Zimanekî mîna zimanê kurdî, hewqas sal, bindest û berbendkirî, dikare dewlemend û fereh, di rêya werger, felsefe, hizir, roman û hemî beşên zanistê bibe. Di bazinê vê carê, dê li ser pirtûkekê rawestin, ko rêbazek ji rêbazên hizrî daye ber xwe, lê pitir di hêla Antropolojiya û toreyê de ji destpêka sedsalên 20an ve, ta dawiya salên 1980 bi kar hatiye, ew jî pirtûka rêzdar Dr. Fadil Omer re, ya bi navê Nijyargerî ( Structuralisme).
Ev pirtûk, wek ez jê agahdar im, pirtûka diwem e, di vî warî, ko ya yekem pirtûk, ji hêla rêzdar Şerefxanê Cizîrî bi navê Structuralisme bû, ko li Swêdê hatibû çapkirin. Ji bilî wê û bi taybetî bi kurmanciya jor, min nedîtiye, ne jî bihîstiye, lê dixwazim bibêjim, ko lêkolînên li ser rêbaza Structuralisme, ji salên 1990an ve, li nav weşanên rojavayî Kurdistanê, lib-lib serî hildane û bo nimûne, lêkolîna rêzdar Heyder Omer, li ser Huneriya Memo û Zînê û li ser çîroka seydayê Cegerxwîn, Reşoyê Darî, ji bilî wê jî, di hindek nivîsên din, ko di kovarên toreyî, giştî de derketibûn.
Di Pirtûka Nijyargerî -Derazîkek Destpêkî- de, hêja Fadil, ji bilî dewlemendiyeke bo ziamnê kurdî, ko babetên weha bi xwe ve bigre, belê bo pirtûkxaneya kurdî jî, berhemekî bi nirx e, ji ber li ser vê rêbaza giring, wek me li destpêk nivîsî, kêm berhem bi kurdî hene.

Dr. Fadil, bêhtir ji derazînekek destpêkî, xwe berdaye, nêv dîrok û pêkhata vî têgehî û vê rêbazê, belê di gel hebûna pir makder û lêvegeran li ser vê mijarê, bi wan zimanên erebî û Ingilîzî, yê Dr. baş pê dizanî, lê bizav û pêkol kiriye, bi xwe û wek xwe şirove û analîze biket.
Eve jî xaleke herî giring, li def nivîskarekî jixwebawer.
Her di despêka vê pirtûkê de, ew gengeşiya di nêvbera, seranserî (giştî, gelemperî) û taybetî de, pirs û bersiv, hebûn û pêdiviyên wê, mirov û bûnewerên din, dide diyarkirin.
„ Li vir her dîtinek, her hizrek, her pêşniyazek, tov yan reha rexna xwe di gel xwe peyda diket“ R. 9.

Li vir diyardeya kategoriyên pêzanîna rastiyê, li ba Immanuel Kant û şagirtên wî, tîne bîra me. Mirov dikare nêrîna di pirtûka Nijyargerî de û thêsa fîlosofê elmanî Şopênhawer ( Schopenhauer) Jiyan mîna daxwaz û têgeheştin bide ber hev.
Ji xwe Dr. Fadil, mebesta xwe bi eşkere dibêje, ko wî xwestiye xwe dûrî têgeh û termên akadîmî bike ve, da nivîs bigihe, hemî xwendevanên kurd. Wek ez tê gehîştim, dixwaze, xwêner nêzîkî pirtûkê bike û serê wî bi têgehên akademî neêşîne û wî ji xwendinê necefilîne. Li vir pirsek bi xwe têt: Eya mirov dikare babetekî zanistî û akademî, bê têgeh û termên wê, ko ew bi xwe ji pêwendiyên van têgehan pêkhatiye dûr bike?

Ji bo pêşniyaz û mebesta xwe, nivîserê pirtûka Nijyargerî, ferhengokek, di behweriya min de, bi serketî, di beşê dawî ji pirtûkê de, pêkaniye. Ji bilî ko, çav li hindek jêderên din, yên li derveyî başûrê Kurdistanê hatine weşandin, li ser vê mijarî negerandiye.

Lê ev jî ji nirxê vê pirtûkê qet kêm nake, çunku Dr. Fadil, bi xwe di warê zimanzaniyê de, pêkolên wî yên nirxhêja hene.

Pirtûka Nijyargerî, li ser çend parçeyan belav bûye, her beşek jî hindek ji bi têrî li ser rawestiya ye û hindek, xalên sereke di wî biwarî de dane niyasîn. Em bi hev re, wer in û wan beşan binasin:
1. Dergeh:

Di vî beşî de, li ser afirandina mirovî, bûnewerên din, tiştên bo wan pêdivî, têkiliyên wan û li ser mirovî bi taybet zêde çûye û ketiye warê biyolojiya, bi vî şêweyî, dixwaze daneberhevekê, di nêvbera laşê mirovî ( regezên, an jî elementên mirov) û elementên zimanî de bike.
Weha dinivîse:
“ Eger, em, pêkhatina leşê mirovî û pêkhatina zimanî hevberî êk bekeyn, dê wekheviyek hejî lêrawestinê diyar bit: Eger deng etmên zimanî bin, bêguman birgeh dê Pirtîsk bin û morfêm dê nijyarokên biyolojî bin û peyv dê xane bin û riste dê şane bin,…htd.“ R.20

2. Destpêk yan Dumahîk:

Nivîser, li vir destnîşan dike, ko nijyargerî( Binyatgerî), rêbazeke hizrî û rexnegirî ye, li destpêka sedsalên bîstan serî hildaye û li dawiya salên şêstî ji sedsala bîstan, Hilweşangeriyê ( Deconstruction), hevrikî pêre kiriye. Wate di vî beşî de, Dr. Fadil, li ser dîroka nijyargeriyê radiwestê, kengî dest pêkir? Kî bûn nifiş û refên yekem? Û çi guherîn bi ser de hatin, kengî wek tête gotin mirin? Aya raste mir?

Nivîser bi xwe jî mîna hemî vekolînerên li ser vê rêbazê, Zaniyar û zimanzanê Siwêsirî Ferdinand de Saussre, wek destpêker dibîne, wate xwendegeha GENF ya hizrî û bi taybetî piştî weşana wan semînarên wî yên di bin navê „ Kursên zimannasiya giştî“, ko piştî wexerkirina wî hatibû weşandin. Ji xwe di „ Nijyargeriyê de, ya giring ew e, ko têkilî di navbera elementên zimên de, sîstemekê û taybetmenddiyê ava dikin û dibe xala herî sereke di vekolînên li ser rêbaza Nijayrgeriyê., yê diwan behsê fomalîstên Rûs dike, ko ji „Tîtiyanof“ , Roman Jacokson û… Roman Jackobson, tevvî xwendegeha pragê jî bû.

Li vir dixwazim bibêjim, ko F.de. Saussre, wek bavê Structuralisme li qelem tête dan, lê di pey re, xwendegeha Emerîkî tê û li pey ya Kopenhagen û Cercle Linguistque de Prague, ko piştî konfiransê Danhaagê 1928an û Konfiransa Phonetik ya Amsterdamê 1932an, bû

Claude Lévi Strauss, ko ew rêbaz li ser Antropolojiya û bi taybetî li ser wan hozên Indiyanan yê mirî û li ser efsaneyan, di warê Ethnososiology bi kar anî. Bazina Prague, an jî wek pişt re bi nav bû, xwendegeha Pragê Nijayrgerî, ji qûnaxa nijyargeriya Kosonant, bo nijyargeriya Funktional veguhestin. Structuralisame ya Emerîkî, Kopenhagen, Prag, Formalîstên Rûs û bi taybetî Nijyargeriya Ferensî Sementîk û simiyotîk, di rêya Tzvitian Todorv, Rolan Barth, Gérard Genette, Michel Foukout û di pey wan re Juliya Kristiva, bi hêz bû.

Jaque Durrida jî bi xwe, di gel Foukout bû, lê di pey re, hevrikî, mîna ko Dr. Fadil nivîsiye, di gel wan grûpan kir. Di gel, ko T.Todorv, R.Barth, F.Genette, Bashlér û J.Kristiva xwe bi warekî din ve mijûl kirin, ko ji wan re di pey re hate bi navkirin „ Receptions Theory“, ko serkêşê wê, Wolfagang Iser, Weiß-Blumenberg û Hans Robert Jauß bûn. Bi taybetî pirtûka Iser ya bi navê „ Der Akt des Lesens“ Kiryara Xwendinê, kartêkirinek mezin kir, ji ber ko, vî zaniyarê toreyê, dikarîbû, çend şêweyên xwendinê destnîşan bike.

Dr. Fadil di vî beşî de, bi şareziyek bilind, wan guhertinên di rêbaza Nijyargeriyê de, bi nimûneyên kurdî û hêsan şirove dike, her weha, li ser sîstema Naum Chomiskî , lîsteyek ji pêwendiyan, ko rêziman bingeh e, di deqê xwe de diyar dike.
Di dawiya vî beşî de, bi çend pirsan bi dawî dike:
1. Erê bi serhildana hilweşîngeriyê de( Deconstruction), nijyargerî dimirêt, yan radibit?
2. Erê Nijyagerî- bi têgehê berfeh- reha mirinê heye, yan rêbazeke hizrî ye, ji rastiya hebûnê û guherînên wê û erkê nijyaran peyda bûye û dê her mînit?“ R. 34

3. Têgeh û Terim:

Nivîser di vî beşî de, pêkol kiriye, ko diyar bike, ka ev têhgeh, bi çi peyvê, hatiye nav gorepana toreya kurdî. Dr. Fadil di wê baweriyê de ye, ko
„peydabûna her têgehekî, dibe pirek pêdivî bo bûna têgehî, cudakirinê û gihandinê û têgehiştinê“ R. 37
Nivîser, li pey lêkolîna xwe, dibîne, ko ev term bi hindek têgehên cuda hatiye nav zimanê kurdî, mîna (Binayd/Binyat/Binyadgerî/avahî..), herweha diyar diket, ko yên ev têgeh, êxistine nav zimanê kurdî de, para pitir daneberheva ber peyv û têgeha erebî ye.
Yek ji wan rêkan jî ev e, ko ji peyva Strcturalisme, ko ji Structure hatiye, derbasî zimanê me yê edebî bûye, bi wateya Kêlehî, Pêkahtin, avahî.
Encama vî beşî, ko ev têgehên, yê bi berhevkirina terma erebî, têra têgehê Structuralisme neket, çunku:
„yê ewropî behsê pêkhatin û bejin û kêlehiya tiştan diket û yê erebî ber bi binemayê tiştan ve ye, anko binyatê tiştan, nexasme herdû ji peyva bin peyda bûyîne“ R.37

Nivîser, piştî lêkolînê dibîne, ko peyva Nijyar bêhtir nêzîkî Structur e
Li dawiya vî beşî, sê têgehan li hember hevin dideyne
Structure Nijyar
Structuralist Nijyarger
Structuralism Nijyargerî.

Dixwazim li vir bibêjim, ko peyva Structuralisme, peyveke latînî ye, bi wateya çêbûn, bûyîn, pêvebûn, pêgehandin û bihevxistin e, wate ne tenê kiryarek e, kiryar û kirde ye. Di Ferhengên toreyî de, û yên synonoman de, weha hatiye
“ Strukturalisme= rêbazekî zanistî zimanevanî ye, ziman jî mîn sîstemekî nîşanan yê girtî tête tegehîştin“ Duden, Deutsches Universal Wörter Buch R. 1488

Eger em, li jêderên toreyî temaşe bikin, dê bibînin, ko çend xalên sereke, di pênasîna têgehê Structuralisme de hene, Tevin, ciwanî, rêkxistin, têkilî, hizrî, pêgehandin, movik deqê toreyî, şirovekirin, lêkdan, bikaranîn û nîşanaweran= Delalet.“ عالم عبد الرحمن منيف. صبحي الطعان. R25

4. Nijyar:

Di vî beşî de, nivîser, diyar dike, ko her nijyar pêdiviye navekî xwe yê cuda werbigire û ji ber ko nijyar babeta vê pirtûkê ye, wek Fadil dibêje, pêdivî bi serrawestanê heye:
1. Nijyar wek giyanekî serbixwe çi ye?
2. Ji çi pêk dihêt?
3. Çi erk heye an hene?“ R. 40
Nivîskar, nijyar bi 2 şêweyan dibîne a. Leşdar. b. Hizrî.
Nijyar li ba nivîskarî ji çend tiştan pêk têt:
1. Cudabûn di navbera nijyaran de.
2. Her nijyarek pişikdarî di avakirina nijyarên din de bike.
3. Pêdivî ye, xweragir bit
4. Rolekê bigêre
5. Şiyana guherînê hebit
6. Pêdiviya xwe dubare bike û bête dubarekirin.
Dr. Fadil, pêşniyar diket,
„ko Signified/ Signifier, wek nîşanewer= Dal“erebî/ Nîşandar= Medlûl bi kar bêt, an jî têgehên biyanî bi kar bînin“ R.45
Li vir, pêdivî ye, bête gotin, ko di deqekî de, netenê nijyarek heye, belê gelek nijyar û pêdiviye, karê toreyî li ser bête kirin, mîna kesixandin, rêkxistin, jihevxistin û liêkdan,, mîna Van Dick, di tiyoriya xwe de, li ser Structure dibêjit, anko tişta zêde bavêje, bo deqekî bi rêk û pêk û afirander derbikeve.
Xaleke din jî heye, dixwazim li vir behs bikim, ko kêm tête beheskirin, ew jî Nijyar, pir caran mîna navend, an jî sentrûm tête bikaranîn, lewra, rexnegerek mîna Subhî Te,an, dibêje nijyara pîvazane, wate, pîvaz ji gelek qatan pêk têt, di her qatekî de, navendek heye, mîna ko deq jî, pirkîte ye, dibe her kîteyek nijyarek bit, girêdana wan nijyaran, an jî wan navendan, nijyara mezin dadimezirîne.
Min dixwest wateya nijyar bizanim, wek Dr.Fadil di destpêka vî beşî de, nivîsî bû, lê diyar e, mebesta wî pêkhatên nijyar bi xwe bûn, eve jî rengek ji rengê pênasîna ye, dema mirov nêzîkahiyê, li pêkhatin tiştekî bike, di encamê de, nêzîkahiyê li wî tiştî bi xwe dike.

Wek pênasîn, dixwazim, ya “ صبحي الطعان, li vir binivîsim, ko bi xwe ji ya Van Dick û Michel Foukout nedûr e, lê taybetmendiya wê, xalên herî sereke di liserkarkirina nijyaran diyar dike:

„ Nijyar(Structure). Tevna spehîtayî ye, ko movikên deq, li ser asteya vebêjî û hizrî, tê de bi ceh dibin, li gel pêwêndiyên xaçeyane, guncane û şirovekirinên lêkdanane, nîşanewerane û nîşandarane“ عالم عبد الرحمن منيف. صبحي الطعان. R25
Mercê herî bingehîn, ko deqek serketî be û mercên dahênanê hebin, hebûna tevina ciwaniyê di deqî de ye.
Ji bo ez pir li we xwênerên rêzdar dirêj nekim, dixwazim, tenê navê beşan ji bilî beşê 10an, ko merema vê pirtûka bi nirx e, binivîsim.

5. Pêkhatina dinyayê.
6. Rastiyên zanistî, li hember rastiyên Aşopî.
7. Sinorê gerim
8. Karlêkirin, jiyanê û sîsteman ava dike
9. Sinorê Agahî-Zanînê- têgehiştinê

10. Nijyargerî:

„ pêdivî ye nijyargerî wekû rêbazeke têgehiştinê û şirovekirinê, serederiyeke zanistiyane di gel hemî bûneweran û verêja wan biket.“ R. 79
Nivîskar behwer dike, ko sedema ragehandina mirina nijyargeriyê, ji ber ko di warê bizava hizrî û aşopiya mirovî de, gelek asteng keftine pêş wan.
Nivîskar berdewam dike û dibêje:
„Bi dîtina min helwestêgelek zanayan, ji sozeke mirovaniyê dernakevit û helwestê wan pitir helwestekê Idolojî –dînî-sincî ye ji her helwêstekê dî, çunkî nijyargerî wekû rêbazeke rexneyî di ser rexneyê re nîne, lê çunkî girêdayî rastî û jêderên gewherînên hebûniyê ne, lew pitir ji her rêbazekaa dî dê nêzîkî metodên zanistî be.“ R.79

Di behweriya nivîserî de, yên ala mirina nivîskarî hildane, ew nijyargeriyê serveserve têdigihin.
Li gor pêdeçûna dîroka structuralismê, yên vê alê hil didin, bi xwe nijyarger in, lê kesekî ko bibêje ez nijyarger im, qet nîne. Bi taybetî Rolan Barth, sementîkîstê ferensî, ko di pirtûkên xwe de „ nivîsîn di pileyeya zêro de“ û Sêmentîk“, xwestî ye, berdewamiyê bide nijyargeriyê, bi wateyeke din, ji Poststructuralisme ( Mita-structrulaisame), ko bi xwe jî nijyargerî ye.

Ew bi xwe nivîskar namire, lê rola wî tête guhertin û dibe xwêner, wate, sêqoliya prosesê ji Nivîskar( Peyamhinêr)-Nivîs(Peyam)- Xwêner( Peyamhilgir) û pêwendiyên di navbera wan de, dibe duqolî û dimîne têkiliya diyalektîk, di navbera xwêner û peyamê de û xwêner, li gor pileya xwe ya zanistî û marîfî, di peyamê digehe û li vir, em nêzîkî Reception Theory dibin.

Di vî biwarî de, Dr.Fadil pirsên pir giring radixe û deqekî vekirî li ber xwêneran datîne, ew jî ev in:

1. Biyava hizrî ya mirovan çi ye?
2. Ji çi pêk dihêt? Çawa û bo çi ye?
3. Ev bûnewerê xwe di kelaxkekê hestî da veşartî û leş bo meremên xwe bindest kirî çi ye?
4. Erê mirov pêk ve nijyar bi?
5. Endamekî din yê leşî ya tiştekî din e? Bo çi hizir û berhemê hemî nijyar bin?
6. Xwêner dikare zayendên toreyê( Helbest, Roman, çîrok, şano) û yê suruştî ( mirov, dar, çiya, av..), mîna hev bixwîne?
7. Her regezek, endamek, elementek, berhemek, xwendinek taybet bo pêdivî ye?
8. ( pirsek beşdar, lê neya gotî), erê xwendin di her demê de, wekû êk e?

Berahîka vê gotarê bi dawî bînim, dixwazim pênasîna nijyargeriyê, mîna ko para pitir, ji lêkolînvanan li ser yek in, li jêr binivîsim:

„ Nijyargerî( Structuralisme) ji latînî hatiye, bi wateya pêkvekirin, desiplînkirin, bûyîn û çêbûn, ko dikare wek taybetmendiya, şêweyekî zanistî, hêza karînê, hizirkirinê, an jî wek rêbazekî di beşekî zanistî û lêkolînan de bête bi karanîn, û nijyar dikare li hemî sîstemên zanistî yê hene, vekole. Li hember wilo jî, xwêner dikare her elementekî di nava sîstemên têkiliyan de, bibîne û li ser têkiliyên di navbera wan elementan de( nijyaran) de bixebite.“
http://www.uni-trier.de/uni/fb2/ldv/ldv_wiki/index.php/Strukturalismus

Nivîserê pirtûka Nijyargerî, rêzdar Fadil Omer, weha, pirtûka xwe bi vekolînekê li ser çîroka Dr. Segvan Xelîl Hîdayet, wek nimûneyeke karpêkirinê, ya bi navê Dergeh bi dawî tîne.
Naxwazim bêhtir ji wê bibêjim, ko pir serkeftî, bertiyoriya xwe bi kar aniye û ji bo barê xwêneran sivik bike, ferhengokek li rûpelê 105-109 çêkiriye.
Di berahîka dawiyê de, pirsekê bo rêzdar Fadil vekirî dihêlim û dibêjim, eger mirov têgeh û terman wek latînî, an jî zimanê orîgînal bihêle, dê nebaştir be?

Pirtûka „ Nijyargerî, derazînkek destpêkî“ di sala 2005an de, li Duhokê ji weşanên Êkîtiya nivîskarên Kurd-Duhok, hatiye weşandin. Çapxana Hawar, Duhok-Kurdistan, 116 rûpel, destê Dina 5.

Têbînî:

1. Dr. Fadil, navê jêder û makderên xwe li dawiya pirtûkê rêz kirine, lê tişta min dixwest, tê de hebe, ew hevok, kîte, paragrafên ji wan jêder û makderan birî, wan bixe, nav kevanan û rûpelên, ji bo lêvegeran, wan binivîse. Lê ev tucaran, ji nirx û qîmetê pirtûkê kêm nake.
2. Min navê jêder û makderan yekser li pey peyvên wan danîne, ji bilî ew yên tenê hijmara rûpelan e(R), jêder ji xwe pirtûka NIJYARGERÎ ye.
 

 tengezarmarini_41@hotmail.com