“Rewşenbîrê ku ji sed salî de li ser çanda kurdî pasevan e”

 

Nivîskar: Welîd Murad

 

Mele Xelîlê Silêmên, ê navê wî bûye mele xelîlê Mişextî, ew kesekî zimanzan e, dîrokzan e, lêkolînêr e, helbestvan û wergêr e.

Di sala 1896an de, li devera şêxan li başûrê kurdistanê ji dayîk bûye. Ji destpêka zaroktiya xwe de, li xwendin û zanînê geriyaye. Loma wî herçar aliyên kurdistanê xum kiriye. Bihtirî ji bîst salan, wî di hicirk û tekiyên kurdistan de, ji zaxo heya Barzan û herêma soran, li ser destên şêx û melayên kurd, hînî feqetî û zimanzaniyê bû ye. Di salên xortaniya xwe de, pêrgî gelek zanayarên kurdan hatiye û gelek berhemên kurdên berî xwe xwendine. Helbest û ziman û dîroka kurdan bi berfereyî xwendiye. Mele Xelîl bi Mele Mistefayê Berzanî re, di Tekiya şêx Ehmedê Berzanî de, feqetî kiriye. Di wan salên destpêkê de, dighê astek bilind di dîrokzaniyê û zimanzaniyê de. Vêce ji wir pê de, lêkolînên xwe di warê zimên de dike. Ew hinga gihaye çawayîya afirandina bêjeyan. Êdî hîmên guherîn û veguhestina peyvan, ji zimanekî bo zimanê din nas kiriye. Ew di riya dema peyv tê de û herweha rengdêriya bicihbûna bêjeyê di komekê de, ka lêker e yan kirar e, ew gihaye koka wê. Ji ber ew gelekî zîrek û serdestî bû di zimanên herêmê de. Ê Erebî, Farisî, Tirkî, Hewramî û Avîstayî û hemû zaravayên Kurdî. Loma wî karîbû di riya rêzimanên wan de, peyvên wan ji hevûdû vediqetînê. Lê di vî warî de, wî giraniya xwe daniye ser zimanê kurdî û Erebî. Ji hemû zaravayên zimanê kurdî, hejmarek mezin ji peyvan daye hev û di Ferhengek bi rêk û pêk de civandine. Wî navê ferhenga xwe kiriye (Merg û Jîn). Wî hejmarek berbiçav, ji peyvên ku di koka xwe de, Avîstayî, kurdî û Farisî ne, ji nav zimanê Erebî derxistine û li gor pîvanên rêzimanî, vegerandine ser koka wan. Gelek ji wan bêjeyan di Qurana pîroz de hatine. Li gor mele dibêje, Ereban gelekî ji formên wan ên resen guherîne û dûrî bingehên wan kirine, daku rêzmanê wan bikêrî wan bêjeyan were. Wek nimûne:

Peyva (Sirat al-misteqîm)صراط المستقيم  , ev hevoka ku, dînê misilmanan li ser ava bûye, û di Fatihê de dûbare dibe. ya ku bêyî wê, mirovê misilman namîne misilman û nimêja wî nayê pejirandin. Ew ji zimanê Avîstayî ye. bêjeya Sirat, tîpa pêşî û ya dawî, Ereban li gor zimanê xwe guherîne. Gereke ya pêşî(س) be, û ya dawî(ت) be. Bêje di koka xwe de, Avîstayî ye û wateya wê pir e(koprî) ye.

Bêjeya Serab (سراب), ji zimanê kurdî gihaye wan. Di kurdî de Serav e.

Bêjeya Dîn (دين) bêjeyek Avîstayî ye, wateya olê dide û di kurdî de jî Dîn bêjeyek resen e.

Bêjeya Ebed(ابد أبداً ، أبد الآبدين) bêjeyek Farisî ye.

Herweha bi sedan peyv hene, ketine nav zimanê Erebî de. Vêce em xudanê wan bêjeyan in lê em bi dudilî li wan temaşe dikin. Em matmayî ne, ka ew peyvên resen in ji zimanê kurdî ne yan ê Erebî ne. Em xwe ji wan biyanî dibînin û em hawil didin ku, ji dêvla wan ve, li hine din bigerin. Kurd xudanê sermiyan in lê biyanî hatin li ser rûniştin; ax sed mixabin.

Bêguman lêkolînên ji vî şêweyî, mîna ên Mele Xelîlê Mişextî, hêzek mezin didin zimanê kurdî. Ji aliyekî ve, dibin hîm û wê zimanê me li ser bipêş ve biçe. Ji aliyên din ve, dibin belgenameyek dîrokî. Mîna çiraxekê, dikarin çavên xêrnexwazan û dagîrkeran birijînin.

Mele Xelîl piştî salên xwendina dûr û dirêj, bi serkeftinek bêhempa bawernameyên xwe qezenc dike. Êdî di pey re melatiyê li gundên başûrê kurdistanê dike. Di ber melatiyê re, lêkolîn û nivîsandinên xwe didûmîne. Li gor ew dibêje, wî demek dirêj ne kêmtir ji sî salî, nevîsandin kiriye. Di nav wan salan de, wî (33) sî û sê pertûk afirandine, ji bilî destnivîsên ku windabûn û ên rêjîma îraqê destê xwe danî ser wan. Lê sî û sê hîn li cem wî dimînin. Di nav de ew xudanê 1200, hezar û du sed helbestî ye(Qesîde). Tev bi zimanê kurdî û tîpên erebî afirandine.

Bi giştî berhemên wî, li ser mijarên cur bi cur in. Di nav wan de li ser dîroka kurd û kurdistan hene. Pertûkek li ser ola êzîdiyan e, ew mîna lêkolînekê ye. Girêdana êzîdîtiyê bi ola kurdî herî kevn ve destnîşan dike. Ew şirove dike ku, ji ber sedemên dîrokî û êrîşên dagîrkerane, gelek guhertin tê de bûyîne. Gelek tişt ji ola file û misilmanan derbasî bûne. Lê ew piştrast dike ku, êzîdîtî Ola herî resen e ji gelê kurd re.

Ji ber ku temenê mele bihtire ji sed salî, gelek tişt hene di dema wî de rû dane, hîn têne bîra wî. Ew bûyerên dîrokî ne, bi gelê kurd ve girêdayî ne, lê nehatine nivîsandin. Yan lêkolîn li ser nebûne. Mele dibêje dema şer di navbera Osmaniyan û Rûsan de li dar bû, gelek kurdên Rojhilatê kurdistanê koçberî başûrê kurdistanê bûn. Hem ji ber şer û hem ji ber zordarî û pilanên Rûsan. Vêce ew kes bi deh hezaran bê cî û war dimînin. Ji ber ku Osmaniyan ji sedî not, genim, ceh, nîsk, ajel(pez, dewar, hesp û hêştir), ji kurd û fileyên başûrê kurdistanê distandin. Vêce miletên cî jî birçî diman. Bi hezaran mirov ji birçîbûna dimirin. Nemaze kesê mişextî, bihtirî wan ji xelayê û birçîbûnê qir dibûn. Mele Xelîl dibêje: wî ew karîset bi çavê xwe dîtiye. Ew kurdên rojhilatê kurdistanê (îran), di goristanekê de hatin veşartin navê wê gorîstana xerîboka ye.

Herweha li ser setemkariya Osmaniyan li himberî gelê Ermenî dibêje: bê çawa mirov  nêçîra çûkan dikin, leşkerên Osmaniyan jî, wisa nêçîra kesên Ermenî dikirin. Mele gove ye (şahid e) li ser boblatên kurdên rojhilatê û ya gelên Ermenî. Tirk di ber herduyan de berpirsyar in.

Di nêrîna mele Xelîl de, kok û kaniya Kurdan berî zayînê bi hezarên salan ji çiyayê Araratê derbû ye. Di dema çerxên qeşayî de, ji wir ber bi jêr ve hatine. Lê ew mîna pêlan, nifşek li pey ê din hatiye. Heya qûnaxa Mad, gelek şer di nav wan û gelên din mîna Asûriyan de çêbûye. Lê dawî ew bi ser dikevin, dewleta Aşûriyan û Babiliyan dişkînin û welatekî ji Araratê heya sînorê Afganistanê dadimezirînin.

Mijarek din jî bala mele Xelîl kişandiye, ew mitolociya gelê kurd e. Di dema êzîdîtî, zerdeştî û sasaniyê de, gelekan ji kurdan navên ajelan(heywan) li zarokên xwe dikirin. Mebesta wan ku, zarokên xwe ji bandora çavan biparêzin. Loma navê zeredeşt jî, li gor wî kelepûrî lê hatiye kirin. wateya navê zeredeşt di zimanê avîstayî de, Hêştira zer e.

Mele karê wergerandinê kiriye. Nimûneyên giranbuha û bi nirx li gor dema xwe pêşkêşî gelê kurd kirine:

1)      Qurana pîroz bi kurmancî şirove kiriye

2)      Helbestên Baba Tahir ji Hewramî wergerandine kurmancî

3)      Helbestên çaremînî, ên Omer Xeyam wergerandine kurmancî. Û li ser Xeyam dibêjê ew kurd e, lê wî bi zimanê biyanî nivîsandiye.

Mele Xelîlê Mişextî, temenê wî di ser sed salî re ye. Lê hîna li ser hişê xwe ye û di helwestek mêrane de ye, li himber dagîrkeran. Dibêjê nijada Ereb êrîşî dîroka kurdî û dînê wanî kevn dikin. Ew bi navê misilmantiyê li ser me dibêjin: win Sasanê Agirperest in (Mecûs in), win Zeredeştiyê Rojperest in û êzîdiyên iblîsperest in. Lê Ereb û misilman bi vê helwestê gelekî şaş in. Ji ber, Agir, Roj û melak tiştin pîroz in di mitolociya gelek miletan de û gelê kurd yek ji wan e. Van tiştan pîroz dikin û ji xwe re dikin(Qible), lê ne perestiyê ji wan re dikin. Li vir cihêwaziyek di navbera perestinê û pîrozkirnê de heye. Mîna misilmanan ku, kevirê reş (Kabe) li Meke, pîroz dibînin û ji xwe re dikin(Qible). Vêce hemû misilman di Hec û Nimêjên xwe de, berê xwe didin wî kevirê reş. Ma kevirê reş Xwedan e ?

Bê çawa mele xebata rewşenbîrî kiriye, wisa jî parek mezin ji temenê xwe ji şorşgeriyê re jî terxan kiriye. Ji sala 1956an pê de, wî ji karê meletiyê qeraye û berê xwe daye têkoşîna netewî. Dikeve nav xebata partiya demoqrata kurdistanê de û dibe endamekî çalak. Piştî sala 1958an, dema General Ebdul-Kerîm Qasim destheladariya şahinşahî li îraqê rûdixêne û Komarê di şûnê de datîne. Jixwe di wê salê de, nemir mele Mistefayê Berzanî, tevî hevalên xweyî şorşger, piştî diwanzede salan ji koçberiyê vedigerin Kurdistanê. Ew ji sala 1947an ve, piştî hilweşîna komara kurdistan demoqrat li Mehabadê, bi 500 tekoşerî re, berê xwe dabûn Yekîtiya Soviyêtistanê. Wan şer bi artêşa sê dewletên dijmin re kir û ji nû ve çemê Aras birîn û ketin sînorê dewleta komenist de.

Vêce vegera Serokê nemir Mistefa Berzanî hêzek mezintir dike dilê mele xelîl de. Hinga ew bi hinek hevalên xwe re, şaxê partiya demoqrata Kurdistanê li devera şêxan dadimezirînin. Û mele berpirsiyariyê dike. Hinga pêwendiyên mele bi mamostayê gewre nemir Ibrahîm Ehmed re çê dibin. Herweha mam Celalê Talabanî jî dinase, lê ew hîna şagirtê zankoyê bû û li Bexdayê xwendina xwe dikir.

Di dema desthelatiya serokê komara îraqê Ebdul-Kerîm Qasim, mele sê caran tê binçav kirin. wisa demên dirêj di zindanê de dibûrîne. Çaxê nemir Mistefa Berzanî agirê şoreşa êlûnê vêxist, mele xelîl dibe pêşmerge. Dema bi sedemê peymana Cezayirê di sala 1975an de, şoreş têk diçe û milet perîşan dibe, hinga mele Xelîl bi pêşmergeyan re koçberî îranê dibe. Lê piştî temenê wî mezin dibe dîsa vedigere başûrê kurdistanê.

Ji wan berhemên mele Xelîlê Mişextî, mixabin, tenê yek pirtûk bi şêweyê fermî li îranê çap bûye. Ew jî wergera helbestên Xeyam e û tenê buhayê wê dora (120) dolaran gihayê. Heya niha kesî destê alîkariyê ji bo weşandina wan berhemên hêja, jê re pêşkêş nekiriye.

Ev mirovê bîrewer û hişmend, jiyana xwe tev di hejarî, xizanî û mişextiyê de derbas kiriye. Di wê radeyê de ye ku, ji keda xwe ji bilî nanezikê tiştekî dî ji gelê xwe û partiyên xwe wernegirtî ye. Çapkirina berhemên wî, bûye sosret û kul di ser dilê wî de. Heya jê hatiye û di mercên dijwar de û herweha li mişextiyê, wî hawil daye wî sermiyanî biparêze. bêguman gelek destnivîsên wî, bi destê rêjîma faşist windabûne. Ev bû sed sal ku, Ew pasevanê çanda kurdî ye û hîna bêzar nebûye. Lê ew xemgîn û bendewar e. Bi xemgînî jî dibêjê: “ Ez û Pertûkên xwe, bûne ji (أهل الكهف)(Ehl El-Kehf), wisa şop ji ser me winda bûye û kesek li me napirse.”

33 destnivîsên(Pertûkên) mele Xelîl, bendewarên hezkiriyên çanda kurdî ne, da wan ji windabûnê rizgar bikin. Da wan bighînin destê xwênerê kurd û nifşê nû. Bêguman mele kesekî naskirî ye û ê ku lê bipirse wê bi ser ve bibê. Ew Mele Xelîlê Mişextî ye.

 

 

Elmaniya, 22.06.2005

 

 

(*): jêder, axavtina mele xelîl bixwe li ser Ekranê Televizyona KURDsat