Di van çend salên dawî de, li Rojavayî Kurdistanê hinek diyardeyên nexweş serê xwe hildidin, ku pê re, li gor dîtina me, metirsiyên gewre û mezin ji bo pêşeroja civaka Kurd derdikevin holê.
Yek ji wan diyardeyên ne kêrhatî, bikaranîna hinek peyvên ku ne di cihê xwe de tên xebitandin. Ji wan peyvan; peyva: Şêxîtiyê - Şêx. Em di vê kurtegotina xwe de, dixwazin sê nimûneyan nîşan bikin.
Nimûneya pêşîn: Piştî pakrewanê Kurd M. Meşoq El-Xeznewî bi destê hêzên tarî yên rêjîma Sûriyê hate kuştin, û ta roja îro, hinek rewşenbîr û rêxistinên me, çi cara ku pêwîst be wî bi bîr bînin, peyva: „ Şêxê şehîdan „ bi navê wî de dikin.
Nimûneya didwê: Helbestvanê me Ehmed Huseynî û her du nivîskar; Helîm Yûsiv û Selîm Biçûk di dawiya sala borî de ( 2006 ) ji lay tayê Duhokê yê Yekîtiya Nivîskarên Kurdistanê hatibûn vexwendin da beşadarî Vestîvala duhem ya rewşenbîriya kurdî bibin, û ji wir jî E. Huseynî ji lay dezgeha „ Sema Kurd „ li Dubey; hatibû vexwendin ku şeveke helbestî lidarxe. Di reklama şevê de, navê wî weha hatibû; şêxê helbesta kurdî ya nûjen …. Berî wê bi demekê jî, helbestvan Sebrî Silêvanî di gotineke xwe de, navê (Şêxê helbestê) li E. Huseynî kiribû.
Nimûneya sêhem: Ehmed Elî ( Ev ji Ehmed Elî yê ku li Essenê dimîne cuda ye ) xuya ye kînên wî bi şêxan, û bi malbata Xeznewî re hene; berî demek nêzîk bersiva gotinek Muradê M. Xeznewî dabû. Di bersiva xwe de birêz Hemîd Derwês wek: „ … şexê têkoşerên tevgera kurdî ya sûrî „ bi nav kiribû, ji ber ku ew yek ji dameznerên bizava rizgarîxwaza Kurd li Rojava Kurdistanê ye, û zindiyê dawî ye ji refê damezrêneran.
Di destpêkê de, em dixwazim li ser şêxîtiyê wek diyarde hinekî rawestin, ango tu mebestên me din nînin, ku em kesî bikulînin, an jî rêza kesî kêm bikin. Helbet rêzgirtin û rûmetkirina ronakbîr, leheng û têkoşeran; ewên ku ked û emekên payebilind ji netewa xwe û mirovatiyê re dane û didin, tiştekî hêja û erkeke nirxbiha ye , û çi gava neteweyek, an civakek rêza endamekî xwe yî çalak û xwedî berhem bigire, ev yeka bi xwe nîşana zindîbûn û pêşketina wê civakê ye.
Di hemû civakan de pir dezgeh û rêxistinên curbicur hene xelata didin nivîskar û têkoşeran. Xelatên navnetewî hene, wek: „ Xelata Nobil „. Li Kurdistana me jî pir xelat hene, wekî nimûne „ Xelata Osman Sebrî „, têkoşer û ronakbîrê Kurd yê bi nav û deng li Rojavayî Kurdistanê. Awayên rûmetkirinê, yan xelatan gelek in. Pirêcar ew xelat hinek dirav - pere ne, û dibe ku perçak zêr be, û dibe ku tiştekî simbolî be.
Em werin ser peyva „ Şêx „ ya ku em tev dizanin ku peyveke erebî ye, û bikaranîna wê şopandina erebî ye. Bi serda jî, di kultura rojhilatê de, nemaze ya misilmanan, heybet û pîroziyek ( qudsiya ) şêxan heye, wekî ku; şêx her û her gotinên rast dibêjin û li ser rastiyê ne, her tiştî dizanin û her tiştî dikanin, çimkî ewanan fermanên Xwedê dighînin mirovan, lewre jî çênabe kesek di rûwê wan de rabe û gengêşeyê li ser gotinên wan bike. Şêx li civatekê rûnin cihên herî bilind yê wan in, û tenê ewanan divên bipeyivin û yên derdorê divê guhdar bin, an tenê pirsan ji wan bikin û ……..
Vêca pirsa me li vir ev e: Ma gelo erk û stubarê yên xwe rewşenbîr û têkoşer dibînin ew e ku çandeke weha nehênî ( xeybî ) di sedsala 21ê de di hişê miletên xwe de biçînin??. Pêdiviya me bi dezgehên komaleyetî ku hemî endamên civakê tê de aktîv û çalak bin, bi şêweyekî ku qedera xwe, bi xwe çareser bikin heye? An em qedera civaka xwe bi dest çend şêxên nezan û qure de berdin, ji ber ku şêx milet e û milet jî şêx e, hebûna şêx ji hebûna milet e û hebûna milet ji hebûna şêx e?? Û dawiya dawî em tev dizanin ku ev çanda çawa pûta û dîktetoran peyda dike.
Em qet nikanin bawer bikin ku pêwistiya Kurd û Kurdistanê bi vejîna çandeke nehênî ku sedsal di ser re derbas bûne, û çarenûsa civakê bi çend kesan ve girê dide heye. Civak, çi civak be, divê xwe bi demê re pêşde bide û ji ava şaristaniyê têr vexwe, da ku pêşerojeke serkeftî û jiyaneke bextewer ji xwe re peyda bike.

Di derbarê nimûnyên me li jor rêzkirine, em dixwazin hin gotinan bêjin. Bo nimûna pêşin, em tev dizanin ku M. Xeznewî ne cangoriyê pêşin e, û her weha wê ne yê dawî be jî li vî beşê welatê me. Li gor dîtina me jî M. Xeznewî di destpêka jiyana xwe ya kurdayetiyê de bû, lê em bawer in ku M. Xeznewî, wek oldarekî kurdperwer hişvekirî xweş û zindî bimaya wê roleke wî erênî zor hukardar li civaka Kurd heba, çimkî zorbey zorê civaka me misilman e û em dizanin civaka misilman çi rêzê ji şêxan re digire. Rêjîma Besa Sûrî û hêzên tarî yên dûvikên wê jî zû têgihiştin ku Xeznewî him li qada sûrî bi gelemperî û him li Rojavayî Kurdistanê bi taybetî roleke tersî berjewendiya wan radibe û dê rabe, nemaze piştî ewî du caran seredana Ewropa kir, û gelek hevdîtin bi hêz, dezgeh û oldarên xaçperestan re çekiribûn, loma jî zû ew kuştin. Ligel wê jî, wê ne dirust be em cudahiyê têxin navbera cangoriyan, ma gelo xwîna hinekan ji ya yên din sortir e??!
Bi boneyî navkirina „ Şêxê helbestê, yan şêxê helbesta kurdî ya nûjen „, em dîsa di wê baweriyê de ne ku birêz E. Huseynî ne yê pêşin e ku helbesta nûjen dinivîse. Li gor zanîna me li Rojavayî welatê me, yê cara pêşin dest bi nivisandina helbesta nûjen kiriye, rehmelê Qedrîcan e, ku hîna di salên sihiyên çerxa borî de helbestên wî di HAWARê de belav dibûn. Vêca eger çanda me rûdawa „ Şêxîtiyê „ bipejirîne, bi baweriya me, ev rûdaw dê li ba Qedrîcan derbasî qada helbesta kurdî bibe.
Em bawer dikin qam û bejna rêzdar E. Huseynî di qada helbesta kurdî de bilind e, lewra ew ne bi hewceyî şêxêtiyê ye, divyabû wî ji xwe re, ev nav nepijiranda.
Li ser navkirina berêz H. Derwêş, wek şêxê têkoşerên Kurdên Sûriyê, dixwazim di guhê E. Elî de bêjim ku şêxitî ne bi dirêjbûna sala ye, yan yek ji endamên damezrênera be, dibe şêx. Di dîroka miletê me de gelek têkoşer henin serkêşiya serhildan û şoreşa bi salên dirêj kirine, lê gava babet were ser pileya rêza wan di dilê milet de, em ê bibînin hesabê bêderê û malê li hev nayê. Ka em nimûneya serokê nemir M. Barzanî ku cihekî wî yê taybet di dilê me hemiyan de, herweha di dîroka gelê me de heye. Gelo, payebilindiya wî ji ber ku yê pêşîn bû dest bi xebata niştimanî kiriye?? An temenê wî di qada xebatê de ji yên berî wî dirêjtir bû?? Helbetê bersiv wê na be.
Dîsa li Bakurî Kurdistanê têkoşer û nivîskarê navdar Kemal Burkay damezrênerê P. S. Kurdistanê ye, û berî wê bi salan di Partiya Karkirên Turkiyê de xebitiye. Birêz Ebdilah Ocelan piştî wî bi sala dest bi xebatê kiriye. Gelo ji van herdu birêzan, pirtir kê cihê xwe di dilê miletê Kurd de, herweha di dîrokê de girtiye?? Li gor dîtina me wê serokê PKK ê E. Ocelan be.
Ka em nimûneyeke dine, ku ji rêzdar E. Elî ve gelekî nêzîk e, bînin. Xalid Begdaş di sala 1924 an, P. Komonista Sûrî damezrand, û ta roja mirinê jî serok ma. Gelo E. Elî û komonostên sûrî, Begdaş ji xwe re şêxê komonostên Sûriyê dibînin??.
Diyar e bikaranîna peyvan jî, hunerek e, û hustayetî jê re gerek e, wê ne dirust be, her yek ji me kêfê xwe ji kê re hat, nav lê bike „ şêx „. Çimkê rewş weha biçe, şêxên me dê pir bibin, îro şêxê şehîdan, yê helbestê, yê têkoşeran, siba wê şêxê romanê, çêrokê, du siba şêxê rexnê, sê siba şêxê dengbêj û tembûrvana, çar siba şêxê listikvanan, û şêxê ………….. weha wê civaka me bibe civaka şêxan, wê hîngê jî divê em şêxê şêxan ji civakê re peyda bikin?!!.


Vreden: 05. 7. 07