Hüseyin Kartal

1.    Destpêk

2.    Polîtîka ziman

3.    Kurmancî

3.1  Rastnivîsa bêjeyan

3.2  Rastnivîsa hevokan

3.3  Rastnivîsa tîp û lêkeran

3.4  Rastnivîsa rêziman

3.5  Niqteşanî

4.    Hin têz li ser zimanê Kurdî

 

1. Destpêk

Rastnivîs[1](Orthographie) bingeheke girîng e ji aliyê rêziman û ji bo xweşnivîs û xweşpeyvînê[2](Rhetorik). Elîfbê latînî[3] ji bo zimanê Kurdî hemû zaravan, ji elîfbên din asantir e û astengiyên wî kêmtir in. Ger em li rastnivîsa hin zimanan binêrin, emê bibînin ku tîp ziman giran dikin, lê divê tîp wisa zelal bên neqandinê ku ziman sivik bibe. Hin ziman hene (mîna; Çînî, Farsî ûwd.)[4] gelek asan in, lê ji aliyê rastnivîsê neqandina tîpan ew giran kirine. Hîç zimanek tune ku mirov bikaribe li ser bingeha nivîsê sedîsed rast bixwîne. Tenê hin ziman nivîs û rastnivîsa xwe wisa zelal kirine ku mirov zû fêr dibe û dikare bi asanî bixwîne. Mirov dikare bêje ku rastnivîsa ziman bi gelemperî li ser 3 bingehan pêk tê: a. bi giranî dîrokî, b. tevlîhev, c. bi giranî fonolojîk[5]. Rastnivîsa Kurmancî dikeve nav yên fonolojîk; spas ji Celadet Bedirxan re li ser bingeha tîpên latînî ziman gelek asan kiriye[6].

 

2. Polîtîka Ziman

Ziman, ne tenê bi zaravên xwe re hin cudanivîs nîşan dide. Her zarav di nav xwe de jî, cudayî nîşan dide[7]. Her ziman, zarav û devokên herî biçûk jî, di nav xwe de, cudayî dihewînin. Ev ji bo ziman rewşeke sirûşt e. Li ser rastnivîsê zelalî û pêşketina herî girîng, yekîtiya elîfba ye. Pirhejmariya elîfbên zimanê Kurdî astengeke giran e, li hember hevtêgîştina gelê Kurd di nav xwe de li aliyekî, li aliyê din jî, sedema pêşveneçûn û jihevdûrketina zaravan e[8]. Çareserkirina vê rewşê li pêş hemû tiştî ye. Ger em nikaribin berhemên[9] hevdu bixwînin, emê nikaribin hevdu pêş ve bibin, raman û pêşketina civaka xwe bînin cî.

Pêşvebirina rastnivîs bi yekîtiya tîpan, pêwîstî bi yekîtî û tevlîhevkirina ziman nayne pêş. Yekîtiya ziman li ser bingeha zaravên Kurdî derenca duyemîn, sêyemîn e. Zaravê Kurdî yê ku pêş[10] ketibe jî, ji ber ku bi tîpên Erebî tê nivîsandinê, asteng û pirsgirêkên li pêşiya yekîtiya ziman bi zelalî şanî me dide. Tîpên Erebî ji aliyê Kurdên Bakûr, Başûra Biçûk û Sovyeta berê nikarin bên xwendinê. Tîpên Latînî bên wergirtinê, ji bo Kurdên ku bi tîpên Erebî hînbûne jî, zehmetî nade pêş; ew ji xwe piranî bi fêrbûna zimanên biyanî mîna Ingilizî, Fransî ûwd. tîpên Latînî dikarin bixwînin û binivîsin[11].

Piştî rastnivîs di zaravekî de, ber bi zelaliyê biçe, mirov dikare zaravan, ber bi zimanekî yekgirtî bimeşîne. Di vir de, pirsa polîtîka ziman çi be, xwe dixe pêş çav. Polîtîka ziman ji aliyê zimanzanistî her tim asankirina ziman e. Ziman çiqas asan û zelal be, ramananîna ziman, hevtêgîştin jî, ewqas baş pêk tê. Pêşveçûna raman, pêşketina însan zûtir tê cî. Perwerde bingeheke girîng, di nifşên civakê de digre. Mirov bikaribe ramana xwe asan bîne ziman, zûtir digîje, civak zûtir fêr dibe û çand bi bingehîn ciyê xwe digre.

 

3. Kurmancî

Rastnivîsa zimanê Kurdî zaravê Kurmancî[12] roj bi roj ber bi rûniştineke bingehîn ve diçe. Gava mirov cudanivîsên nivîskar, rojname û kovaran dide berhev; bêşik newekhevî,[13] lê pêşketin[14] jî, tên dîtinê. Zimanek neketibe dibistanan[15] û di ser hin nifşan de derbas nebûbe zimanê çandî û siyasî zelalbûn û yekbûna wî li anegora vê rastiyê dereng dikeve.

Kîjan zarave dibe bila bibe ku em bînin ber çav û li anegora pêşketina zimanên dewletî lê binêrin, pir kêmasî diyar in. Lê em zimanê Kurdî çi zarava be jî, bidin ber hev, bi hin zimanên ne dewletî ya jî, yên ne fermî, nemaze gelek yên fermî û dewletî jî[16], emê pêşketineke mezin di zaravên kurdî de bibînin.

Ziman, bi jiyan ve, girêdayî ye. Têkiliya ziman heta ku bi jiyanê ve girêdayî be, ew ziman dikare bijî. Rewşa pêşketina zimanê kurdî bi hemû zaravan, dewlemendî ber bi çav dixe, ev jî, deyndarê hêz û daxwaza gelê Kurd bi jiyanê ve ye[17].

Her çiqas kêmasî û nezelalî, di zaravên me yên din de hene jî, emê xwe li ser zaravê Kurmancî[18] kûr bikin. Hêvî ew e ku, di pêşerojê de, li ser hemû zaravan bi giranî hûrbûn û lêkolîn pêk bê. Zimanê Kurdî zaravê Kurmancî, di nav xwe de, ji aliyê rastnivîsê zelalî şanî nade. Sedema vê yekê ne ziman bi xwe ye, lê ew kesên çand û ziman diafrînin, bi xwe ne[19]. Gava em bixwazin ber bi zelaliyê biçin, yekbûna ziman, bi kêmasî di nav zaravan de, ber bi pêş bixin, hin berbihevhatin pêwîst dixuyê. Ziman jiyan e, jiyan dimeşe. Em bixwazin nexwazin bi vê meşê ziman xwe zelal dike. Girîngî ew e, ku em rê li ber zelalbûnê hê bêtir vekin[20]. Peşketina ziman bi çand û pêşketina teknîk ve girêdayî ye. Rola rewşenbîrî xwe li vê derê şanî dide. Rewşenbîr, di beşê xwe de kûr bixebite, karê xwe baş pêk bîne, çand firetir dibe, xwe bi bêjeyên nûjen dixemilîne. Nivîskar beriya herkesî ji xwe re wezîfe bibînin, dikarin bi nivîsîna Kurdî ziman fire bikin, pêş ve bibin. Ziman ne tenê bi xebatên zimanzanistî pêş ve diçe, piranî bi xebatên jiyana çandî pêş ve diçe.

Di zaravê Kurmancî de, rastnivîs bi du awayî xwe dide pêş me: 1) Awayê Celadet Bedirxan, 2) Awayên din.

1) Awayê Bedirxan ji aliyê gelek Kurdan pêk tê. Mirov dikare bi hin pêşniyazên li gora pêşveçûna demê, Bedirxan mîna bingeh bigre. Eger Bedirxan ji bo zaravê kurmancî bingeh bê girtinê, nêzîkbûn û zelalî ber bi wî be, paşê jî, Kurmancî û zaravên din dikarin ber bi yekbûnek biherikin.

2) Awayê din: Ew kesên ku ne bi awayê Bedirxan dinivîsin jî, di nav xwe de, ne yek in; bi gelek cureyan beş dibin, lê bi bingehîn, ji aliyê rastnivîsê ve, di bin tesîra elîfba erebî û kirilî[21] de, mane. Di navbera wan hemûyan de, bi Bedirxan re, cudayî mîna ku di nav wan de, bi xwe heye, ne mezin e. Cudayî ne tenê ji aliyê tîp û rastnivîs e, lê ji aliyê rêziman e jî. Her çiqas ew cuda binivîsin dîsa jî, di bin tesîra Bedirxan de ne. Tesîra Bedirxan xwe ne tenê ji aliyê tîp, lê ji aliyê rêziman jî, şanî dide.

Rastnivîs, di hemû zimanan de, pirsgirêkeke herî mezin e. Ji ber ku rastnivîs ne tenê rastnivîsa bêje ye. Ji bilî bêje rastnivîsa tîp, lêker, hevok, bi her awayî rêziman, niqteşanî ûwd jî, pêwîst e zelal bibe.

Kurmancî, di dîrokê de, ciyekî taybetî digire. Li ser bingeha devoka cizîra Botanê gelek eserên bi nirx hatine nivîsandinê. Piştî şerê cîhanê yê yekemîn, Kurmancî hêdî hêdî li ser bingeheke xurt rûnişt: Ji aliyekî zimanê fermî yê kraliya Berzencî bû, ji aliyê din jî, kovar û rojname bi vî zaravî dihatin nivîsandinê. Rojnama Kurdistan ku di sala 1898 an de, li Kahîrê dest bi weşana xwe kir, bi zaravê Kurmancî devoka Botanê bû. Dema pêşveçûna nûjen, mirov dikare bêje bi Celadet Bedirxan dest pê dike. Di dema şerê cîhanê yê yekemîn de, Bedirxan dest bi çêkirina elîfbayekî Kurdî, tîpê Latînî kiribû. Elîfba, ji 31 tîpan pêk hatibû. Piştî ku kovara Hawarê bi tîpên Latînî bingeha xwe xurt kir, hin kovar, rojname û nivîskarên din jî, bi vî elîfbayî nivîsîn. Bi vî awayî Bedirxan bû bingeh ji bo zimanê Kurdî zaravê Kurmancî[22]. Lê ji aliyê din jî, zaravê Kurmancî li Sovyetê, bingeha xwe li ser elîfbê Latînî û Kirîlî li gora devoka Kurdên Ermenîstanê ava kir. Piştî şoreşa Oktobrê, di sala 1928 an de bi elîfba Latînî rojnameya „Riya Teze“ derçû. Piştî şerê cîhanê yê duyemîn ev elîfba bi elîfbê Kirîlî hate guhertinê. Sebep asanbûna çapê dihate şanîdanê[23]. 

 

3.1 Rastnivîsa Bêjeyan

Li ser rastnivîsa bêjeyan zû bi zû zelalî çênabe, ji ber ku gelek cûrbecûrnivîs ne ji şaşbûnê, lê ji devokan tê. Devok, bêjeyan li anegora xwe bi lêv dikin[24]. Lê hin gotin hene ku mirov dikare bigîjîne zelaliyê[25].

Bêje, di Kurmancî de, dikarin cuda bên nivîsandinê, lê mane nayê guhertinê. Kurdî zimanekî nerm e, dengê wî mîna muzîkê ye; ji ber vê yekê jî, tîp dubare nayên nivîsandinê. Tîpên dubare[26] ziman dişidîne, ev jî, nermiya Kurdî dişkîne[27]. Bêjeyên dubaretîp, bi piranî biyanî ne[28]. Pir caran bêjeyên biyanî jî, di Kurdî de, xwe nerm dikin û tîp dubarebûna xwe winda dike. Lê hin devok bêje hişk bi lêv dikin. Di peyvê de hişk bê ziman jî, divê di nivîsandinê de xwe nerm bike, bi yek tîpî bikeve nivîsê. Hin kes „pirr“[29] bi du „rr“ bi lêv dikin. Ger mirov bixwaze „pir(eh)“ ji „pirr“ cuda bike, divê ew ji mana hevokê derkeve, ne ji zêde û kêmkirina tîpan. Zêde û kêmkirin li gora dilê xwe mirov nikare çêbike; wisa be, ne tenê gotinek, gelek gotinên din jî, divê bên guhertinê[30].

Di Kurdî de li ser rastnivîsa bêje[31]kaosek heye. Ev kaos hem ji nivîskaran hem jî, ji zêdebûna devok û zaravan tê. Her yek ji me li herêmek, bi zaravek yan jî, bi devokek mezin dibe. Mirov carek bi devokek hîn bibe, xweguhertin[32] zor e. 

 

3.2 Rastnivîsa Hevokan

Hevoksazî, di bin tesîra hin zimanên biyanî de maye. Carcaran gava hin kurd dipeyivin, mirov dibêje qey ew ne kurdî lê zimanekî biyanî dipeyivin. Ger ev, ji çandguhertina civakan bihata, wê tu gotina me li hember tunebûya; lê rewş ne wisa ye. Rewş ew e, ku gelek kurd bi zimanê xwe baş nizanin û bi rêzimanên zimanên din dipeyivin. Pir caran formên devokî yên herêmî ji aliyê nivîskar û zimanzanan pêk tê[33]. Mînak hevoka „min kurek heye“/“min keçek heye“/“min bira hene“/“min pere heye“ ûwd. Ev form devok e, ne pêwîst e ku mirov bixe nav nivîs û zimanê „bilind“. Bi nivîs: „kurekî min heye“ / „keçeke min heye“/“birayên min hene“/“perê min heye“ ûwd.

Ji aliyê daçek û paşdaçek[34] (Pre- und Postposition) jî, zelalî pêwîst e. Hin nivîskar[35] û zimanzan bi hev re, hin jî, cuda dinivîsin. Hinek jî, tevlîhev in, hem cuda, hem bi hev re dinivîsin[36]. Hevoksazî di ziman de, ciyekî taybetî digire. Hevok baş saz nebe, giyana ziman nede; raman jî, zelal nayê ziman. Hevoksazî bi xweşpeyvîn û xweşnivîs jî, girêdayî ye. Xweşpeyvîn û xweşnivîs(Rhetorik) ji bo têgiştineke asan, raman û fêrbûna zelal pêwîst e. Hevoksazî, ne bi form tenê girêdayî ye, bi neqandina bêje û naveroka peyvê jî, ji nêzîk ve girêdayî ye. Hevok çiqas kin û zelal be, lihevhatî be, raman ewqas ji têgîştinê re vekirî dibe. Di gelek zimanan de, xweşpeyvîn û xweşnivîs mîna beşekî zanistî ciyê xwe girtiye. Ji ber ku em hê di destpêka  zelalkirinê de ne, em dikarin bingeheke xurt ava bikin.

 

3.3 Rastnivîsa Tîp û Lêkeran

Diyar û zelal e ku 31 tîpên latînî yên ji aliyê Bedirxan, bingeha wan ji bo zimanê Kurdî hatiye danîn, çi zarav dibe bila bibe têr dike. Ziman tenê bi tîpan nikare bê bi lêvkirinê. Tîp tenê ji bo alîkariyê ne[37]. Deng (Phonetik) mîna mirov bixwaze bi tîpan nayê ziman, divê mirov ziman guhdarî kiribe daku mirov baş tê bigîje. Em bi vî awayî li ziman û fonetîka zimanê Kurdî binêrin, emê bibînin, bibîsin ku deng û tîp gelek mîna hev in, lê ne yek tişt in. 31[38] tîpên latînî ji bo hemû zaravên Kurdî gelek baş têr dikin. Divê mirov tîpan kêm bike, lê zêde neke. Zêdebûna tîpan ziman giran û teng dike, fêrbûna ziman zor dike.

Lêkerên kurdî zaravê kurmancî dikarin bi sê awayî bên nivîsandinê: a- Lêker mîna lêker, di kişandina deman de cuda tên nivîsandinê, eger hevedudanî ji gotineke bi mane ji nav, ya jî, dîrokî pêk hatibe[39]: „ez kar dikim“, „ez hînî zimanê kurdî dibim“, „em dest pê dikin“, „ew dest jê berdidin“ ûwd. b- Lêker mîna nav bi hev re tên nivîsandinê: „destpêkirina karê sibê“, „karkirina te“, serjêkirina zarok û jinan“, „serhildana gel“, c- Lêker, di demên pasîv de, bi hev re tên nivîsandinê û „ê“[40] lê zêde dibe. Mînak: „av tê vexwarinê“, „ders hatiye belavkirinê“, „gund hatiye valakirinê“

Lêkerên Kurmancî hê tevlîhev[41] dixuyên, ji ber ku ji gelek devokan pêk tên. Di hin devokan de, lêker mîna hev nayên nivîsandinê, ji ber vê jî, cudanivîs xwe dixe pêş. Lê ev rewşeke normal e. Bi zelalbûna ziman wê lêker jî ber bi yekbûnê ve biçin. Lêker gelek cuda ne, hem ji aliyê naverok hem ji aliyê hevoksazî (Syntax) hem jî, ji aliyê formzanî (Morphologie). Wekî din di nav xwe de bi gelek curî beş dibin[42], lê bi bingehîn mirov dikare bike çar beş: Lêkerên bingehîn, (Vollverb) Lêkerên kawzatîf (Kausativ), Lêkerên rewşê (Modalverb), Lêkerên alîkar (Hilfsverb). Ew jî, di nav xwe de beş dibin, mîna têper (Transitiv), têneper (Intransitiv), hevedudanî (Kompositum), veqetandî, (trennbar) neveqetandî (nicht-trennbar) ûwd. Lêkerên hevedudanî jî, dîsa bi gelek cûreyî beş dibin. Lêkerên daçekên wan pêşkîtelêker (Verbalpartikel) bin, pêşkîtên[43] wan pê re tên nivîsandinê. Wekî din di lêkerên hevedudanî de daçekên pêşkîte ji nav, daçek û paşdaçek ûwd. pêk hatibin, hemû cuda tên nivîsandinê.[44]

 

3.4 Rastnivîsa „Rêziman“

Rastnivîsa rêziman, rastnivîsa hemû beşên ziman e. Li vê derê bi „Rêziman“ mebest bi giranî formzanî (Morphologie) ye. Rêzimanê kurmancî heta deverekê zelal bûye. Dîsa jî, gelek nezelalî tê de hene. Ev nezelalî pir caran ne di rêziman de, lê di kesan de ye.

Rastnivîsa form „di/bi/ji...re/de/ve“ be. Divê lêkera bûnê cuda bê nivîsandinê[45].Eynî tîp hîç dubare nebe, ne di kempirandinê (Komparativ) de, ne di bilindkirinê (Superlativ) de, ne jî, di formekê din de. Pasîv[46]divê timî bi kişandina lêkera „hatin“ê bê nivîsandinê. Bi devkî mirov dikare „wer(în) jî, bi kar bîne, le ne bi nivîs. Zelalî çêtir li ciyê xwe rûdinê, ger tîpa „h“[47] ku di devoka Botanê, gelek bêjeyan de heye, neyê nivîsandinê. Li tîpan îşaret zêde nebin, yên hene bes in. Gava mirov Kurdî nûjen dike, li ser bingeha giyana zimanê Kurdî, rêziman û etîmolojiya ziman çêbike.

Tewandina navên nêr[48] ne pêwîst e. Wek tê zanîn, gava di navên nêr de „a“ û „e“ hebe, di tewangê de dibe „ê“ (hin devok: „î“). Lê mirov dikare bê tewangê jî, bi lêv bike û ne şaş e.

Hemû formên pevgirêk (Kopula) û cînavên paşdanî (enkl. PersPron.) ger ne bi lêkeran bin, cûda tên nivîsandinê. Di kişandina lêkeran de hemû paş û pêşekên rêzimanî bi lêkeran re tên nivîsandinê, çi rêziman, çi pevgirêk (Kopula) di hemû deman de bi lêker ve tê nivîsandinê[49].  

 

3.5 Niqteşanî

Di niqteşanî[50] de, tiştê girîng dabir (,) e; ji aliyê pir kesan dabir rast nayê bikaranînê. Pêşniyaza min ew e, ku dabir (,) her tim piştî „jî“ pêk bê. Mînak: „ez jî, têm“ / „hun jî, diçin“. Piştî „jî“ her tim bînek tê danê, dabir hebe xwandin zelaltir dibe. Pir caran pêş û paş: „ji/di/bi...de/re/ve“ dabir pêk bê, jihevxistina hevokê asantir dibe. Pişt û paş „ku“ / „û“ dabir pêk neyê çêtir e.

(;) Niqtedabir; gava hevok naqede û naverokeke nû li pey bê, tê xebitandinê. Işaretên ku li ser gotin û hejmaran bilind dibin, wan ji hev diqetînin, di zimanê kurdî de, ne pêwîst in[51]. Serenav bi tîpên mezin dest pê dikin. Bêjeyên navên taybetî, mîna navên pirtûk, kovar, rojname, nivîsên pankartan ûwd. bi tîpên mezin dest pê dikin û nayên tewandinê[52].

 

4. Hin têz li ser Zimanê Kurdî

1. Bi çi awayî dibe bibe, nivîsandina zimanê Kurdî, hemû zaravan, pêşketina civaka Kurd bi xwe re tîne. Mirov dikare bibêje ku hemû Pirtûk, kovar, rojname û nivîskarên bi Kurdî dinivîsin, berjewendiyeke mezin digîjînin civakê. Bi vê girêdayî, ger nêzîkbûn bi kêmayî di warê yekbûna rastnivîsê de bi cî bê, xurtbûn û pêşveçûn zêde dibin.

2. Dubarekirina tîpan, ziman ji aliyê ahengê ve teng dike, dişidîne. Hevoksazî divê li ser bingeha xweşpeyvîn û xweşnivîs (Rhetorîk) û rastnivîsê (Orthographie) pêk bê.

3. Tîpên latînî ji bo hemû zaravên Kurdî bingeh in.

4. Ji aliyê niqteşanî û formên rêziman lêkolîneke kolektîf, xebateke sazimanî-akademîkî pêwîst e. Rastnivîs, ji aliyê naverok ne tenê karê kesan e, karê saziyan e. Kes û sazî bi hevxebateke rast dikarin ji bin bar derkevin.

5. Kesên li ser beşekî ziman bi taybetî dixebitin, agahdariyên wan ji hev hebe û ber bi saziyeke netewî ya ziman bimeşin, ji bo nêzîkbûna yekîtiya ziman pir baş dibe.

6. Zanistî, metod û disîplîna xebat e. Bê hûrkolîn û lêkolîneke bingehîn afirandina berhemên zanistî ne mumkun e. Kesên li ser eynî beşî dixebitin dikarin di nav xwe de, li ser bingeha xebata zanistî têkilî deynin û alîkariyê bidin hev. Di pêwendiya zanistî de „ez, ya min“ ciyê xwe dide „em, ya me“ û kolektîvîzmê. Bi vî awayî rastiya yekîtiya çand û ziman derdikeve pêş û serkeftin asan dibe.

7. Rewssenbîr, ji bo pêşveçûna netewî, ne tenê bi karê xwe fêdekarî dikin, ger pêwîstiya pêşveçûnê tê de hebe, ramana xwe jî, da nav kolektîvîzmê de dihelînin. Fêdekariya kesayetî, nefsbiçûkî civak radike ser xwe, bi pêş ve dibe. Rewşa ramanparastin ji aliyê karê zanistî pir caran ne pêş, paş ve û ji civakê dûr dixe. Zanyarî û mezinî ew e ku mirov ne tenê kêmasiyên kesên din, lê yên xwe jî, hem bibîne û hem jî, bi xwe tilî dane ser kêmasiyên xwe.  

 

 

Çavkanî

BALI, A. (1992), Rêzimana Kurdi, Türkçe Açiklamali Kürtçe Dilbilgisi, Istanbul.

BEDIRXAN (1986) Celadet, LESCOT, Kurdische Grammatik (Kurmancî-Dialekt), Bonn.

BEDIRXAN (1994) Celadet, Bingeha Gramera Kurdmancî, Stockholm.

BEDIRXAN (1971) Kamran, Desöotpêka Xwendinê-Rêzana Zmanê Kurdî (Perçeyên Bijarte), Paris.

BIÇûK, Selim, (Xebatên neçapkirî)

DUDEN (1963) Das Herkunftswörterbuch (Eine Etymologie der deutschen Sprache), Mannheim.

HAJO (1982) Zaradached, Indo-Iranische Sprachstudien (Innaugural-Dişertation), Berlin.

IZOLI (1987) D., Ferheng (Kurdî-Tirkî, Tirkî-Kurdî), Den Haag.

KARTAL (1991) Hüseyin, Das Kurdische Verbum, Eine Kontrastive Darstellung mit dem Iranischen, Berlin (unverl. Arbeit).

KARTAL (1992) Hüseyin, Navên Kurdî, Kurdische Namen, OsnabrücKURDO (1981) Qanatê, Zimanê Kurdi Frankfurt/M

KURDO (1990) Qanatê, Gramera Zmanê Kurdi, Kurmanci-Sorani, Stockholm.

LEXIKON (1988) Sprachwişenschaftlicher Termini, Leipzig (2.unveränderte Auflage, Hrsg: Rudi Conrad).

LÖFFLER (1990) Heinrich, Probleme der Dialektologie-Eine Einführung, Darmstadt (3. durchgesehene und bibliographisch erweiterte Auflage).

MATRAS (1989) Yaron, Probleme der Sprachstandardisierung-Am Beispiel der Orthographie  des Kurdischen (Magisterarbeit), Hamburg.

NEBEZ (1975) Jemal, Die Schriftsprache der Kurden, in: Acta Iranica Leiden (Monumentum H.S.NYBERG).

NEBEZ (1976) Jemal, Zmanî Yekgirtûy Kurdî, Amberg.

SAGNIC (1991) F. Huseyn, Hêmana Rêzimanê Kurdi, Istanbul.

SAGNIC (1991) F. Huseyn, Pêşeriya hewisina zmanê kurdi, Istanbul.

SEMO, Ereb, Dimdim 1983-Stockholm, Jiyana Bextewar 1990-Stockholm, Sivanê Kurd 1990-Köln.

TORI (1990) Rêziman, Leuven.

UZUN, Mehmed, Tu 1984-Stockholm, Siya Evînê 1992-Istanbul, Rojek ji Rojên Evdalê Zeynikê 1992-Istanbul, Destpêka Edebiyata Kurdî 1992-Ankara, Hêz û Bedewiya Pênûsê 1993-Stockholm.

WENDT (1987) F.Heinz, Sprachen-Fischer Lexikon, Frankfurt/M.

WURZEL (1992) Petra, Kurdisch in 15 Lektionen, Köln.

ZILAN, Reşo, Reformek Pêwîst e (di: BERGEH 1-6, 1989-1991).

 ------------------------------------------------