Di dîrokê de, bi gelemperî pêwendiyên kurd û ereban (3)
Dr.Ebdilmecît Şêxo


Di dawiya sedsala yanzdan de Eferenciyan (xaçeperestên ewropî) hêrişên xwe ajotin ser Rojhilata Navîn û ewan di sala 1098 an de Intakiya û Riha zep kirin, di sala 1099 an de bajarê Qudsê dagîr kirin û paşê ewan kanîn bûn pir welatên din li Rojhilata Navîn têxistana bin destên xwe.
Di destpêkê de Zengiyên Turkman bi pêşengiya Îmad el- Dîn Zengî û paşê bi pêşengiya Nore- dîn Zengî lawê Îmad el -Dîn Zengî li hember hêrişên xaçeperestan rawestiyan.Lê paşê, di sala 1171 ê de Selah el- Dîn el- Eyobî ta roja serketinê, berevaniya Erebên Îslamî kir. Wek di dîrokê de tê zanîn, ku di serdema destlatdariya Eyobiyan de li Misirê û paşê li pir deverên din pêwendiyên Kurd û Ereban bi hev re pir taybetmendar bûn, Selah el- Dîn el-Eyobî rola qehremanekî gewre di hemu cengan de dilîst,û di riya ola îslamî re têkeliyên xwe û Kurdan bi gelê Ereb re cihekî bilind distand.Lêgervanê Alman Hans Hawsêr gotiye:"Selah el- Dîn Eyobî qehremantirîn musliman bû, û ew yek ji mezintirîn mirov e, ku Kurdistanê ewanan anîne jîyanê." Û her weha dîsan H..Hawsêr dibêje:" tevî ku, hejmarên leşgerên Ereb û Turkan di nav leşgerên Selah el- Dîn de, ji yên Kurdan pirtir bûn, lê leşgerên Kurd di şer de pirtir amede û jîr bûn, ewanan di warê rêxistinî de baştir bûn, û di nav leşgerên Selah el –Dîn, di rêzên pêşên de bûn.".Leşgerên Selah el-Dîn ji du beşan ava bibûn 1-Beşek ji wan, pirên wan çekdarên Kurd bûn, û ewanan jî, ji Erbîlê, Cezîra Botan, Amedê, û Urfa bûn .2-Beşê duhem ji welatê Şamê û Misirê bûn.Şahê Ingilîztanê Rişard bi Selah –Dîn Eyobî re goti bû;Qudis dê bibe mala xaçeperestan, lê S.el Dîn el-Eyobî li wî weha bersivand û goti bû: "Ta ku ez xweş bim, tu kes nikane kevirekî ji dîwara kela Qudsê zep bike…"S.D.el - Eyobî di 4 avdara 1193 an de diçe dilovanyê.lê divê di vir de em mîrşen Xaton ji malbeta Eyobiyan bi bîr hûnin,ewê hemû mal û samênên xwe xiste jêr xizmeta zanyariyê yê û ola îslamê û bi riya "Weqfa Xatonê" ji sedsalan de bi dehan kesên Kurdistanî zimanê erebî û ola îslamî li "Rewaqa Kurdan"li mizgefta el-Ezherê li Misrê dixwandin, bi vî rengî Kurdan jî rolek din mezin di pêşvebirina zimanê erebî û ola îslamî de lîstine.Lê mixabin ev "Rewaqa Kurdan " ji dema destlatdariya serokê Misirê Cemal Ebdil Nasir,di bin bandorên Bexdadê û Şamê de hatiye girtin. Em naxwazin ji vê pirtir li ser dîroka Kurdên eyobî bi Ereban re binivisînin, ji ber ku, armanca me ya bingehîn ne rêxistina dîroka cengên îslamî ye, lê ya herî giring ew e, ku em dîsan bi bîrhûnin,ku Kurdan di vê serdemê de jî pêwendiyên xwe pirtir xurt kir bûn, berevaniya welatên Ereban jî kirine, û bi hezaran ji bo rizgarkirina wan, pakrewan û qurbanî pêşkêş kirine. Hin pisporên dîroka Kurdistanê dibêjin, belkî ji ber helwesta Kurdan, Ewropiyan Kurdistan cara duhem li gorî peyamana Saykis –Pîko parve kirin û herdem helwestên xwe yên neyinî li hember doza Kurdistanê derdibirîn,an bi dehên salan bê deng diman û hîn jî dengên wan pir nizm in.
Her wisa jî di warê dîrokê de Şahê dîroknivîs Ebu el –Fîda (Îsmaîl Elî )(1273-1331) z .nasdar e, mîna ku dîrok dibêje; Memalîkan destladariya Eyobiyan di sala 1250 î de rûxandin, lê hin îmratên eyobî - kurdî ta navîna sedala 17 an li ser xwe mabûn û memleketa (mîrşena) Hema (Sûriyê) yek ji wan memleketan bû û Îsmaîl Elî mîrê Şamê bû . Ji ber dilsoziya wî, Sultan Nasir Mihemed Qelwan mîrşena Hemê raberî wî kir bû, Îsmaîl Elî dibe Şahê Hemê û ew di sala 1331 ê. de koç dike, lawê wî Muhemed dewsa wî dibe Şahê Hemê..Ew Şahê Kurd pirtûkên mêjoyî nirxdar bi zimanê erebî nivisîne, ewî bi van berhemên xwe dîroka gelê Ereb û mirovayetiyê dewlemend kiriye ,ji pirtûkên wî ev in 1-"Bi kurtî nûçeyên Rojhilatê" 2-"Dîroka dewleta Xewarizmî"û h. w.d . Niyaza me ji navkirina van rûmetdaran ew e, ku em rolên Kurdên ronakbîr di avahiyên dîroka erebî de bidin nasîn, ku çawa Kurdan herdem wek kesayetiyên erênî di dîrokê,wêje,çanda erebî de rolên xwe lîstine, têkeliyên xwe bi Ereban re xurt kirine, di pêşketina vî gelî de hevpar bûne. Di nirîna me de ev rudawa dîrokî di mêjoya cîhanê de pir zelal bû ye, lê çima û mixabin ta niha, pir Erebên rewşenbîr û dewletên serdar van rastiyên dîrokî hîn bincil dikin! ?.
Dîroka Kurdan û Ereban ne tenê bi van mezinan yên ku, me li jor bi nav kirine û bi pirên din wek wan di wê demê de dewlemend e, lê serdemên sedsalên 18 û 19 an de jî bi pir navên pispor yên ku, rolên xwe di pêşdabirina bizava şoreşgerî, ronakbîrî, wêjeyî de zor paye bilind in.Em li vir dixazin tenê li nik çendekan wek nimûnên geş rawestin û cihên wan di dîroka erebî û kurdî de bidin xûyakirin, mîna Sulêman Helebî (1777-1800). Di dîrokê de diyar e, ku hêrişek leşgerî bi serpereştiya Napliyon Ponapert di sala 1797 an de bi ser bajarê el –Iskenderiyê (Misirê )de hat ajotin ,N.Ponapert dixwast impiratoriya xwe hîn berferhtir bike, ewî leşgerên xwe li Misirê di bin siya cihgirê xwe Kilîper da hêşt,û bi xwe ji Misirê derket.Lê li Misirê tevgerek gelêrî misrî –îslamî jî bi seroketiya Morad Bêg hebû, ewî tev mirovekî xwe Îbrahîm Bêg li dijî Firansiyan berevaniya Misrê kirin, lê ewanan di 21têrmehê, sala 1798an de di cengê de têkçûn, leşgerên Firansiyan Qahîre şewitandin û beşek ji mizgefta el –Ezher rûxandin, şeş Şêxên vê mizgeftê li sêdarê kirin û di nav wan de mamostayê Sulêman Helebî, Ehmed el-Şerqawî jî hebû. S.Helebî û pirên din ji ber hêrişên Firensiyan ji Misirê reviyan Sûriyê, Sulêman Helebî li bajarê xwe Efrînê (Kurdistana Sûriyê ) dimîne, lê ew tu carî nikane mamostê xwe, şewtandina Qahîre, rûxandina mizgefta el-Ezher jibîr bike, ew dîsan vedigere Helebê cem bavê xwe û li wir serokê leşgerên inkîşarî Ehmed Axa, dostê Îbrahîm Beg nas dike, ew jî di wê demê de berpirsiyarê rêxistina el-Cîhad li wîlayeta Şamê bû. Sulêman Helebî bi rêdana Îbrahîm Bêg di sala 1800 an de diçe Qudsê û biryara kuştina Kilîper bi destên xwe distîne û dixwaze tolên mamostên xwe û Misirê ji Kilêper bistîne.Ew diçe Misirê û di 15.06.1800 î de, bi kêreke mezin Kilêper di baxça qesrê wî de dikuje, lê paşê leşgerên firansî wî digrin, destên wî bi giyanî ji laşê wî dibirin,ewanan cehrê didin wî û bi hovane S.Helebî dikujin.Erê Sulêman Helebî Kurd bû, lawê Muhemed Emîn ji gundê Kokanê, dorhêla Efrînê bû, pismam û neviyên Muhemed Emîn hîn li Kokanê û li gundê Coqê henin, ewanan bi mêraniya Sulêman Helebî li dijî koledaran ji bo rizgariya gel û welatên Ereban xwe serbilind dibînin. Em jî dixwazin bi vê bîranîna dîrokî helwestên Kurdan yên herdem erênî di pêvajokê de, ji gelê Ereb û cihanê re berçav bikin, ta ku regezperestên Ereban gelê xwe nexûpînin, dostanî û qurbaniyên gelê Kurd nehênî nekin û têkoşîna gelê Kurdistanê bi şovînîstî şirove nekin .Dîsan kesayetiyek gewre bi regezê xwe Kurd e, mîna Qasim Emîn(1863- ? )di dîroka Ereban de zor rûmetdar e, ew li bajaorkeke(Ture )ji dayik bûye, malbeta wî ji Kurdistana başur, bajarê Sulêmaniyê bû. Wek tête texmînkirin, piştî têkçûna şoreşên kurdî bi serdariya malbeta Babaniyan di destpêka sedsala 19 an de dijî dewleta osmanî, ewa penaberî Misrê dibe.Li wir bavê wî dixwîne û dibe efser, lê dayika Qsim Emîn ji malbeteke misrî ye, keça Ehmed Beg Xetab e, ew jî birayê Îbrahîm paşe Xetab e.lê lawê wan Qasim di sala 1881 ê de dadweriyê li Firansa kuta dike û di sala 1885an de ew vediger Misirê .Qasim herdem xemxwarê astengên Misirê bû, ew û Sed Zexlol hevalên hev bûn û li nik dewltê karmend bûn, ewî di warê dadgeriyê de xebitiye. Ewî giringî dida pir pirsên civakê, pirsa jinan û azdiya wan li nik Qsaim Emîn mijara sereke bû, du pirtûkên wî li ser jinan navdar in, 1-Azadiya jinê.2-Jina nû.Qasim Emîn ji ber helwestên xwe yên erênî li hember azadiya jinan,pir astengî û rexnên tund didîtin,ewî hevaltiya nasdartirîn kesayetiyên misrî wek Şêx Muhemed Ebde, siyasetvan Sed Zexlol,helbestvan Hafiz ÎBrahîm, wêjevan Lutfî el-Seyid dikir .
Ji gotinên Qasim Emîn yên naskirî ev in:"Di nav gelê jar û bindest de daçeka "na" pir kêm bi kar tê ."û herweha jî wî pir gotinên watedar û karîger li şûn xwe li ser jinan hêştine, wek"Me ji bo pêşdabûna wan çi kirî ye?." Eyan çê dibe, ku em jinên xwe di rewşeke wek rewşa dewaran de bihêlin ?..M a rast e, ku nîvî miletê me di tariya nezaniyê de bijîn ?...Ma mêr ne ji jinan çê bû ne ? Jin jî ji mêran çê bû ne ? Û mêr bê jin nikanin bextewar bin ?"Bi kurtî Qasim Emîn di civaka erebî –de pir çalakî û bi berpirsiyarene beşdar bû ye,û ewî rolên zor erênî di pêşvebirina civaka mirovayetiyê de jî lîstiye, helwestên wêrekî ji ber pirsa jinan ve istandiye. Bi ya me be ev jî cureyeke ji cureyên pêwendiyên kurdî û erebî ye. Eger em vegerin Sûriyê, dê dîsan bê vîna me pir kesayetiyên Kurd werin bîra me, di rastiyê de hemwelatiyê Kurd Miho Îbo Şaşo ji navçeya Efrînê, yekemîn mirov bû, ku bi çeka xwe li dijî koledara firansî rawetsiya bû, lê paşê Îbrahîm Henano(1869-1935) di sala 1919 de dest bi amedebûna şoreşê li dijî dagîrkerên firansî li Sûriyê dike.Di 3. hizêrana sala 1919 an de kongira surî li Şamê tê girêdan û Îbrahîm Henano nûnerê Helebê li wir beşdar dibe, ew ji kongirê redigere, diçe bajarê Îdlibê, bi cemewerê wir, bi heval û dostên xwe re dibêje:"Ez baweriya xwe bi Firansa nakim, ewa dixwaze hêdî, hêdî welêt hemî zep bike û gote wan; "Mirin ji bo welêt rûmet û şihadet e, û jiyan di bin siya bêgane de şerm û sernizmî ye ." Piştî ku, Kemal Ataturk sozê piştvaniya çekdarî li dijî Firansiyan dabû wî,ewî bi rastî şoreş li dijî Firansa ragîhand.Gava ku, Mêrsîn dikeve bin destênTurkan, Firansa dest ji Kîlîkiya berdide, lewra jî, pêwîstiya Mistefa Kemal bi Îbrahîm Henano nemîne, alîkariya çekdarî û leşgerî li ser wî birî û qut kir. Ji ber vê jî, şoreşa Î.Henano bi serneket, li dawiyê bi alîkariya Êngilîzan ew di Augusta sala 1921 ê de li Helebê tê zîndankirin.Li vir giring e, em bi bîrhûnin, ku dadgirê dadgehê weha gotibû: "Eger heft seriyên Îbrahîm Henano hebûna, min dê bixwasta, ku ew bi heft seriyên xwe werin darvekirin, lê seriyekî wî tenê heye." Ew li dawiyê ji girtîgehê rizgar dibe.Firansa dixwast wî bikin serokê dewletê, lê ewî weha goti bû; "Ezê herdem ji gelê Sûriyê re, ta roja serxwebûnê bimînim xizmetkar, piştî serxwebûnê, eger miletê Sûriyê çi cihî bide min, bila ew ciha, serokê şaredariya bajarokeke biçûk be jî, ezê razî bim." Î.Henao ji wê demê de di dîroka bizava rizgarîxwaza Sûriyê de û dîroka "Rojhilata Navîn " de zor navdar e, eger li Misirê Sed Zexlol,Omer Muxtar li Lîbiya,Ebdil Qadir el-Cezaîrî li Cezaîrê bi bîr tên, herweha Î.Henano jî li Sûriyê navdar e û ew herdem bi bîr tê .
Kî bû ew şoreşvanê welatparêz ? Îbrahîm Henano lawê Sulêman Axa lawê Muhemed Henano di sala 1869 an de li gundê "Kefer tixarîm" li Rojavayê Helebê ji dayik bûye, hin cihder dibêjin, ku ew ji êla Reşwanî ya kurdî ye, lê hin cihderên din dinivîsînin,
ku ew ji êla Beraziya ya kurdî ye.Ewî xwendina xwe li Harimê kuta kiriye,pişt re ewî li Asîtane (Istenbulê ) xwendîye, piştî kutabûna şerê cîhana yekem di sala 1918 an de, dibe rêvebirê bajarokekê li derhêla Diyarbekirê,piştî vê ew dîsan vedigere Helebê li wir ew di sala 1919 an de wek endamê kongira sûrî tête hilbijartin, li wir wek me li jor nivisîye,ewî dest bi xebata xwe ya siyasî, şoreşvanî kiriye, ew di sala 1935 an de diçe dilovaniya xwedê.Lê dîsan pêwîst e, em navê şalyarê leşgerî Yosif el-Ezme,yê ku bi netewa xwe Kurd bû, di sala 1920 î,di cenga Meyselon de li dijî koledara firansî pakrewan bû jibîr nekin.Herwisa jî dîroka erebî ya hevdem dibêje, ku serokê Sûriyê yê yekem Kurd bû, ew Muhemed Elî el-Abid el-Kurdî bû, ew di sala1872 an de li Şamê ji dayik bû ye, di sala 1922-1923 an de dibe şalyarê darayî li Sûriyê,di sala1932 an de ji ber Şamê ve wek endamê perlemanê tête hilbijartin û ew di 14 .06.1932 1936 ande wek serkomara sûrî hate destnîşankirin,ew di 22.10.1939 an de li Parîsê dimre,û li Şamê tête gornekirin. Yanê bi gotinek din dîroka erebî ya siyasî jî bi kesayetiyên Kurd pir dewlemend e û rolên wan di hevkêşiyên siyasî de gelek pelandî ne.


Dumahîk heye