Tevlî ku Sûrî di dema serokê wê yê berê Hafiz Elesed, ne di rewşeke baş de bû, nemaze ji aliyên hindirîn ve, lê eger mirov li rewşa Sûriyayê ya nuha ku li bin serokatiya Beşşar Elesed e, dinere, ku çawa ketiye rewşeke pir aloz û tengav, li ser henû astên hindirîn û herêmî û navnetewayî, û çawa kefteleftên dijwar dike, da xwe ji vê rewşa kambax derîne, lê hewldanên wê tewş û berbat diçin, mirov dibêje: xweziya bi Sûryê ya di dema Hafiz Elesed de. Û ya pir girîng û bi metirsî ewe ku, pirsgirêk û aloziyên Sûrî, di rêjeyekê de ranawestin, û her ku diçin, mezin û firej û girantir dibin. Lewra mirov dibîne ku ricîma Sûrî dema dixwaze xwe ji aloziyekê xelas bike, dikeve aloziyeke dîtir. Ango, pisrgirêk bi pirsgirêkeke din çareser dike, û alozî bi aloziyeke din çareser dike. Û wisa mirov dikare bêje ku: siyaseta Sûrî ya derve têkçûye.

Ev rewş ku me da nîşandan, di gelek mijar û rûdawên herîm de, xwe dide pêş çavan. Nimûne, dema ku artêşa Sûrî li Lubnanê bûm, ricîma Sûrî, Lubnanê weke welateke serbixwe ne dipejirand, lê weke wîlayetek yan jî parêgeheke Sûrî didît. Û maf dida xwe ku destê xwe berde hemû karûbarên hindir û derve yê Lubnanê, ta quaxa hilbijatinên serokê komariyê û yê hukûmetê helbijatinên herêmî yê parlementoyê. Û dema siysetmedarên Lubnanê xwestin xwe û welatê xwe ji bin bandor û deshilatiya Sûrî derînin, serok wezîrê berî yê Lubnanê Refîq Elherîrî hate kuştin. Û piştî kuştina Elherîrî, gelek bûyer û sûykastên li dijî kesayetiyên siyasî, ragihandinî û ramyarî, ku weke dijberê deshilatiya Sûrî li Lubnanê dihatin ditîn, hatin kirin. Û di cih de, ricîma Sûrî weke tawanbarê yekemîn yê van bûyran hate dîtin. Û piştre, Sûrî bi zora biryara konseya ewlekariya navnetewayî 1559 ji Lubnanê hate derxisitn. Û ta niha, Sûrî nema zane dê çawa xwe ji nav gerîneka Lubnanê derîne. Helbet, gelek alîgir û kirêgirtiyên Sûrî li wî welatî hene, di serî de "hizbûllah" û "tevgera emel", ku her dû rêxistin şî,îne, ji bilî hinek rêxistin xirstiyan, ku Sûrî wan weke çeperên pêşîn, û kevirên satrencê di Lubnanê de, jibo berjewendiyên xwe bikrtîne. Ta qûnaxa ku Sûrî li himberî Israylê şerke di tîrmeha 2006, bi rêya "hizbûllha", li darxist. Lê, nikarîbû karûbar û xebata komîta lêpirsînê ya navnetewayî, ya di bin serokatia dozgerê Elman Dêtlêf Mêlês, û piştr, serokatiya dozgerê Belcîkî Sêrc Bramêts de, ku tawana kuşrtina Elherîrî dişopîne, asteng bike. Û kirîzên kûr, di navabera hukûmeta Lubnanê û opozisyonê, (alîgirê Sûrî), derxist, da zagona dadgeha navnewayê ku jibo siza kirina tawanbarê kuştina Elherîrî bike, asteng bike, lê nikarî bû, ji ber ku konseya ewlekariya navnetewayî biryara çêkirina vê dadgehê stend, û hewldanên Sûrî, yên aseteng kirinê, vala derxist. Dîsa Sûrî pirsgirêka rêxistina "Feth Elislam", li wargeha "Nehr Elbaarid" ya penaberên filistînî, li bakurê Lubnanê, ji hukûmeta vê welatî re derxist, ku çawa zêdetirî 4 meh, şer û pevçûn di navbera vê rêxistna ku girêdarî hêzên ewlekarî yên Sûrî ye, û artêşa Lubnanê dewan kir, û bi serdan kuştî û birîndarên vê şerî çêbûn. Ev tev, ji tirsa ku dadgeha navnetewayî, hinek berpirs û rayedarên siyasî û leşkerî yên paybilind yên Sûrî bixwaze û tawanbar û dadgeh bike. Ango, tê wateya darizandina ricîma Sûrî bi tevahî.

Ricîma Sûrî, ji guhertinên li herêmê, û bi taybet li Iraqê, pir ditirse, û gumanên ricîmê heye ku Emerîka dê berê xwe bide wê, û wê di halê wê de nahêle. Ji lewra Sûrî alîkarî û piştgiriya rêxistinên radîkal û terorîst, ku li Iraqê, li dijî artêşa Emerîka şerdikin, kir. Û endamên partiya Bas, (ricîma berê ya Iraqê), li cem xwe veşart û parast. Ev yek jî, jibo ku ji rêvebiya Corc W Boş re bêje: ez hîna xurtim, û hêza min ya parastinê heye, û da aramî li Iraqê çêbibe, divê Emerîka bi min re bide û bistîne. Lê tvlî vê yekê, û tevlî pêşniyazên rapora "Pêker _ Hamêltun", ku dixwest têkilî bi Sûrî û Iranê, jibo mijara Iraqê, çêbibin, rêvebirya Emerîka, guh neda kiriyar û hewldanên ricîma Sûrî. nemazê, pitştî ku Sûrî asta têkiliyên xwe yê straticîk û leşkerî bi ricîma Iranê re bilind kir. Jibilî ku Emerîka, Sûrî bi alkariya terorîzmê li Iraq û Lubnan û Filistînê, tawanbar dike.

her ku diçe, kirîz û aloziyên ricîma Sûrî bi cîhana Ereb re kûr û dijwartir dibin. Bi taybet, Misir, Sûdiye erebistan, Urdun. Cîhana ereb, ji têkiyên stratîjîk yên ricîma Sûrî bi ricîma Iranê bi guman û tirse. Û ji destbardana Sûrî ji karbarên Lubnan, Filistîn û Iraqê neraziye. Ji ber dibînin ku îdî Sûrî li gorî berjeweniyên Iranê tevdigere, û ne li gel berjewendiyên cîhana ereb e. Ji lewra, Sûdiye erebistan, di vê dema dawî de, siyaset û helwestên di vî warî de , bi tundî rexne kir, têkilî navbera Sûrî û Sûdiye erebistan gelek xerabûn. Amgo, embargo ya navnetwayê li ser Sûrî her ku dişe dijwartir dibe.

Hin şiroveyên siyasî hene, dibînin ku hedrû navedên cîhana ereb, Sûdiye erebistan û Misir, îdî derstê xwe ji ricîma Sûrî şiştin e, û ti hêviyên wan ku ricîma Sûrî siyasta xwe derbarê welatên cînar bighwere, û têkiliyên xwe bi Iranê re kêmtir bike, nemane. Bi şêweke bizî, ne dijî pîlanên guhertina ricîma Sûrî ne, eger pîlaneke wisa hebe. Lê, ezmûneya guhertina eicîma Iraqê ya berê dubare nebe. Ango, çawa Emerîka, welatên ereb ji guhertina ricîma Iraqê dûrxist, ji ya guhertina ricîma Sûrî dûr nexe, û rola wan di vê pîlanê de hebe. Ango, herdû navendên cîhana ereb û Emerîka li ser guhertina ricîma Sûrî îdî lihevkirine, lê tan nuha, li enternatîfê vê ricîmê digerin.

Li ser asta hindirîn, û bi taybet, di werê mafên mirovan û pirsgirêka kurd de, her ku diçe, rewş xerabtir dibe. Û tvlî ku serokkomaera Sûrî Beşşar Elesed, sozên xwe derbarê dana nasname Sûrî jibo kurdên bê nasname li vê welatî, dubar kir, lê ta buha, tu gavên ber bi çav, di vî wearî de nehatine avêtin. Tersî vê yeke, anîna zêdetir 150 malbatên ereb li navçe ya Şeddadê ya ereban, ji aliyê ricîma Sûrî, û niştekirina wan di navçeya Dêrikê, di Kurdistana Sûrî de, ketiye rojeva kurdên Sûrî. Partî û rêxistinên mafên mirovan yên kurdan li Sûrî, li vê kiryarê dinerin weke vejandina pirojeya kembera erebî, ya nijadperest, ku ricîma Sûrî, bi aramanca çêkirna guhertinên demografî li herêmên kurdan, di navbera salên 1975 heya 1985 pêkanî. Bi nerîna min, armanc û metirsiyên vê kiryarê ji wisa mezintirin. Ricîma Sûrî bi anîna 150 malbatên ereb, yan 1500 malbat, herêmên kurdan, dê nikarbe guhertineke demografîk di herêmê de çêbike. Ew jî vê yekê baş dizane. Lê mebest ji vê kiryarê, sîstema qurucîtî li Kurdistan Sûrî pêkbîne, çawa ku ricîma Turk li Kudistana bakur pêknaiye.

Yek ji mebestên ricîmê ji çêkirina pravakasyona 12 adarê li bajarê Qamişlo, ku bû sedema serhildana kurdên Sûrî, wê çaxê, anîna artêşa xwe herêmên kurdan. Û weke tê zanîn, niha tugaya 4 an, ji atêşa Sûrî, û di gel çekên giran û tang û topên dûravêj, îro li herêma Cizîrê ye. Û her kes dizane, ku ji roja Sûrî ava bûye, ti carî artêşa wê nehatiya vê herêmê, û nuha li vire. Û hemû endamên hêzên ewlekariyê û polîs nebesin, pêwistiya togaya 4 an bi hin kirêgirtî û qorocî heye. Dêmek, piştî serhildana 12 ê adarê sala 2004 ê, îdî ricîma Sûrî ji herêmên kurdan ditirse, û guman dike ku eger hêzên derva tiştek li himberî ricîmê bikin, herêma yekemîn ku serîhilde, dê ya kurdan be. Ango, ti nîşanên ku dê ricîma Sûrî, pirsgirêka kurd bi şêwazeke aştiyane çaerserbike, di asoyan de xwiya nakin. Berovajiyê vê yekê, xweiya dike ku ricîm amadekariyên şer dike. Û tiştê vê nerînê dide pêş, gefên serokê Sûrî ku di axaftina sûndê, li pêşiya parlmantoyê, di tîrmeha 2007 de, li kurdên Sûrî xar, û got: " eger piştî em mafê nasnamê bidin we, û win tiştên din ji me bixwazin, em ê vê yekê weke lîska bi ewlekariya welêt bibînin". Û cihê mixabiniyêye ku partî û siyastmedar û rewşenbîrên kurdên Sûrî vê yekê nabînin, yan naxwazin bibînin...!.

Li gorî tiştên me di jor de got, ricîma Sûrî di qunaxeke çarenûsî û nazik de derbasdibe. Û şensê hemê ihtîmalan heye ku pêkbên. Û jibo xwe ambargoya herênî û navnetewayî derîne, û xwe ji dadgeha navnetewayî ya jibo kuştina Elherîrî dê lidarkeve, xwe dûrbike, tenê li pêşiya ricîma Sûrî maye ku welat têxe nava şereke bi Israylê re, da netewên yekbûyî û hemî welatên cîhanê û yên ereb yên girîng, têkevîn nava hewldanan bi ricîma Sûrî re, da şer saweste. Bi vê yekê, Sûrî xwe ji embargoyê derxe. Û eger ev pêk were, dê Sûrî têkeve nava tevilheviyeke mezin. İja, pirs ev ku: Kurdên Sûrî, ta çi radeyê, ji van ihtîman re xwe amade kirne?. Ev e ku cihê guman û metirsî û lêgerîn û lêpisînê.