Derheqa navê TAWSI MELEK
Xelîl Cindî


Ji aliyê rêbaz ve, em nikarîn vekolîna li ser diyardeya dînê Êzidiya û Tawsî Melek, dûr ji kar têkirina pêşketina fikra dîn li devera rojhilat çêkin, anku dûr ji kar têkirina diyanetêt kevin li Mezopotamiya- Iranê- Misrê- Şamê- Cuhatiyê- Felatî û Islamê.
Tişte herî giring ew e, bizanîn fikra dîn ji ciyekî bo ciyekî din dihêt guhorîn. Bi manayek din, av û hewa, siruşta mirov têde dijî,...karekî mezin dike ser mirovan, bawerêt xo beranber guhorînêt li dinyayê peyda dibin, di dinê, migirtî ( bo nimûne): diyanetêt li Çîn û Hindistan û Mengoliya peyda buyîn, ne wek diyanetêt Mezopotamiya û Şamê bûn, yan ew yêt yekem û duwem, ne wek yêt Misra kevin bûn. Helbet diyanetêt Efrîka û Latin Emerika, ewan jî cudahiya xo li gel diyanetêt hatîn behis kirin heye.



´ilmê dînê êzidiyan jî dibêje:


Sultano! serdarê çendî milet e

Xaliqekî minî heftî û dû milet e

Heştî hezar xulyaqet e.

( sebeqa 13 ji qewlê Babekr Omera)

*****

Ev e wê yekê destnîşan dike ku gelek fikrêt cuda û milet û zimanêt cuda-cuda li dinê hene.

Nek her cî rolê xwe di peyda bûna fikra dîn de di leyize, belkî dem jî - anku pêşketina mejiyê mirovan û dan û standinêt nêva civatê de- rolê xo di bînin.

Dîn fikreke tevayîye û civat baweriyê pê di îne û pê diçe. Her wisa dîn bitir bi soz û wijdanê mirovan girêdaye, bi dinyaya veşartî û nediyar ve ( mîtafîzîkî) girêdaye û hêzêt nediyar roleke mezin di leyizin.

Wek destpêk li cem pirraniya miletêt rojhilat, heta Misr û Efrika jî, ewan diyardeyêt siruştî di peristin. Li cem Somerî û Ekadî û Babilî û Aşûriyan, li Şam û Misrê jî -bo nimûne- her bajarekî Xudawendê xo hebû, li gor dem û li gor mileta dewrê wan Xudawendan pêş yan paş diketin; anku ber û başî yan xirabî dihat guhorîn. Dînekî sêntirat bo gişta nebû. Ewan yek û din qebûl dikirin û hevrikî ( sirae') negehiştibû dereca kuştin û birînê bo ferz kirina bawerêt xo. Ekadî û Babilî û Aşûriyan, Xudawendêt Someriyan qebûl dikirin, bi tenê nav û dewrê wan dihat guhorîn, " xêr û şer bi hev re dijiyan"!

Ev barê fikriyê han -dikarîn bêjîn- hata peyde bûna Cuhû û Felatiyê jî, heta derecekê, bi aştiyane bi rê ve diço. Belê demê Islam peyde bûyî û xwestî dewleta sêntiral li ser erdê çêke, ji aliyê fikra dîn ve û bi piraktîk xwest fikr û xudawendekî sêntiral " li ezmana" çêke û hemû bîr û baweran di xizmeta yek dîn û yek dewlet û yek mirov de bike,...hêza xêr û şer jî bi ronî ji yek cuda kirin; anku dîn û dewlet di xizmeta Mihemed û desteya wî kirin û hemû tişt li gorî berjewendiya xwe şirove kirin.

Her çawa berî hatina Mehemed jî, Zerdeşt dînê xwe di xizmeta xundkarêt dewleta Exmînî û Sasaniyan kir û her kesekî ne li ser fikira dînê wî be, ew dikir hêza şer û xirabiyê!.

Ji ber ku ( Tawsî Melek) û fikra wî, erkanekî here mezin e di dînê êzidiya de û babetekî pirr nazik e; gelek fere demê em bên û vekolîn û gotinê li ser çê kin, çend xala danin ber çavê xo:



1- Vexwendina peyda bûn û pêşketina fikra xêr û şer li cem milet û diyanetêt kevin û nû, anku li ber çavxistina rêbazekî ( mîtodekî) zanistî û dîrokî bo peyda bûna fikra diyaneta di vî warî de û wekî me li jor bi kurtî behis kirî.

2- Diyarkirina bîr û bawerêt êzidiyan û ´ilmê wan ê dînî derheqa paya ( cîyê) Tawsî Melek.( migirtî: çîvanoka êzidiya li ser peyda bûna Adem/ hevgirêdana nêva Xudê û Tawsî Melek).

3- Raman ji Tawsî Melek- cin- dêw- Ş..- E.-.çerebî- Izazîl-...erê gelo: evêt me bi rêz kirîn yek tiştin, yan ji hev, cudan e?!

4- Tawsî Melek ji aliyê zimanewanî ve.

5- Tawsî Melek li cem milletêt din bi çî navî hatiye nas kirin?

Ji ber corê babet, ez nikarim bi dirêjî û yeko-yeko li ser van xalan bisekinim û şirove bikim, belkî dê hewil dem bi tevrayî şirovekirinekê bidemê û li dawî de mirov bigehe hindek tiştêt beraqil ( razîbûnekê), bikare xo wek êzidî û alema dor û ber- heta derecekê- razî bike.

Ez bawer im, yê bi tenê şarezayek kêm li ser dînê êzidiya û edebê wanê dînî hebe, yekser dê jê re xoya be ku êzidî Xudê perêsin. Ser û binê du´ayêt wan, rabûn û rûniştina wan, hemû bi navê Xudê û Tawsî Meleke.[2]

Ji ber ku êzidî baweriyê bi dona û donê ( surr û kirasguhorînê) di înin, surr û hêza Xudê bi gelek rengan diyar dibe. Her çawa baweriya êzidiya dibêje: Xudê Milyaket ji nûr û mehbeta xo çêkirin, her wek çawa bi agirê çirayekî, fitîlêt çirayêt din hilkî!:



Şîxadî û Tawsî Melek û Êzî êkin

Hûn me´niya ji êk ne kin

Ew zû miraza hasil dikin.

( sebeqa 4 ji qewlê keniya mara= Şîxadî şêxê şara)

*****

yan: Sultano! serdarê çendî sultan

Xaliqekî minî erd û azman

Ew Sultan Şîxadî ye, mêra bi saxî jê dide beyan.

( sebeqa 12 ji qewlê Babekrê Omera)

*****

Gelek nivîskarêt rojhilat û rojava( rojhilatnas) jî, hosa nivîsîne ku dînê êzidiyan, dînekî duwalizme; anku baweriyê bi dû xudawenda di îne, yek: xudawendê xêrê. dû:xudawendê şerî.

Eve yeke ji wan şaşiyêt ew nivîskar ketinê, çunke ew dûrî êzidiya bûne û şarezaya edebê wan ê dînî ne bûne. êzidî di du´ayeke xo de di bêjin:



Tanc ji ewelîn heta bi axirîn

Xêra bide, şera wergerîn

Heq hemdullah ya Rebil ´alemîn"[3]



yan " Xudê êkî wahid li qehare, bê şirîkî bê heval e." anku hêzeke dî nîne ber singê wî bigire û rikmaniya wî bike!

Bi baweriya êzidiyan ( xêr û şer) bi hevran e û her dû ji dergehê Xudê di hên!...anku; xudawendekî yekta, xudanê duwalizmêye ( yê xêr û şerê).

Eger ev baweriya êzidiyan ye dirust be; erê boçî êzidî ji vê peyvê di ´initînin( di dene paş) û kengî ev gotina xirab bi wan ve hatiye girêdane?!..kê navê Tawsî Melek û gotina xirab kiriye yeke?!

çend bîr û bawer û nêrîn derheqa girêdana van navan bi hev re hene:



1- Hindek nivîsevan û vekoler mîna ( Tawfîq Wehbî - Dr. Reşad Mîran - B.Ş. Dilkovan) li ser wê baweriyêne ku navê ( Tawsî Melek) ji ( Diyawis); xudawendê asmana li cem milletêt Hindo-Îranî ku kurd yek ji wan milletane, hatiye.

Berî peyda bûna Zerdeşt, ev xudawende li cem wan miletan wek xudanê xêr û şera dihat paristin, belê çaxê Zerdeşt peyda bûyî, bi tenê xudawendê xêrê ( Ahoramezda) di lahûta xo de hişt û ( Diyawis) kire serçavê şer û navê wî kire " Deîve " yan " Dêw". Ji hingî were Zerdeşt, ew gotina xirab " Deîve yesna = Dêw perês" gote wan kesêt bawerî bi wî û dînê wî ne anîn û li ser baweriyêt xweyêt kevin; yêt bab û bapîran man. Li şunda gotina " şîda " di kit�ba ( Zend Avêsta) beranberî " Deîv = Ahrîmen " dana.

Babetê peyva xirab " hêza şer" di dînê Islamê de û - heta derecekê li cem Kiristizana- di çîroka peyda bûna Adem û Hawa û derxistina wan ji behiştê, reng dide.( pêwist nake wê çîrokê bi rêz kîn, çunke kêm kes hene ew çîroke ne bihîsti bin.) Min navê dînê Cuha bi çîroka Adem û Hawa ve girê ne de, çunke li cem wan ev tişt diyar nabe û ew baweriyê bi behişt û dojê nakin. Ev dinya li nik wan behişt û doje! Ez bawerim, heke em li koka fikra êzidiya di vî warî de bigerin, bi gelek aliyave nêzîkî ya Cuha dibe.

Heke çîroka behişt û dojehê û derkirina Adem carna bê gotin, yan hindek baweriyê pê bînin, lê belê- li gor nêrîna min- ew ne çîroka êzidiyane û ji diyanetêt dor û ber- bi taybet Islam- ketiye nav edebê dînê êzidiyan. çîroka peyda bûna Adem bi ronî di gelek Qewlêt êzidiyan de- bi taybet qewlê ,,Zebûnî meksûr,, der dikeve.



Ku kinyat pê zeyinî

Çar qismet têk hincinî

Ba û av û ax û agirî.

( sebeqa 32 ji qewlê Zebûnî meksûr)



Li pê fikra êzidiyan yekem car Tawsî Melek, Adem li ser erdê ( li Laliş) çêkir û şûnde bire behiştê:



Kerema wê kasê hat û gehiştê

Lew Adem pêxember hilgirtin û birine behiştê.

( sebeqa 39 ji qewlê Zebûnî meksûr)

*****

2- Nêrînek din heye- Menzil bo nimune- dibêje: ,, gotina Tawsî Melek û navê wî ji gotina (Temûz- Dîmozî) , xudawendê Someriyan û Babiliyan hatiye.,,



3- Corc Hebîb li ser wê baweriyêye ku ( Tawsî Melek) û Nabo, xudawendê mezinê Babil ku peristgeha wî jî bi navê ( Êzîda) bû û li şûnde ev xudawende bo welatê Aşûr hate veguhastin; ev herdû xudawend yek kesayetî û yek rolî di leyizin û ( Corc Hebîb) bo nêrîna xo çend belge û delîlan di îne:

a- çarşem bû wek roja pîroz a herdû xudawendan û sersala wan a nû dikete wê çarşema nîsanê.

b- Nabo û Tawsî Melek berpirsêt ( Loh ilmehfuz) û dinyayê ne.

c- Stêrka berê sibê ( Utarid) wek simbola Tawsî Melek. Stêrnasîn û ´ilmê felekî li ser stêrka Utarid hosa dibêjin:" çarşem roja wê ye, ew xorteke li teyr tawisî siware û marek di destê wî yê rast de ye û lohek wa di destê wî yê çepî de di xune.. " di tabloyeke din da xoye dike: mirovek li ser kursiyê rûniştiye û mishefeka di destê wî de di xune û tacek wê li ser serê wî û cilkêt kesik û zer di berdanin."[4]



Êzîd didem medehê

Lalişê xudanê qubehê

Ez xelat kirim stêra sibehê�.

*****

Stêra sibê xelat kirim

Sê herfa ez xebîr kirim

Ez hatim, re buhirim!



( sebeqa 1-2 ji qewl� Siltan æz”)



Belê kengî û dibin çî barî de navê( Nabo) bo navê ( Tawsî Melek) hat guhastin?!...Corc Hebîb vê pirsiyarê ji xo dike û dibêje: persivdane vê pirsiyarê gelek zehmete, lê belê dûr nîne li çaxê zilim zordariya dewleta Sasaniyan bi ser xelkê de anî heta ew peristina Ahoramizda qebûl bikin, diyare hinî navê (Tawsî Melek) wek nîşan bo ( Nabo) peyda bûye.[5]

Ev nêrîne li gel nêrîna yekem ya ( Tewfîq Wehbî) yek digire, demê dînê Zeradeşt bûyî dînê qesrê (dewletê) û Şahinşah a qebûl kirî, bi wê baweriyê ku ewê bikarin leşkerê xo pê zav bikin û bikarin bersingê leşkerêt biyanî bigirin, ..hingê Zerdeşt gotina " Deîve yesna" bi wan kesan ve na, yêt ( Diyawis ) û siruşt di peristin û îman bi Ahoramizdayê Zerdeşt ne di anîn!

Navê Tawsîî Melek bo cara yekê di destnivîsêt Mendayiya de hatiye, çaxê dibêje : Milyaketê ronahiyê ( Melka dinhura ) daxwazî ji ( mala jiyanê = beyt il heyat) kir, kitêbekê amade kin bi xirabî behsa Mendaiya neke. Ji bo wê armancê Milyaketek bi navê ( Tawsî Melka) şandin, heta ( Tewrat)ê binvîse.

Di vir de dîsan ( Tawsî Melka- yan Tawsî Melek) wek xudawendê aqil û me´rifet û qelemê di hêt nas kirin. Ev gotine geleke kevine û vedigerête mêjiwa berîî peyda bûna Kiristiyanê.

Li cem êzidiya, Tawsî Melek hemû tişte û yî her û here:



Pedşê min kinyat ava kir ji durr û gewher e

Sipartibû her heft surrêt her û her e

Tawsî Melek kire serwer e.



( sebeqa 6 ji qewl� PedÛay)

*****

Hindek dibêjin; dibe peyva (Taws” Melka) di zimanê Aram” de (Taws” Melek) yan ( Milyaketê Teyr) be.[6] Dibe eve wekheviyekê li gel simbola ( Sinceq- Tawisa anzelî)[7] peyde bike.

Tawsî Melek rengdaneke ji rengdanêt Xudê ( tecelî) û hindek dibêjin ew bi xo çavê Xudêye û ( Roj) nîşana wîye:



Ya Rebî! tu xudawendê seferî[8]

Tu xudawendê mah û merî[9]

Tu xudawendê çendî omerî.[10]

( sebeqa 4 ji duÜaya Taws” Melek)

*****

Tawsî Melek rehim û berekete, her sal ji aliyê Xudê ve û li çarşema sor (çarşema ewil ya serê nîsanê) di hêt xwar; xêr û xêratan bi ser alemê dabeş dike, heta beşer û gişt giyanwer bijîn û jiyan berdewambe.



Dîsan gotina Tawsî Melek ji aliyê zimanîve:



Di ferhenga ´erebî de ( tus ) ji aliyê zimanî ve bo ruyê ciwan û vekirî di hêt gotin û dibêje gotina ( Tawus) ji ( tus) hatiye wergirtine.

Vekolerê Ferensî ( F. Nu.) di kitêba xo de bi navê " têkist û belgeyêt li ser miletê êzidî" dibê: " Tawus, gotineke ji " tîusa" Yonanî ku bi ramana xudawend di hêt, wa hatiye wergirtin û gotina Melek li hate zêde kirin û buye " Tawis Melek" anku " Melekê xudawend"[11]

Her ev nivîskare dibêje: Tawsî Melek xudawendekî Samiye û ew berî hemû tiştan hebû, ewî her û her e.[12]

Belê wek hindek vekolerêt din dinivîsin û dibêjin:

" reha gotina- Tawus- ji " tau - tu- tav" hatiye ku bi zimanê kurdî " tav- hetav = tîrêj" anku hetav û ronahiya sor, hetava rojê, paşî hetava zer = ya hêyvê.[13]

B.Ş. Dilkovan dibêje: gotina " tews " bi zimanê Yonanî bi ramana ciwanî bedewî di hêt û beranberî wê bi zimanê kurdî " taze" her bi wê ramanê dihêt.

Hosa xoya dibe ku gotina Tawus :( hetav- ronahî - birisqîn - ciwanî u bedewî ), ev sifat jî li gel sifatêt Rojê û yêt Xudawendî wek hevin, her hosa li gel ciwaniya (Tawus ) rêk di kevin

Erê gelo: paş vê hemû ronkirinê; Tawsî Melek kiye?!

Bila vegerên nav edebê dînê êzidiyatiyê pîroz û bizanîn ew çî dibêje:



Tawsî minî mêrane

Xaliqê minî bi erda heta azmane

Ew Siltan Şîxadiye, mêra bi saxî jê dide beyane.

*****

Tawsî minî, serdarê çendî Milyaketa

Xaliqekî minî heftî û dû milleta

Heştî hezar xulyaqeta.

*****

Berî erd, berî azman e

Xudê hebû, nûrî nûran e

Ji qûdretê kewin kir beyan e.

*****

Eerd û ´Erş û îman e

Nav li xo kirî Tawisî mêran e.

*****

erê gelo: ev e ne hemû rengdanêt (sifatêt) " Xudê "ne!..erê qewlê me na bêje:



Pedşayî hezar û yek nav li xo danaye

Navê mezin her Xuda ye.



Tawsî Melek navekî here pîroz û şêrîn û her û her î ji wan hezar û yek navê Xuda ye.





--------------------------------------------------------------------------------

[1] Ev babete bo cara yekê li civîna Bingeh û Mal û Yeketîyêt êzidiya li Oldenburg ( li Mala Êzidiya) li sala 2002 hat pêşkêş kirin. Şûnde jî wek babetek taybet ciyê xo di kitêba ,, Perin ji Edebê Dînê Êzidiyan,, bergê 1, çapxana Spîrez 2004, pp. 99-107 girt.

[2] binêre kitêba: Nehwa me´rifat haqîqat al-diyane al-êzidiye- Dr. Xelîl Cindî, Swêd 1998, du´ayêt êzidiyan: du´a fecirê- sibê- nîvro- êvarî, her wisa du´a Tawsî Melek. Dîsan bo vî babetî binêre govara Laliş, hijmara 2&3 1994

[3] sebeqe ji du´aya Fecrê

[4] Corc Hebîb- Al-yazidiyanaqaya dîn qadîm, Bexda 1979, perê 13-27( bi zimanê erebî)

[5] serçavê pêşin.

[6] serçavê pêşiyê, perê 27.

[7] Anzelî: azelî, yê her e berê peyda bûyî (ji azala erebî hatiye)

[8] sefer; asman

[9] mah û mer; mang û mêhir, anku roj û heyv

[10] omer; hem? giyanewer.

[11] F. Nu.-" têkist û belgeyêt li ser miletê êzidî", perê 17

[12] serçavê pêşin, perê 26-27

[13] B.Ş. Dilkovan, di nivîsareka xo da bi navê : erê êzidî Dêw perêsin?! ev babete hêşta ne hatiye belav kirine. Dîsan binêre: Comî Mamo- nêrînek nû bo êzidiyatiyê, hijmara 10 a govara Roj, sala 2001, babet bi zimanê erebî hatiye weşandine.






 

 Lêkolîn
ezidxane@hotmail.de