Salih Bozan

BINGEHA KEMALÎZMÊ JI KU HAT..?

Di despêka sedsala bîstan de imperetoriya Osmanî gîşte dawiya xwe ya dîrokî, û rû bi rû li heber hilweşandinê bû. Zanyar û dîroknas li ser vê hilweşê kûr û berfireh sekinîn, gellek sedemên dervayî û yên hundirîn vekolandin.
Bi nêrîna min sedemên sereke ji bingeha avabûna vê imperetoriyê derketin; çi ji aliyê aborî û civakî de, û çi jî ji aliyê siyasî û ramyarî de. Gava nejdevanên Osmanî hatin vê herêmê, ew di bin ala îslamî de hatin, û imperatoriya xwe ya reş û pehin bi nasnama îslamî damezirandin. Wê çaxê gelên herêmê gîşkî îslambûn, û dijî hatina Osmaniyan û desthilatiya wan bi tûndî nesekinîn. Ênku li hember Osmaniyan derketin hêzên desthilatdar yên herêmî bûn. Ev hêzana dewletên bi çûkb ûn, mîrnişîn bûn, bi navê xelifeyê Bexdayê hukimdikirin. Vana dijî Osmaniyan derketin ji bo berjewendiyên desthilatdariyên xwe. Û ji berku berjewendiyên wan dijî hevbûn, wana nikaribûn hezên xwe bi yek kirana û ev nejdevanana paşda li welatên wan vegerandana. Hêza ku ji aliyê îdiyolojî hember Osmaniyan derket dewleta Sefewî ya Şîî bû.
Gelên îslamî yên sinnî deshilatiya Osmanî weke xelîfeta Merwanî, Ebasaî hesibandin. Ji aliyekî din ve dewleta Osmanî Îslamiyeke kosmopolît dajot. Di bin sîwana wê de gellek milet hebûn, û ti ramanên toranî di paş vê dewletê de wê çaxê tinebûn.
Ta dawiya sedsala nozdan, gelê Tirk nasnama xwe di Îslamê de didît. Dîroknas Lewis dibêje:"ti milet ji milliyên ku ketin Îslamê weke Tirkan netewa xwe di vî olî de asemlasiyon
Hemû zanyar û siyasetmedarên Tirk bi kultûra imperetorî perwerdebûn, û gelên di bin konê wan de jî, bi vê kultûrê perwerdekirin. Wana wê demê hace ramanên itnikî, regezî, netewî tinebûn.2
Gelo bingeha vê kultûre çibû?
Di teoriya avakirina imperetoriyê de, Osmaniya çi bi darê zorê, û çi bê ceng kirin bin destên xwe, milkên xwe dihesibandin; cografiye, û miletên di van cografiyan de dijîn. Birokrasiya eskerî, paşa û feodalistên Osmanî weha difikirîn, û zagonên xwe li ser vî bingehî dadihanîn: "Mûlkê Osmaniyan nayê firotin, nayê parvekirin, belê li hember xizmeta wek mafê teserufkirin tête dayîn".3
Di nav miletên ketibûn bin desthilatiya dewleta Osmanî, miletên xiristanîn berî gîşkan bi ramanên rizgariyê mijûl bûn, ji bilku tevgera ronakbîrî û hişyariya netewîtî ya gelên Ewropayê bandora xwe yekser li wan dikir; çi di halê raman û siyasî de, û çi di halê civakî de. Loma berî hemû gelên bindestên vê imperatoriyê, gelên xiristiyan berberî û hovîtiya vê dewletê didîtin. Rewşenbîrên van gelan çi li ser Tirkan siyasetmadarên Ewropî û rewşenbîrên wan digotin dixwendin. Wek nemûne serok wezirê Birêtaniya li ber dawiya cenga cihanê ya yekemîn di axavtinek xwe de dibêje: "Tirkan welatê mêzobotamiya -landika şaristaniya mirovahiyê- teqle beyabaneke zuha kirin, gereg Tirkên sitekar nehêlin careke din van deran bişewitînin hilweşînin.".4
Ev nêrîna hanê, hinek nivîskarên Tirk jî hîro aşkere dibêjin: "Em nûnerê miletekî ne, ku di bin barî guneh û pêkanîna kujtar û qetilamên dijî gelên din de ne".5
Bi rastî vê imperetoriyê karîseteke mezin bi ser gelên herêmê de hanî, û ta niha ji bandore vê karîsetê hîn bi temamî rizgar ne bûne. Ji bilku ev imperetoriya bê kultûr bû, imperetoriya nejdevanan bû. Herweha pêşeroja pêşketinê li hember van gelan bi sed salan girt, û kultûr û kelepora wan wêrankir.
Tirkên desthilatdar ji sedsala nozdan û vir de dixwestin hemû gelên imperatoriyê di teoriya imperetoritiyê de asimlesiyon bikin, û li dawiyê wana zanibûn ku iperetorî ya wane. Di mejiyê birokrasiya tirkan ya leşkerî û ya sivîl teoreya desthilatdarperestî çêbûbû " şert û mercên bingehîn û serke ji bo hemû gelên imperatoriyê bi hev re bijîn, qebûlkirina netewên ne Tirk serdest û desthilatiya Tirkane ".6
Lêbelê dewleta Osmanî di sedsala dawiya xwe de nikaribû xwe nûdem bikira. Ji aliyekî de Ewropa di hemû warî de pir pêş ketibû, û nema ev imepretoriya tiyokrat (theokrat)dikare li ber firehbûna kapîtalîzmê, û careke din navendîkirina aboriya cihanê asteng bisekine. Rakirina wê ji holê bû mercek ji mecên pêkanîna zagonên kapîtalîzmê, ên aborî berî yên siyasî.
Weke ku lêkolîner aşkere dibêjin, ramanên rizgarî, û netewî di vê imperetoriyê de ji du jêderan derketin. Ji aliyê ramanên siyasî de kapîtalîzmê ev gelên di bindesî imperetoriya Osmanî de ji bo berjewendiyên xwe hişyarkirin, ji aliyê din ve hewildana Tirkan ji bo gelên din asimlasiyon bikin, dijberiya van gelan dijî Tirkan xortkir.
Ez dixwazim li vir bibêjim ku ramanên netwî li cem Tirkan û gelên di bindestî wan de bûn bi hevre derketin. Lê ramanên netweî li cem Tirkan kerektera şofînîstî girtin di nemûna M.Kemal de, a li cem netewên bindest bûn kerektera azadiyê û rizgariyê. Yanî gelê Tirk dereng gihîşte van ramanên xwe yên netewî. Wana tevgera hişyarbûna netewî ya li Ewropayê pêkhati bû deren fêmkirin.6
Gava gelê Tirk rû bi rû li hember tevgera rizgariya netewî ya gelên bindest sekinîn, wê çaxê ji xwe pirskirin, gelo em Tirk kînin?.
Tanêr Akcan dibêje ku nasnama netewî ya Tirkan dereng derket ser şanogeha dîrokê.7
Rojhilatnasê meciristanî Vambery di sala 1898 de weha dibêje: ".. min li Istenbolê kesekî ceddî nedît, ku bi doza netewitiya Tirkan yan bi zimanê tirkî dipenije".8 Ramyarê tirknetewî yê li cem Tirkan bi navûdeng Diyakok Elb bala xwe hat ser dîroka tirkiyê, piştî ku sala 1896an pirtûka Liyon Kahon yê cûdî, ku li ser Tirkan nivîsî bû xwend. Diyakok Elb aşkere dibêje: "gava ez gîştim Istenbolê, pirtûka yekemîn aku min xwend, pirtûka Liyon Kahon bû, min dît weke ku ev pirtûka ji bo Tirkan bi hestên netewperestî germbike hatiye nivîsandin ". 9
Ez dixwazim bibêjim ku ramanên siyasî û neteweperestî yên M. Kemal dijî netewên di bindestî dewleta Osmanî de bûn ji du jêderan hatin. Ji kelepora siyasî ya Osmaniyan dijî gelên ketibûn bin destî wan, û ji daxwaza wî çawa vê desthiladariya Tirkan nûdem bike, bidomîne, û rê li hember rizgariya van gelan bigre.
Ji bo em vê armanca wî fêmbikin gereg em ji xwe pirskin: gelo kelepora Osmanî di vî warî de çi bû..? :
1.Tirk avakarên şaristaniya cihanî nin.10
2.Tirk netewa hukimdare ji bo serweriyê li gelên din bike.11
3.Di nav komcivînên Osmanî de, wê Tirk cihê pêşeng bigrin, ji bilî
piraniya wan, jîrîtî û taybetmendiya itnikiya wan e din.12
4.daxwazên gelên di hundirî imperetoriyê de ji bo dêmokrasiyê, ev daxwazana dijî hebûna Tirkan e.13 (û ta niha siyasetmedarên Tirk weha difikirin).
Kemalîzm ji van jêderan hat, û bi rastî M. Kemal tiştekî nû nehanî(win li cilên wê yên ewropî me nêrin), ew li ser van bingehan meşiya û ramanên xwe yên siyasî lihevhûnandin.
Gereg Kurd nekevin gumanan, kemalîzm daxwazên Kurdan e demokrasî dijî xwe dibîne, dijî berdewamiya deshiatdariya xwe. Kemalîst berî Kurdan dizanin ku dewleta wan li ser binpêkirina gelên din avabû ye, û ew xwe tenê warisê paşmanên (mîrasê) osmaniyan dihesibînin, ne kes şerîkê wane, tew ku kî daxwazeke xwe ji vî paşmanî bixwaze, gereg ji holê rabe, bi çi babetî dibe bira bibe, nemûne qirkirina Ermeniyan di sala 1915an de, koçkirin û asimlasiyon Kurdan bi awayekî sistamatîk.
Kemalîstan mîna Osmaniyan li tevgerên rizgarî yên netewên bindest dinihêrîn wek tevgereke xiniz (xiyanet). Philip Robinson dibêje: (gelê Tirk ta niha li hişyariya Ereban dinihêre wek xiniziyeke mezin ).14 Û weha li bangewaziya Kurdan, ji bo mafên xwe yên gerdûnî hîro dinihêrin, û şervanên PKK bi xinzî tewanbardikin, û dengê aştiyê, diyalogê nabihîsin.
_______________
1.Bernard Lewis: Modern Turkiyenin Dogusu. Ankara 1988 s.327.
Wergera erebî. Rûpel- 21.
2.Philip Robinson: Turkey the middle east. Wergera erebî. Rûpel- 26.
3. M. Emîn Aslan. Siyaseta netewî û helsengandina tevgera netewî ya Kurdan.
Istenbol 2002. Rûpela -162.
4.Taner Acam: Tûrk ulusal kimligi ve Ermeni surunu. Stanbol.1993.
Wergera erebî. Rûpel- 31.
5.jêdera berê. Rûpel- 11.
6.jêderê berê. Rûpel- 44.
7.jêdera berê. Rûpel-21.
8.jêdera berê. Rûpel-19.
9.jêderê berê. Rûpel- 19.20
10.jêdera berê.rûpel- 33.
11.jêdera berê. Rûpel- 36.
12.jêdera berê. Rûpel- 35.
13.jêderê berê. Rûpel-39.
14.Phlip Robinson. Jêdereke berê. Rûpel- 23
 

ji bilî nivîsên ku bi navê Hevgirtina rewşenbîran û bi navê malpera rojava. netê
werin weşandin, her nivîskarek berpirsê naveroka nivîsa xwe ye!