Nezîr Silo



Nûjenî rûdaneweyeke dîrokiye, li gorî cih û rewþan tê guhertin. Nûjenî guhrankariye û þêweyê guhrandinê ye, pêngaveke ku ravekirin, raman, zanist, jiyan û têkiliyên mirovatî ber ji astekî dibi astek bilindtir û çaktir. Ji aliyekî din ve pêngaveke dema hazir derbas dike û derketina ji ast û xeleka pêgiran û kilasîk e. Lê, bêyî ku ji binî ve, ji kokên xwe, xwe qutbike. Nûjenî bi vê yekê tê pîvan: ka çiqas kevn derbaskiriye û tiþtên xweserî parastiye. Jiber ku nûjenî bûyerek dîrokî û insaniye xwedî xuyek nisbiye- izafi ye. Nûjeniya mutleq nîne û neþerte hemû nûjentî ser kokekî biafire, an jî yek car ji kokan jî qutbe, ji ber ku her cureyek nûjenî him berdewamiye ser kok û eslên xwe û him qutbûyîneke ji kok û eslên xwe.

Nûjenî di çi aliyî de çêbibe, çi di aliyê wêjeyî, hunerî, zanist, hizir û civakî de be; pêþketinek çêtirîne li gorî yên heyî û yên berî xwe, ji ber ku her tþtî ber bi vejîn û nûkirinê ve dibe da ku zêdetirîn xweþ û geþ, bibandor û rûmet be. Her weha nûjenî derfeta jiyanê ji her tiþtî re diafirîne û dihêle ku heyîn û jîna wan berdewam bibe. Dervî vê yekê hemû cureyên din ên nûjeniyê dimînin pînekirin an jî boyakirin, ev jî dihêlin ew tiþt birizin û bimirin.


Nûjenî di qonaxên dîrokî de bi xwe re guherandinek giþtî tîne û rê li ber çerx û demên nû vedike, dihêle ku mirov hîn firehtir, kûrtr û ji hemû aliyan ve li dema berî xwe û hemû tiþtên ber çavên xwe binere. Jiber ku nûjenî bi xwe re raman, wijdan, xwî, zanbûn, kar, berhem, rêxistina civakî, etîk û rûmetên nû diafirîne. Ango bi temamî guherandineke mezin û berfirehe di çanda mirovahiyê de.

Dibe ku þert û mercên derve bandor û tasîra xwe ser bûyera nûjeniyê dikin, lê negengaze nûjeniyek rastteqîne çêbibe ger ku ne ji hinav û dilê taybetmendiya xweserî ya wê civakê ve, pêk were. Ji ber ku nûjeniya ji derve, ya bi bandora çepisandinên derve bibe wê nola boyakirina camê bi rengên ku tu caran li hember tav û baranê liber xwe nadin. Dê sextetiya wê zutirin demê de derkeve û cewherê wê yê paþketî, kal, vikîvala, biyanî û dûvik derkeve eþkeretiyê. Jiber ku nûjeniya rastteqîne- çi kesayet, çi jî kom- bi zanebûn û vîna wan ve dibe û bi muhra wan a xweser dax dibe.


Di jiyana me de û di nav çanda me de gelek nimûneyên nûjeniyê hene. Lê tevahî mîna pînên ji derve li me hatine dan in. Ew ne ji jiyan û çanda me tên, an jî bi zanebûn û vîna me hatine, li me bûne û bûne jiyan bo me. Ewana nûjentiya me ji xencî xwe kiriye û em dixwazin li xwe bikin û xwe pê nûjen bidin diyarkirin e. Ew ne fêkî, xwzî û berhema me ne. Ev awayê nûjeniyê biyanîbûna xwe di me de diparêze û nagihe taybetmendiya me ya hundirîn a kûr. Ev jî me dixapîne, xweserîtiya me diperçiqîne, paþketina me dipareze û kêrhatiya me difetisî ne.

Nûjeniya rastteqîne, nûbûna jiyanê ye, nûbûna mirove, nûbûna dîtin û nerîna mirov û kûrbûn hizir û berhembûyîna wî ye. Zêdbûnûa qudreta zanebûn, xwedanbûna zagonênû mercên jiyanê, guhertina û nû kirina insane û karê ji bo berjewendiya mirovan . Nûjenî kefþkirinên nû, guhrandinên berdewam û bêrawestan ji dîtin û jiyana mirovan re ye. Ji aliyê wê yên wêjeyî, hunerî, pratîkî, hizrî û civakî ve. Ango þoreþa çandî ye.

Ka em binerin Kurd weke civak û netew li kû ne ji aliyê nûjeniyê ve? Ma ji bo me nûjenî pêwîst nîne? An heme emê herdem bêjin em bindestin û mafê ma hatiye xwarin û em tên inkarkirin û dostên me nînin û û.û û....??

Raste têkiliya paþketina netewekî bi bindestiya wî re heye û têkiliya paþketina civakekî bi neyîna azadiyê re heye. Þertê yekem ê pêþketin û nûjeniyê rizgarî û azadaiye. Lê, tekoþîna gelên bindest ne tenê bi siyasî û leþkerî ye û ne bi wan tenê digihe serkeftinê û bi wan tenê civaka xwe azad û serfiraz dikin.

Li gor dîtina min siyasetmedar û rêxistinên kurd pêwîstiya xwe bi rexne dayînek mezin hene, bi taybet di derbarê rêbaza tekoþîna xwe ya netewî de. Ji ber ku me weke netewek heme heme hemû hêz û taqeta xwe di þer û siyasetê de xerckir. Lewma em dibînin piþtî ku siyaset û þer hin encamên berbiçav bi destveanîn, dor hate ser pêþxistina civakê û dest bi kar û xebatên çandî yên ku heyîn û rengê me dide diyarkirin nav civata netewan de, me dît em çiqas bêçare, lewaz û kêmin. Ji vê yekê re gelek sedem hene. Ez dixwazim hinekî ser van sedeman jî rawestim.

Netewa Kurd nebû xwedî dewlet, lê weke gelekî tekoþer þerê heyîna xwe li dijî cîhana lê bûyî dijmin sedsalekî da meþandin. Her çiqas ku ev tekoþîn di çarîka dawî ya sedesala bîstan de ji aliyê partiyên siyasî ve dihat rêvebirin, lê herdem tekoþîna netewa me bi aliyê xwe yê siyasî û leþkerî ve ma. Xebatek çandî berfireh pê nehatiye hizrandin. Heta vê yekê hiþt ku Kurd tenê weke miletekî þerker di cîhanê de werin naskirin. Ev tiþta ku helbestvanê mezin Ahmedê Xanê berî 300 salî pê fikirî û dest pêkirî, me nekarî di dema nezîk de wate bidinê. Wî Mem û Zîna xwe çêkir bo ji gelên din re bibêje Kurd jî xwedî zanebûn û irfanin, lê me xebata çandî weke xebatek bêwate dît. Partiyên siyasî ji bo propogenda xwe hin saziyên çandî çêkirin, lê mixabin ev sazî bûn saziyên partiyan û ji dervî civakê man.


Raman di Kurdistanê de pêþket, lê ramanên birdozî bûn. Beþê herî zêde yê wêje û huner di xizmeta bîrdoziyên di Kurdistanê de bûn û gelek zuha û tengbûn. Saziyên her tiþtî avabûn, lê ne yê tiþtekî bûn. Beþê herî mezin ê rewþnebîran dervî xebatên wan ên bingehîn man, di bin rehmet û þefeqeta partiyan de man. Pir pirtûk û nivîs hatin weþandin, lê her tiþt di wan de hebû ji xencî babetên çandî. Çapemeniya gelê kurd nekêm3i çapemeniay gelên xwed3i dewlet e, l3e mixabin çapemeniya partiya ne. Ýcar dê çawe çanda me ya ewqas dewlemend û zengîn pêþbikeve? jixwe mijara nûjeniyê ya ku ser zimanê her kesî ye ma pîne û boyakirin.

Her çiqas ku mirov di van salên dawiyê de lebat û tevgerek çandî ya berfireh dibîne li tevahî Kurdistanê, lê hîn ji yek alîbûn û seranserîtî derbas nebûye. Di serî de hemû partî û rêxistinên kurdî besha xweguherandin û nûkrinê dikin di bername û ramanên xwe de, ya rast jî ewe û ji wir nûjenî destpê dike; lê di rastiyê û pratîkê de mirov vê yekê nabîne. Hîn jî zihniyeta doxmatîk, eznavend û xwedî rastiya mutleqim di ramanên hemû partiyên siyasî yên kurdî de heye. Ev yek jî paþketin û bêkêriya wan di vê çerxê de dide diyarkirin. Ewana bi vê yekê hemû hewildanên pêþketin û nûjeniye difetisînin di demeke ku gelê me pêdiviya xwe bi hinasek kûr û fereh heye bo ku hemû taqet û derfetên xwe bikar bîne bo serxistina tekoþîna xwe ya çandî.

Di aliyê wêjeyî de hinek xebatên ber biçav hene, lê ew xebat negihana asta ku bi rastî xizîneya wêjeyî ya gelê me bi awayekî nûjen di nav çandên cîhanê de bide bi cihkirin. Ne romana kurdî, ne çîroka kurdî, ne jî rexneya wêjeyî gihaye wê astê têra civaka me bike û nûneratiya wî di nav wêjeya gerdûnî de bike. jixwe helbesta kurdî bêhêz û bê bandor maye. Dibe ku ji aliyê hunerî ve hin gavên berbiçav hebin, bi taybet di xala muzîkê de û di vê dawiyê de hinek fîlmên sînama tomar bûn-ev jî yekem care. Lê saziyên zanistiyê, lêkolîn û akademî hîn merov þopa wan di nav civaka me de nabîne. Gelo ev tiþt hemû bê sedemin??
Na sedemên van gelek hene. Raste em weke netewkî bindestin û tekoþîna netewî hîn berdewam dimeþînin, kesayeta Kurd gelek parçe, jixwe biyan, lewaz û bêderfete. Weke civak hîn em gelek þûnde ne, ji aliyê aborî ve em miletekî jarin û ji aliyê sikolojî ve hîn girêka xwebiçûkdîtinê û emmezlûmin me derbas nekiriye. Lê ev tev nayên wê wateyê û nabin bihane ku em deyînin pêþiya xwe û bêjin; "em nikarin di çanda xwe nûjeniyekî çêbikin, an hîn dem nehatiye û gelek wext ji me re lazime". Em herî zede wek civak hînî tiþta hêsan bûne. Em zû dikarin tiþtên xelkên din bigrin, tiþtên hazir heme li xwe bikin û xwe têxin qalibên wan. Ya ku di nav me de derketî û pir jî li pêþketî eve.

Di encamê de ez dibêjim; rewþa siyasî a Kurdistanê bigiþtî em gihandina xala tekoþîna çandî. Ev xal jî ser me ferz dike ku em nûjeniyê di çanda xwe de çêbikin da ku bi çanda xwe bijîn. Êdî dem dema pêþxistina û nûjenkirina çanda kurdî ye. Em Kurd anceq xwe weke netew dikarin êdî bitaybetmendiya xwe ya xweser a çandî di nav gelên herma xwe û cîhanê de bi cih bikin û biparêzin. Ji bo vê yekê di serî de pêdivî bi rexnekirina ramana siyasî a kurdî heye, pêdivî bi demokratbûna partiyên kurdî heye. Pêdiv pê heye ku sazî ji bi bandora partiyan derbikevin û hew weke alavakî propogendaya wan tevbýgerin. Di saziyên çandî de hunermend û rewþenbîr, di saziyên zanist û akademîk de zanyar cih bigrin û siyasetmedar di partiyên xwe de. Pêwîstiya tevgerke nûjeniyê ji her aliyî ve îro derdikeve pêþiya me. Ev yek nebe çanda me derfeta jiyanê li hember pêlên bêhempa yên çanda serdest nabîne.