Kemal Tolan

Ji xwe gelek dîroknas, zane, nivîskar, lêkolînvan û gelek kesên wekî dinê nivîsandin e, dibînin, dixwînin û dizanin ku çiqas civak û dînê li ser ruyê vê erdê hene, di tevan de li goriya dem û dewranan reform çêbûne û ji vir û pêde jî tû evdên Xwedê nikaribin li hemberî van guhastinên xwezayî rawestin. Gava ez bi vî çavî li rewşa civak û ola me kurdên Êzdî dirênim, dibînim ku di nav civak û Êzdiyatiya me de jî timî reform çêbûne û vêga li Ewrûpa yê jî li gor xwastin an jî ne xwastinin me gelek reform di urf û adetên me de çêdibin.

Lê, ez bi xemgînî dibînim û dibihîzim vêga hêjî hinek dîroknas, zahne, nivîskar, lêkolînvan û hwd. merivên Kurd û xerîb ku Êzdiyatiyê nas nakin hene û dibêjin, „di Êzdiyatiyê de reform çê nabin û divê di Êzdiyatiyê de reform çêbivin.“ anjî wan reformên çê buhne nabînin. Lewma jî dixwazim niha ji bo agehdarî yê hinek guhastinên ku di nava vî çihl salê (1964 -2005) derbas buyî de, bi taybetî yên ku min li ewrûpa yê şopandine û çêbû ne birêz bikim.

EW TIŞTÊN KU BERÊ JI BO JIN Û MÊRAN QEDEXE Û GUHNE BÛN ÎRO KÊM BÛNE

Ji jin û mêrên Êzdî re gune ye ku;
• bi dawa xwe bi şihête(bi kesên ne ji dînê xwe û ne dirêya xwe de bikeve têkiliya cinsî)
• por, ser û ruyên xwe di roja çarşemê de çêke û xwe bi aletên xerîban biqusîne,
• tifî kesekî bike û xuzî yanjî tifa xwe bavêje nava agir ,avê û êrdê ,
• gotinên xerab ku weke îblîs,nal, lanet, şeh, ahrî û hwd.ê yên bi şe.. dest pêdikin bibêjin.
• ji Xêzika êzîdî derketina û tayekî tenê jî ji simbêlên xwe biqusîne,
• di roja çarşemê de beravê bike û xwe bişûşta yanjî bi kulfetê xwe re biketa têkîliya cinsî,
• bitenê qelenê qîz-keça xwe ji yên Êzdiyên dinê zêdetir bikira,
• qîz anjî keça xwe bişîne dibistanan,
• keç û kur(lawik)ên meriv bi şîreta bav û diya xwe nekra û weke xwastina xwe bikra,
• di meha nîsanê de bûka ji mala bavê derxîne û bizwiciya,
• bi reza dilê xwe tenê dev ji kulfetê xwe berde.,
• li ser milê xwe re bizivire li evdekî/e xerîb û ne dirêya xwe de birêne , çavê xwe jê re bişkandina û awir bidana yê,
• li merivên ku libasên tenik lixwekirî anjî laşên wan tazî ye birêne,
• ji salê carekê fitoh û zekat ji nav malê xwe dernexîne,
• lawikên xwe sinet nekin û biska lawikê xwe bi destên şêxê xwe hilneniyne û whd.

Ji mêrên Êzdî re guhne bû ku ;
• xwe weke jinan derman bike û libasan lixweke,
• kirasên ku Pêsîr(Tokê)a êzî tê de tûnebûna û binkirasê ne xurû spî bûna, libasên ku rengê şîn tê de hebuna anjî yê jinan û yên tenik ku laşe meriv têde xwanê bikira lixwekirina,
• destava (tuwaleta) bê hemet anjî li şipiyan avrijandinê(bimîze) bike,
• ji salekê zêdetir ji cem jin(kulfetê)a xwe dûr bikeve,
• bi keseke ku biryara dê û bavê hatî hilbijartin re ne zewice,
• û whd.

Ji jina Êzdî re guhne bû ku ;
• destên xwe bidana destên hinek kesên xerîb,
• bi tenê li ba xerîban rûniştan, xwarin anjî vexwarin bi wan re bixwara û bi xerîban re bileyîsta, kêf û henek bikra,
• bi kesekî ku biryara dê û bavê hatî hilbijartin re ne zewice,
• çiqas libasên ku rengê şîn tê de hebuya û binkirasê ne spî bûna, kincên mêran, mil û bejin qut, yên tenik ku laşe meriv têde xwanê bikira û ji xeynî rojên şînê pêve libasên xurû reş bûna lixwekirina,
• kum, çahrik anjî kevnikek ne avîtina ser serê xwe û serqot bigere,
• zaroka xwe ji ber xwe bike anjî li dijî çêbûna zarokan derkeve û whd.

HINEK URF Û ADETÊN KU DOH FERZBÛN Û ÎRO NA

Heta van salên dawî jî, ji jin û mêrên Êzdî re ferz bû ku;
• biçine ber ziyaretan û tuaf bibin,
• destên kesên dûnav be paçû bikin,
• bira û xwa axretê ji xwe re bigirin,
• mahra zewaca xwe beyî şêxan nebirin,
• her rojên êvara înê nanê miriyên xwe derxînin,
• li herciyê ku gava tîrêjên rojê derdiketin û kesî xerîb ne li wirbûna êrdê paçû bikin,
• sond û adên xwe bi navên Rihaniyan(Siltan Êzî, Şêx Adî, û hwd.ê)Kulik, Xerqe, Roj, Heyv, Stêrkan,Tahmên xwarinê, Ziyaretan û hwd.ê bikin.
• ji bo qisûmet, bela, teşqele û hwd.ê çênebin, timî rojiyan ji bo Xas, Qelender, rihanî , Kulik, Xerqe, Roj, Heyv, Stêrkan, Ziyaretan û hwd.ê bigrin û ji bo wan xêra bikin..
• Hemû Dawetnebî û Cimayiyên ji bo Rihaniyan(Siltan Êzî, Şêx Adî, û hwd.ê)Kulik, Xerqe, Berat, Roj, Heyv, Stêrkan hwd.ê çêbikin,
• bi xêra rojên îd, erefat, cejnên pîroz û whd.ê biçine malên hevûdinê û bi bihevûdinê re rûnên, nan bixwin, aşîtiyê di nava xwe de çêbikin. û whd.

Vêga li Ewrûpa yê kêm jin û mêrê Êzdî ;
• Îd û erefatên xwe çêdikin û diçine ber ziyaretan tuaf dibin,
• destên kesên dûnavên xwe paçû dikin,
• ji xwe re bira û xwa axretê digirin,
• mahra zewaca xwe bi şêxê xwe dibirin,
• di rojên êvara înê de nanê miriyên xwe derdixînin,
• li herciyê ku gava tîrêjên rojê derdikevin paçû dikin,
• êdî bi navên Rihaniyan(Tawisî-Melek Siltan Êzî, Şêx Adî, û hwd.ê)Kulik, Xerqe, Roj, Berat, Heyv, Stêrkan,Tahmên xwarinê, Ziyaretan û hwd.ê sond û adên xwe dixwin.
• Xwarin û vexwarina ji bo xêra Xas , Qelender, Milyaket û hwd.ê derdixînin, Dawetnebiyan û Cimayiyan çêdikin,
• di rojên îd, erefat û pîroz de diçine malên hevûdinê û bi bihevûdinê re rûdinên, dawet dikin û aşîtiyê di nava xwe de çêdikin. .
• Kêm kesên dûnav ji bona olê ruyê xwe berdidin, Xerqe li xwe dikin anjî dikarin Xerqe çêkin,
• Îbadet û duha yê xwe dikin, û whd.



HINEK REFORMÊN LI SER XWARIN Û VEXWARINÊ

HETA VAN SALÊN DAWÎ JÎ
• Tû evdê Êzdî goştê xenzîl(beraz) ne dixwar û ji xeynî wê her kesekî pêle şûna cîhê lingê xenzîl bikira guhne bû
• Hinek qismên Êzdiyan goştê dîk, masî, xezal(Pezê Şêşims) û whd. qet ne dixwarin.
• Êzdiyan zêde araq(alkol) venedixwarin, ne diçune sînema, meyxana û lokalan. Kelem, xas(marol), fasule, şiklekî kundir(bi taybetî hinek şêxên-Fexran) û whd. ne dixwarin.
• Êzdiyan destkujê jinan, mêrên ku ne sinetkirî, heywanên (fetisî)heramçuyî û xwarina ji ber xerîban dima ne dixwarin û whd.

ÎRO DI SALA 2005 DE

Ez bawerim li Kurdîstanê hêjî gelek ji van kevneşopên me berdewam dikin. Lê, li Ewrûpa yê îro gelek evdên Êzdî încar van tiştan dixwin û vedixwin anjî kesên ku nexwin û nekin hebin jî kes bi wan dernaxîne.

Li aliyê dinê îro gelek dost û nasên Êzdiyan jî çêbûne, ew jî êdî nahêlin ku kes weke berê urf û adetên Êzdiyan piçûk bike anjî henekên xwe bi Êzdiyatiyê bike.

Bi dîtina min hêja ji kevn de jî tû dîn, evd û rêxistinan nikarîbune li hemberî van buyerên ku li gorî dewran anjî xwezayî têne guhastin derkevin û ewê ji îro pêde jî nikaribin hinek guhastinen çêbivin rawestînin. Ji xwe ji bo ku Êzdiyatî karîbe mîna dewranê berê di pêşerojê de jî bêye saxkirin û xwedî bive, divê tifaq û rêxistbûna me li goriya zeman hêjî gelek mezin bive û em xwe ji bo hinek guhastinên xwezayî ye dinê jî amade bikin. Weke em dibînin, reform jî ne bi gotinan tenê û ne li gor daxwaziya çend evdan çêdibin.
Pêşiyên me hêja di demên kevn de li ser evdên bixwe ne bawer jî weha gotine :
„Kesê ku bi kerî dînê xwe neyê, ew bi kêrî dînekî dinê jî nayê“.