Werger: Welîd Murad

Kalemêrek bi berçavkek dora wê hesinî û bi kincên gelekî bi toz li ser keviya riyê rûniştî bû. Di ser pira pan re, erebe, kemyon, mêr, jin, û zarokan rûbar dibirîn û derbasî aliyê din dibûn. Erebeyên ko qantiran ew dikşadin, di wî kaşê newalê de li pişt pirê û li jor ditewtihîn. Leşkeran alîkarî dikir û destên xwe di nav parsiwên çerxên erebeyan re radikir in, dako bi hemû hêza xwe rakin jor û erebeyan bi pêş de kaş bikin. Kemiyonên barkirî ji bo xwe ji wir derxîn in, bi çetinî û giranî kar dikir in. Cotkaran bi gavên mezin û bi hêz xwe berdidan nav wê toza ko dida kabokê. Lê kalemêr li wir rûniştî bû, bêyî xwe bilebitîne. Ew gelekî westiyayî bû, dako hîna dîsa bi rê ve biçe.
Ew ji erkê min bû, ko pirê ji seriyekî ta seriyê din bibrim. Da ko zêrevaniyê li seriyê pirê ê aliyê din jî bikim, heya bi wan cihê ko dijmin karîbû tê re derbas bibe û da bi wê naskirinê çareyekê bibînim. Min ev kar qedand û dîsa di ser pirê re bi şûn de vegeriyam. Niha li wirê gelek erebe nema bûn, û kesên peyade jî hîn hindiktir bûn, lê kalemêr her li wir bû.
“tu ji kûderê yî?” min jê pirsî.
“ji San Carlos”, wî got û bişirî.
Ew cih û warê wî bû, û ji wê kêfa wî anî, bîranînên wî vegerandin, û hişt bibişirê.
“ min zêrevanî û şivantî li ajelan dikir”, wî da xuyanîkirin.
“wilo”, min got û bêyî ez di tevî bighêjim.
“erê”, wî got, “ tu dizanî, ez mabûm, da ko şivantiyê li ajelan bikim. Ez yê dawiyê bûm, ko dev ji bajarê San Carlos berda.”
Wî ne mîna şivanên pez û ne jî gavanên çêleka xuyanî dikir û min bala xwe xweşik da wan tiştên wî ên reş bi toz û riwê wî ê esmer û bi toz û berçavaka wî dor hesinî û min got:
“ ew çi ajal bûn?”
“ajalên ji her nifşî bûn”, da xuyanîkirin û serê xwe hejand.
“diviyabû ez wan li pey xwe bihêlim.”
Min çavdêriya pirê û Ebro-Delta ê dixuyê ji welatekî efrîka ye û balkêş bû dikir, bê wê hîna ev çiqasî dî bidûmîne, berî em dijmin bibînin, û di wê demê tevî de min guhdariya wî dengê pêşî û nizim dikir, ko hertim li ser bûyera nezelal gazî min dikir, dibêjê min pêwendiyên xwe bi vî mêrikî re deyne, û hîn kalemêr jî her li wir rûniştî bû.
“ ew çi renge ajal bûn?“ min jê pirsî.
“ew bi tevayî sê ajal bûn”, da xuyanîkirin. “ ew du bizin û kitikek bûn û dû re hîn çar cotên kevokan.”
“û diviyabû tu wan li pey xwe bihêlî?” min pirsî.
“erê, ji ber Topê. Qumendar ferman da min da ez bi pêş de herim, ji ber Topê.”
“ û gelo malbata te tune ye?” min pirsî û pê re çavdêriya dawiya pirê li aliyê din kir, hinga li wir cotek erebe ko ew ên dawî bûn xwe bi keviya newalê ve berdidan xwarê.
“Na”, wî got, “hew ajal bûn, ên ko min dan xuyanîkirin. Bêguman tiştek bi kitikê nayê, kitikek bi serê xwe bikêrî xwe tê. Lê ez nikarim bînim ber çavên xwe bê wê çi bi serê ê din were.”
“bi hişê xwe yî siyasî tu li aliyê kê yî?” min pirsî.
“ez ne siyasetmedar im”, wî got. “temenê min heftê û şeş sal in. Ez niha diwanzdeh kîlometreyan bi rê ve çûme, û ez guman dikim, êdî niha ez nema dikarim bihtir herim.”
“ev der ne cihekî başe ji boyî mabûnê”, min got. “hegr tu karibî, li wêderê li jor, cihê celde lê dibî duriyan û bi aliyê Tortosa de diçe li wir kemiyon hene.“
“ez dixwazim hinekî bimînim”, wî got; “û dû re ez dê herim. Ma ew kemiyon bi kû derê ve diçin?”
“bi aliyê Barcelonayê ve”, min jê re got.”
“ez kesî li wê hêlê nas nakim”, wî got, “lê gelekî spas ji te re. Careke din zor zor spas.”
Wî awirek westiyayî û bê wate di min veda, dû re got, li vir divê dîsa xemên xwe bi kesekî re par ve bike:
“tiştek bi kitikê nayê, ez vê dizanim; mirov ji boyî kitikekê divê ti hizr û mitaleyan neke. Lê yên din; tu çi hizrê baş li ser yên din dibînî?”
“off, dibe ew ê gelekî baş bin di nav tevayiya vê serkeftinê de.”
“tu ji vê bawer dikî?”
“çima na?“ min got û min pê re çavdêriya kaşê li ber qeraxa çem kir, cihê ko niha erebe li wir nemane.
“ lê ma teyî di bin Topê de çi bikirane, li wî cihê ko ez ji ber Topê bi pêş de şandim?”
“ma hinga te gerzelên kevokê xwe vekirî hiştin?”, min pirsî.
“erê”
“di pey re wê bifirin.”
“erê, ya rast wê bifirin. Lê yên din? Çêtire mirov li ser yên din hizr û mitaleyan neke”, wî got.
“heger te xwe vehesandibe, ê min va ezê herim”, min wisa lezgînî kir. “rabe ser xwe, û niha hewil bide ko bi yekcarî here.”
“spas”, wî got û rabû ser xwe, lê bi vî alî de û bi wî alî de tewtihî û di pey re xwe li ser piştê di nav tozê de dirêj kir.
“min şivantiya ajalan dikir”, wî bi wê awaza sist û kelevajî got û nehwirand, lê ne ji min re. “belê hew min şivantiya ajalan kiribû.”
Yekî nedikarî tiştekî pê re bike. Ew roj ya cejna pîroz bû, û faşîst li himberî Ebro bi paş de vedigeriyan. Ew rojek tarî bû, bi ewrên bilind nixumandî bû, ji ber wê jî belafirên wan li asmên xuya nedikir in. Eve û rastiyeke, ko kitik ji bo xwe bikêr tên, hertişt li gorî kêfa kalemêr dibû.



Jiyan_pêvajo_berhem

Nav:
Navê wî: Ernest Miller Hemingway ye
Navê bavê wî:Clarence E. Hemingway, bijîşk û nêçîrvan bû.
Dayîkka wî:Grace E. Hemingway, stranbêj bû.
Zayîn:
Ji dayîk û bavê xwe re, ji nav şeşan ew zaroka duyemîn bû. li Oak Park, ko bajarekî biçûke li nêzîkî Chicago li Emerîkayê, di bîstûyekê Tîrmehê de sala 1899ê ji dayîk bû ye.
Salên dibistanê:
1913_1917
di navber van salan de, çûye dibistana bilind li Oak Park. Di wî çaxî de, E. Hemingway bi bavê xwe re Masîgirî û nêçîrvanî dikir. Û herweha werziş dikir, pirtûk dixwendin, gotarên destpêkê di rojnameya dibistanê de dinivîsîn.( bêguman ev tev dikir di ber gelek karên niştimanperwerî li ser projeyên pêşdebirina wêje û edebiyatê.)
wisa berdewam kir heya diploma xwe di meha pûşperê de sala 1917ê de wergirt.
Destpêka xebatê:
1917_1918
di van salan de, dibê gotarnivîs û peyamnêr (nûçegihênê herêmî) ji (Kansas City Star) re. Lê di nîsana sala 1918ê de, dema cenga cîhanî yekemîn despê dike, berê wî dikeve Ewrûpayê de û di ser Parîsê re diçe Eniya şer ya Îtaliya yê.
Ew mîna leşkerekî azad erkê leşkeriyê dike,(pileyek serbazî rûmetdarî û sitêrikekê werdigrê), dibê ajokerê turumpêla Ambulansê ya xaça sor, ko bi taybetî di warê tenduristiyê de, girêdayî artêşa îtaliyayê bû.
Di heştê tîrmehê de sala 1918ê û berî cejna zayîna wî bi du heftiyan, di Eniya şer ya(Piave) de birîndar dibe. Birînên wî jî pir mezin û dijwar bûn. Loma di meha çileyê paşîn de ji sala 1919ê dîsa Ernest Hemingway vedgerê Emerîkayê. Û li karê rojnemevaniyê dizîvirê.
Di sala 1920ê de dibê nûçegihên û gotarnivîs ji (Toronto Star Weekly) û (Toronto Daily Star) herduyan re.
1921_1924
di van salan de, Ernest Hemingway û jina xwe Haley Richardson ko ew ji (St. Louis) bû, li Parîsê rûdinin. Û ew di wan salan de dibê peyamnêrê derve ji bo (Toronto Star Weekly).

Ernest Hemingway ji ezmûneyên jiyanê û dijwariya wê hîn bûbû, loma her wî berxwedan kiriye û bi têgihiştin tevlî xebata mirovantiyê bûye û tiştên nirxdar pêşkêş kirine.
Ernest Hemingway dibêjê:
“kîjan dibistan ya herî başe ji kesekî re, ko dixwaze bibe nivîskar? Bêguman ew zaroktiyek çewisandiyî ye.”
“heger te sê tişt di jiyana xwe de kiribin, tu dikarî bi berdewamî biramî_ Masîgirî, nêçîrvanî û dawî bixwîne_ û heger tu di hemû jiyana xwe de, di bin bandora bivê-nevê de rawestiyayî be da tu binivîsînê, bîne bîra xwe ko xwe hîn bikî.”
“divê mirov normal nivîsandina hevoka zelal û bi wate bizanibe. Ji ber ko ew ya bandora xwe li her kesî dike.”
Çaxê mirov bala xwe didê jiyana E. Heminway, tê xuyanîkirin ko jiyanek pir tîre û dewlemende, tije bizav û ezmûne ne. Li gelek ciyan geriyaye nemaze li ewrûpa, di cenga cîhanî de bûye serbaz, masîgirî, nêçîrvanî, û mijûliyek zû bi karê rojnemavaniyê heye. Van tevan bandorek mezin li hişê wî yê torevanî kiriye, û hiştiye di nivîsandinên xwe de, bibê mîna alavekî wênekêşanê, wisa jî hevoka zelal hertim nivîsiye. Ev di berhemên wî yên destpêkê de xuyaye.
Berhemên wî yên destpêkê di salên 1923ê û 1924ê de li parîsê hatine weşandin:
(Three stories and ten poems), sê çîrok û deh pexşan
(in our time), di dema me de
di vê dema niha de, ev herdu pirtûk derbasî nav pirtûkek din bûne,(49 stories). pirtûkên navbûrî û hinek nivîsandinên E. Hemingway ê di rojname û kovaran de hatine weşandin, bi hev re hatine civandin.
E. Heminway hejmarek pir mezin ji berheman afirandine, ji beşên tore î cur bi cur. Gotara rojnemevanî, çîrok, kurteçîrk, pexşan, û Roman nivîsandine:
1. three stories and ten poems-Parîs-1923, (sê çîrok û deh pexşan)
2. in our time-Parîs-1924, ew hijdeh beşên kin in û bêyî sernav in.
3. in our tim-New york(Bony&Liveright)-1925, di nav bergê vê pirtûkê de pengek kurteçîrok hene. Ji wan: Indian Camp, the Doctor and the Doctor`s wife, the end of something, ....hbd.
4. in our time2. New York- 1930, çapa nû
5. the Torrents of spring-New York 1926
6. today is Fridy-Englewood, New Jersy-1926
7. the sun also Rises-New York- 1926
8. men without women-new York-1927, naveroka vê pirtûkê bi gelek kurteçîroka xemilandî ye. Ji wan: the undefead, in another contry, hills like whit Elephants,....hbd.
9. a Farewell to arms-New York-1929, ew Roman e.
10. introduction to kiki of Montparnasse.-New York-1929
11. Deth in afternoon-New York-1932
12. god rest you merry gentlemen-New York-1933
13. winner take nothing-New York-1933, (kurteçîrok)
14. green Hills of Africa-New York-1935
15. to hav and hav not-New York-1937
16. the spanish Erth-cleveland-1938
17. the fifth colum and the first forty-nine stories-New York-1938, (kurteçîrok)
18. for whom the bell tolls-New York-1940
19. men at war, the best war stories of all time-New York-1942
20. voyage to victory, an eyewitness report of the battle for a normandy beachhead-New York-1944
21. across the river and into the trees-New York-1950
22. the old man and the sea-New York-1952-(Kalemêr û derya), li ser vê romanê xelata Nobil wergirt.


û gelek pirtûkên din ji berhemên wî hatine amadekirin, nemaze ji ên di kovar û rojnameyan de weşandibûn. Wek vê hejmarê û bihtir li ser jiyana Hemingway û berhemên wî hatine nivîsandin.
Bêguman Hemingway rolek girîng lîstiye di pêşdebirina astê wêjeya cîhanî û navnetewî de. Berhemên wî hatine wergerandin bo bihtirîn zimanên zindî li cîhanê.
Wî di sala 1954ê de xelata Nobel ya toreyî wergirtiye.
“mirov her wê bimre lê nabê bêhêvî bebe”
bi nivîsandina romana xwe (kalemêr û derya) di sala 1952ê de giha cihekî pir bilind di afirandina hunerê de.
Bi sedan pexşan û kurteçîrok di kovar û rojnameyan de hatin weşandin û pirtûk ji wan amade bûn. Gelek nivîskarên cîhanî piştî cenga 1945ê daneser şopa Hemingway di nivîsandina kurteçîrokê de, nemaze li Elmaniya.
Wek nimûne ji çîrokên wî re, (The old man at the bridge), kalemêrê li ser Pirê, di sala 1938ê de weşandibû, ez werdigerînim zimanê kurdî: