirov dibêje: Kalo, xwe berya vê hevokê jî diyar e, ko kal e, êdî pêdivî nîne, ko weha deq û hevokan zêde bike. Ev ziyanê digihênin deq, ji hunerî û ciwaniya pergala buyer tê de, kêm dike. Ne tenê li vî cihî, belê di hindek çîrokên din de jî, pergalê dide diyarkirin û dîsan dest pê dike, ko şirove bike û pesin vedihûne.
Di çîroka kedxwarî de, dîsan hevokên, ko dibin barekî giran li ser deq, bêy ko sûd jê hebe pergalê dubare dike:
„ .. Lê belê gotin tiştek e û kirin yeke dine..Carna Selîmo dikeve şaşîna praktîk de…lê di hêla teorî de tu caran şaş nabe..“ 16.

Dubarekirina pergalê, karekî nerewa ye, ji ber ko hevoka pêşî, wateya zanîna bi tiyorî û şaşiyê parktîk diyar dike.
Tişta herî balkêş, di vê pirtûkê de, gelek ji wan çîrokan, bi hevokên yek wateyê bi dawî dibin:
Stêrka rijiyayî „ Rondik bi melûlî bi ser hinarkê rûwê wê de herikî.. 17.
Şagirtê jîr: „ xwîn diherikî.. çima mamosta ji ber pirseke piçûk bîna wî teng bû û bi vê dijwariyê lêxist..?!18.
Dilpakî: „ .. û pêre pêre hêsiran di çavê wî re avêt“ 19.
Hêvî: „ ..roniya êgir dida rûwê kalo, hêsir ji çavên wî dihatin û tevlî dilopên baranê dibûn..“ 20

Ev bi xwe pêdivî bi tu komentaran nîne. Bi vî awayî, hemî çîrok, forma deqê vekirî bi xwe digirin. Dibe armanca nivîskêr têkelbûna xwêner e û hestkirina wî bi êş û azarên xelkê belengaz, yên şoreşger, yên dilpak e. Her weha Kamîran di çîrokên xwe de, di vê pirtûkê de, bizav kiriye, hemî regezên çîrokê, ji dem, cih, leheng, buyer, vegotin, form û naverok, di gel hev bike yek û hemî pêk ve, bi erkekî rabin, ew jî xizmeta bîr û behweriyê wî ne. Mirov dikare di hevokekê de binivîse“ ji bo, welatê xwe, xebatê bikin, çiya û deverên xwe bernedin“ . Di çîroka Leheng de, siloganeke din hildide Aştî..“
Li ser vê xalê Baxtîn, bi xwe jî dibêje: „endazî û strûktûra çîrokê watiya xwe ya gelemper bi bihevrekarkirina hemî hûrbîn û regezan, distîne“ 21.

Di dawiya vê pirtûkê de, çîroka bi navê Leheng heye. Di vê çîrokê de, guhertin, di behweriyên vebêjer/ nivîser de çêdibe û ber bi aştiyê ve diçe. Awayê bikaranîna tevna çîrokê û tevgirêdana wê, dişibehe tevna romana Ulysses ya J. Joice û Çiyayê sihirbaz ya Thomas Mann. Di herdû romanan de, em lehengekî dibînin, bi xwe re diaxive, bersiva xwe dide, monolojeke kûr e, lê xwedî konsept e û di tevnê de, tayê konseptê diyar dibe.

Di çîroka Leheng de jî, fîgurê çîrokê, ko bênav e û bi mebest-wate leşkerê nepenî ye- bi xwe jî hizir û bîran tîne bîra xwe û bi taybetî, dema ko wî leşkerê, tê şerê wî dikuje û dikeve mitalan de, çima min kuşt? Belkî dezgîra wî, an jî xizmên wî bendewarê wî bûn.. Li vir dest bi girêdana yekem ji tevna behweriya xwe dike û di dawî de, konspet jî Aştî ye.
Di şirovekirina derûnî ya C.G.Jung de, li ser Ulysses, kesaytîkirina(narrativer akt), fiilê/ karê vegotinê, motîv û formê vebêjiyê, guftûgoyeke vekirî bi hev re dikin, tanî dibin diyarok(diyardeyên berçav di hundurê lehengan de û dibe „bixwebehwerbûna leheng û fîguran bi xwe“ 22.

Li vir, ew monoloja bi leheng re çêdibe, di gel ko şer dike, lê tenê peyva AŞTÎ li ser her kaxezekê li ser deftera bîranînê wî heye.



Jêder:
1. Kelevajî, Kamîran Haco, Avesta, 2001, Stenbol, R. 11
2. yê berê R. 15
3. بلاغة الخطاب وعلم النص د .صلاح فضل عالم المعرفة 164 /ص99
4. Physiologie des Romans Nelly Cormeau. ji pirtûka Wolfgang Kayser
“Wer erzählt den Roman“ Klotz Darmstadt 1965 R. 197.
5.. Theorie des Erzählens; Franz K. Stanzel, UTB çapa diwem, 1982. R. 22
6. Kelevajî R. 22
7. yê berê R. 11
8. yê berê R.15
9. yê berê R 18
10. J . Habermas, Die Universalitätsanspruch der Hermeneutik in
Hermeneutik &Ideologie-Kiritik. Frankfurt/M. S.159 sal 1971
11. Die Typologie des Erzählers. B1. S.346-392. Den Haag-1962
12. yê 4.
13. Kelevajî R. 9
14. yê berê R. 9
15. yê berê R. 27
16. yê berê R. 57
17. yê berê R. 11
18. Yê berê R. 19
19. yê berê R.23
20. yê berê R 27
21. نقد النقد، تزفيتيان تيودورف. ترجمة سامي سويدان. منشورات مركز الانماء القومي. ص75
22. C.G. Jung. Typische Erzählungsituationen. S. 142f



tengezarmarini_41@hotmail.com