Qehwa sibehê 

 Wergervanên giranbuha _ bi xwe hindik in_ wek neynikê kar dikin. Wergereke heman wek têksta bingehîn pêşkêş nakin, ji ber ev yek nîne, lê yeke bi qasî misqalekê beramber, olaneke rast û serbixwe wek dan û standina heskeran. Wergerandin mêweya heskirinê ye. Dema wergerandin bisernakeve ji ber kêmaniya lihevhatinê, yan gihandineke bi mij, hinga ew tenê ji cihekê bar dike cihek din, lê dema bi ser dikeve ev yek ji ber ku kariye têkista bingehîn bi gewde bike „                    

ji pirtuka „ ziman û bêdengî „ ya rexnevan Curic Ştaîner

Osman Mehmed: Sala 1978an li gundekî bi navê Qudbê ji dayîk bû ku bi ser Nisêbînê ve ye. Di 17 saliya xwe de dest bi nivîsandina şi’rê kir. Şi’rên wî di kovarên wek Jiyana Rewşen, Dugir, Nûdem, Rewşen-Name, Kevan, Nûbîn û Nûbihar de belav bûn. Niha li Stenbolê dijî û bi karê veguheranê dadikeve bi zimanên kurdî, farsî û turkî.

Heta niha tenê kitêbeke wî ya şi’rê belav bûye bi navê “gulûcinûkavil” (Avesta, 2002). Veguheranên wî yên ji şi’ra kurmanciya jêrîn bo turkî ligel Mazlum Dogan di “Kürt Şiiri Antolojisi (Antolojiya Şi’ra Kurdî)” (Agora, 2007) de belav bûn. Çend kitêbên ku ji farsî û kurmanciya jêrîn veguherandine bo turkî di nêzîk de wê çap bibin.

Ez û we vê sibehê qehwekê bi Osman re vexwin û çend pirsan jê bikin.

Min diviya bipirsim, wegerandina tu dikî bihtir ji kurdî ber bi tirkî ve ye; yan ji tirkî ber bi kurdî ve ye ?

Heta berî du-sê salan min tenê ji kurmancî bo turkî û ji turkî bo kurmancî vediguherand. Lê îro bêhtir ji kurmanciya jêrîn/soranî û farsî bo kurmancî û turkî veguheranê dikim. (Di vê bêhnê de divim bême ser lêkera „wergerandin“ ku mixabin bi salan e bi awayekî şaş ket nav zaraveyê me û wiha ma, „werger“ û „wergêr“ jî mîna du navan cihê xwe girtin di nav lîteratura me de. „Werger“ jixwe ji birrîna radera/mesdera „wergerandin“ hatiye pêkanîn û weke nav çewt e. me „wergêr“ jî rasterast ji zaraveyê kurmanciya jêrîn/soranî aniye. „veguherandin“ li şûna „wergerandin“ê pêşniyara Mazlum (Dogan) e ku niha li Enstîtuy Keleporî Kurdî-Silêmanî kar dike û serê xwe baş bi kurmanciyê û zimên diêşîne. Berî niha ez jî di navbera „wergerandin“ û „veguhastin“ê de çûm û hatim. Lê gava em bidin ber gelek zimanên din jî yên cîhanî emê bibînin ku rasttirîn lêker û nav beramberî „tercume“ya erebî, „translation“a ingilîzî û „wergêran“a kurmanciya jêrîn, „veguheran“ e. Bi awayê din „veguherandin“. Beramberî „mutercim“ yan „wergêr“ jî em dikarin bibêjin „veguhêr“. Lewre „wergerandin“ „qulibandin“ e. Wek nimûne; seyareyek werdigere yan diqulibe. Lê nabe tekstek/deqek werbigere an biqulibe, bête wergerandin an qulibandin.)

 

Em dikarin navê guhastina soranî bo kurmancî yan, dijber bikin wergerandin ?

Heta berî ku başebaş û rasterast têkevim nav zaraveyê soranî, min jê re digot, „lêanîn“ an „lêguncandin“ beramberî „adaptation“a ingilîzî. Lê niha car caran ez wisa pê dihesim, tu dibêjî qey bûne du zimanên bi serê xwe. Helbet ne wiha ye, lê gava tekstekê ji farsî vediguherim kurmancî pirî caran dibînim ku ji veguherana ji soranî hêsantir e bo min. Belkî ji ber têrnekirina zanîna soraniya min be jî, lê ez bawer im bêhtir ji ber vê ye ku zimanê farsî bi xwedî dewletbûn û dam û dezgehên xwe yên sedan salî di warê standardîzebûnê de xweş pêş ve çûye.

Yanî  wergerandina ji soranî bo kurmancî heman weke wergerandina ji farisî bo kurmancî ye ?

Helbet na, gava em behsa du zimanên cuda bikin, em behsa du kulturên cuda, du bîrbiriyên cuda dikin, carna jî behsa du gelên ku piranî bi keleporên xwe, edet û baweriyên xwe ji hev cuda dikin. Lê divê em bîra vê jî bibin ku gava welatê me hate dabeşkirin li çar parçeyan, em kurd jî ji hev hatin dûrxistin. Yanî ew sînorên fizîkî ku di navbera me de hatin kêşan, bûn destpêka kêşana sînorên din jî di navbera me de. Bikaranîna du elîfbayên kurdî (li başûr û rojhilatê Kurdistanê elîfbaya erebî, li bakûr elîfbaya latînî û li rojavayê Kurdistanê elîfbayên erebî û latînî) jî ji aliyê xwendin û nivîsandinê ve û di serwextbûna kelepora edebiyata nivîskî ya kurdî de, ev sêncên dirrehî beloqtir kirin. Ev hin ji wan sedeman in ku pirî caran fêrbûna zimanekî din ji fêrbûna zaraveyekî kurdî hêsantir tê darî çavê me. Û ev dûrketin tev dihêlin ku di kêliyên veguherandin an lêguncandinê de jî gellek kêşe derkevin pêşberî me. Herwiha hîn jî ferhengeke me ya Kurdî-Kurdî ku bi her du elîfbayan cihê cihê be û hemû zaraveyan rapêçe, tune ye mixabin. Ev jî problemeke din a mezin e li ber veguhêran. Heta niha di vî warî de baştirîn ferheng  a Mamosta Hejar Mukriyan e bi navê „Hembaneborîne“ bo min. Ew jî Kurdî-Kurdî-Farsî ye û digel ku ji zaraveyên din jî gellek kelîme bi kar anîne,  piranî li dor zaraveyê soranî digere û bi farsî temam dike. Jixwe ne hewce ye ez qala kêşeyên standardîzekirinê bikim di warê avakirina termînolojiyeke rast û dirust de…

Gelek caran tê gotin ku zimanê kurdi têra wergerandina her tişhtî nake; tu di karê xwe bêrkî vê yekê têy; yan jî em bêjin bihtir di wergerandina kîjan babetan de bêrgî qusûrên zimanê kurdî dibî?

Ne tenê kurdî, lê her ziman têra veguherandina her tiştî dike bi ya min. Veguheran, ne karekî hêsan e helbet. Veguhêrên her zimanî tûşî kêşeyan dibin. Nabe mirov hin kêşeyan têxe stûyê zimên û bibêje, „ev qusûra zimên“ e û di ser guhê xwe re biavêje! Heke „qusûr“ an „kêmasî“yek hebe jî gelo ev a zimên e, yan ya wan kesan an dam û dezgehan  e ku ji jor ve mudexeleyî zimên dikin, wî di nav destê xwe de dibin û tînin, xerab dikin, kor û seqet dikin, dawiyê ji herriya wî peykerekî çêdikin û wî peykerî dikin senem ji xwe û me re?! Ma ne piştî vê pêlîstinê ye ku îro em dibînin, zimanê hin rojname û televizyonan çend çêkirî/sûnî û nejidil e û herwiha pir dûr e ji zimanê gel. Van qewlikek jî ji xwe re çêkiriye ku dibêjinê „kurdiya akademîk“ û bi vê yekê kirine ku yekcar gelê kurd têkeve bin vê tesîrê û ji zimanê xwe yê navmalî şerm bike pirî caran an ji fêrbûna xwendin û nivîsandina zimanê xwe dûr bikeve. Ev „kurdiya akademîk“ jî çi binavkirineke bi ma’neya ku dide re nelihev û hîç û pûç e! Qey akademî û zanîngehên bilind ên kurmanciyê hene haya me jê nîn e?! Wek min gotî, bi raya min her tekstek dikare li kurdî veguhere. Dibe ku di veguherandina hin babetan de em pir tûşî kêşeyan bibin, ev jî asayî ye. Çima ku zimanê me (soranî ne tê de) di dibistan û zankoyan de nayê xwendin û yeke din jî; zimanê me nebûye zimanê bazarê hîn. Ev demek e ez li derdora xwe ji hin kurdên bêziman dibihîzim ku ew dixwazin bêhtir fêrî soranî bibin berî kurmancî. Çima? Dibînin ku zaraveyek e di dam û dezgehên nîvdewletekê de bi awayekî fermî tê bikaranîn, di zanîngehan de tê xwendin û beriya her tiştî bazareke vî zaraveyî heye ku roj bi roj geş dibe. Ev jî dihêle ku ew zarave/ziman bêhtir bi pêş bikeve.

Gelek gotinên wesa hene em cuda dibêjin; di rewşeke wesa de tu çawe gotina xwe hildibijêrî ?

Weke çi? Min fêm nekir bi rastî?

Yanî zimanê devikî hîn roleke xwe ya mezin dileyze û carina niviskar û wergêr bêrgî hindek gotinan dibin ku hîn di kurdî de nînin hinekan çêkirine lê ne her kes wan gotina qebûl dike.

Ez bi xwe heya ji destê min tê cih nadim peyvên çêkirî di karê veguheranê de. Alavên mîna televizyon, kompîter, radyo jixwe orîjînala wan çi be, wisa bi kar tînim. Heke hin kesan an saziyan navin ji alavên mîna van re çêkiribin jî wan bi kar nayînim. Wekî din, ji bo min ne problem e kîjan peyv di kîjan devokê de tê bikaranîn. Ji bo min a giring ew e ku ev peyv kurdî bin û di nav kurdan de bêne bikaranîn. Hin kelîmeyên erebî eger ev bi sedan sal e bi rêya îslamê ketibin nav zimanê me û ji aliyê gel ve hatibin bikaranîn, ne li dijî wan im jî. Lê carna mirov peyvna hildibijêre, wek nimûne; di nav gel de „cinnet-cehennem“ jî tê bikaranîn, „buhişt-dojeh“ jî. Wê gavê ez yekê hildibijêrim. Ev hilbijartin jî li gor teksta ez vediguherînim tê guhertin.

 wergerandina ji zimaneke navber, tu çawe dinerxînî; nexasim ku wergervanên me heman bêje tenê zimanên weletên serdestî kurdistanê pir baş dizanên û hîn ji wan zimanan bi xwe jî têr nehatiye wergerandin kurdî?

Ev şiroveya we rast e. Ez qet ne ligel wê me ku tu rabî berhemekê ji zimanê navber veguherînî. Çi be bila be, divê teksta tu veguherînî rasterast ji zimanê serçave be. Paşê mirov dikare teksta xwe bide ber teksta veguherî li zimanekî din. Lê mixabin îro dibînim ku li başûrê Kurdistanê jî li bakur jî pir kes berheman ji zimanê navber vediguherînin, bêyî ku haya wan ji zimanê serçave hebe. Mixabin weşanxane jî van diweşînin û belav dikin. Min ev yek bêhtir gava ez li Silêmaniyê bûm, li başûrê Kurdistanê dît. Li wir ev cureyê veguheranê ku qet ji dilê min nayê bibêjimê „veguheran“, bi qewlê soranan „baw“ e, yanî pir berbelav e. Dikarim bibêjim piraniya kitêbên ku bi zimanên ingilîzî, elmanî, frensî, rûsî û hwd. hatine nivîsandin û li kurdî hatine veguherandin, di serî de ji farsî û peyre jî ji erebî hatine veguherandin. Heta berî du salan rewş wiha bû, lê vêga çawa ye nizanim. Li vir jî, li Stenbolê, berî niha bi çend mehan weşanxaneyekê berhema Nietzsche ya bi navê „Zerdeşt Wiha Ferman Kir“ çap kir. Pêşî ez kêfxweş bûm, lê gava min rahişt kitêbê min dît ku ji turkî hatiye veguherandin, ez pir pê nexweş bûm û min devê wê jî venekir. Veguherandina bi vî rengî qet tu fêdeyê nade zimanê me, dev ji fêdeyê berde, ziman bêhtir lawaz û sînordar dike. Herwiha dihêle em wê berhemê bi nirx û bîrbiriya wî zimanê navber bixwînin, ev jî berhemê ji rayên wê dûr dixe û dikuje.

Heger em bipirsin ciqas ji kesayetiya te siha xwe li ser babeta ku tu diwergerînî ve  digrie ; tu yê çawe bersivê bidî?

Ji ber ku veguhêr, ne otomatek e yan mekîneyeke veguheranê ye, yanî ew jî mirovek e, helbet dê kesayetî û feraseta wî/wê siya xwe vegire ser babeta ku vediguherîne. Du veguhêrên cuda heman tekstê veguherînin û her du jî rast û dirust bin, ne mimkun e her du veguheran weke hev bin. Lê eger ez bêm ser karê ku ez dikim, ji ber ku bi salan e li ser şi’rê difikirim û dinvîsim jî, di veguherandina şi’rê de tu bikî nekî feraseta te ya şi’rê bandora xwe li ser dike. Hin veguhêr dibêjin, veguherandina şi’rê hinekî jî şirove ye. Ez bi xwe ne ligel vê boçûnê me. Heta ez bikarim dilsoz im ji wê şi’rê re ku vediguherînim. Kurterê, her çend em bibêjin karê veguheranê divê objektîf be jî, lê di babetên edebî de ev yek ne pêkan e, illeh subjektîf dibe. Eger ne wilo bûya, heta niha Bill Gates ew çende kompîter an bernameyên veguheranê yên bêqusûr çêdikirin ku pêdivî qet bi kesên mîna me nemaya!.