Eger li ba Freud û Foucault, li welatên rojavayî, babetên kultûrî, bi giştî xewn û evîn bin – ji ber ev herdû mijar zanavî diafirînin- ji bo xewn bibe jiyan û jiyan bibe xewn, dako zat/ kesayetî bi pêş bikeve, li welatên rojhilat, mijarên sereke ev in: xewn, êş û evîn , lê ji bo hêzek peyda bibe, ko bikaribe nasnameyê pêkbîne. Lewra jî, metin û tevna kultûr û wêjeya me kurdan, bi taybetî, li derdora afirandina nasnameya giştî û ya kesayetî digere.
Ev jî dibe sedem, ko gelek caran, em, di hundurê hêzeke efsanewî derve de, dixwazin, hebûna xwe, berya nasnameyê teqez bikin û biçespînin.
Bi rastî, piştî min pirtûka helbestvan Abdulkadir Musa xwend, min nexwest pir dirêj li ser binivîsim, ji ber, di gel xwendinê, ez bi tama êşê û çêja wê hatim stirehan û guvaştin, tenê rondik û kelegiryan rêga çareseriya gêjbûn û dilêşana min bû. Deka çawa, dil êş û kovanan neazire:
„ Êdî, ne kolanên evî bajarê biyan min hildigrin
Ne di ezmanê wî de heye piçek
Surra bayê te, li ber pozê min
Carekê, nîv carê bi hêsanî hilma xwe vedi“ Dayik û cendekên gemkirî
Her xwênerek, ko derfet bo wî çêbibe û vê pirtûka A.Musa bixwîne, dê bizanibe, li ber dahênerekî radiweste, dahênrekî, ko êş, azarî, serpêhatî, têkçûn, şikestin û jiyana wî-ya zatê wî-, jêderê hêzeke helbestane ne. Ev helbest ên, an jî ya rast deqên helbestî, yên berê xwêner, didin, hizirînê, bo bikaribe derbasî biyava kûr ya wan deqan bibe û ji xwe eger xwênerekî berhemdar be, dê neşê li ser qeraxan rawestê, dê pêkolê bike, derbasî kûrahiya wate, wêne, hevok û cih û dema helbestê bibe. Kenar û qeraxên helbestê jî, ne kêmtir ji kûrahiya deqî û naverokan, wê ciwaniya êş û kovanan himbêz dikin. Ev hemî jî mirov dikare ji sernavê pirtûkê bi xwe derbîne.: „ Çengê te ez bi firê xistim“ Ev çeng, yê nîşana balindeya ye, ko helbestvan pêk aniye, xwe ji çareçewa karên rojane dûr dixe. Ev çeng ê diyar dike, ko helbestvan berê wî li afirandineke cuda ye, an jî jiyaneke bi çêjeke din, bi êşeke din, di atmosfêreke din din û berahîka her tiştî, bi nerîn û asoyekî din.
Ev bask, per û çeng ê, netenê bilind dibin, lê dikarin li cihê xwe jî bimînin, giyanê wî/wê, evîna wî/wê bigihînin asteyeke bilind, ji ciwanî û hêzeke Episthomoljî di heman demê de. Ev helkehelka peyvyan hêzeke efsanewî dide deqê helbestvan. Bêy ko me bibe û bîne, her li helbesta xwe ya yekem, bo me wî tiştî diyar dike:
„ Bi jor nekeve, lebta bayê bin çengê te
Hêlanka evîna min dihejîne,
min di xew re dibe, û..
xewnên pîrebokan rê kuleka zarotiya min dide. Ber bi jor ve…!?
Ez dê gengeşiyê li ser ciwaniya van deqên Abdulkadir Musa bikim, ne ko cudabûnê di nêvbera pexşan û helbestê de bizanin, lê dê bi pragmatî serederiyê di gel wan bikim, mîna pexşanên helbestî. Ez xwe bi çu pîvan û şihîna ve girênadim, bo ravekirina deqan, lê dê xwe nêzîkî deq bikim, bizavê bikim, bihingivim wan, wan himbêz bikim û wek xwênerekî, bendewarê wê bim, ka dê ev deq çi kartêkirin, li min bikin, min bi kû ve bibin? çawa min bigrînin û li nav govenda êşan min biçikînin.
„ Da dîlan bikin çiya, di şahiya mirina min de
Ez gorî dayê, va ez dimirim..
û buhustek ax nîne ji te ku tê de bergorbibim,
lewra di dilê xwe de, xwe vedişêrim û..
bi min re kovane buxuirek ji gola „Şêxê Doda“
û tayek „Endeko“ ji newala be „ zerahê“ da gora min re kêl „Dayik û cendekên gemkirî
Li ser êş û azariyan, helbestê A.Musa vekirîna, û rengek ji xwendina hevdeqiyê pêdivî wan deqan e. Her wisa jî pêdivî ye, bizanibin, ko deqên helbestê, dikarin xwe bi xwe rabigehînin hev û dikar in bibin bersiva pirsên êş, birîn, bîranîn, biyanî û havîbûnê. Lewra dibînin, ko deqekî bi gelek awayan hatiye vehûnan û her deqek dikare li ser çend beş û zayendên estetîkane parve bibe, Lyrîk, helbest, xweşxiwan û ta sinorê drama jî. Ev deq têkiliyê biyografiya A..Musa û ya mê ne, êşa wan, berfa sipî wek kefen, aşîpa li ber baranê û rîtmên sofiyane. A.Musa, di gel peyvê li keştiya Nûh siwar dibe û carnan li bayî siwar dibe, bi ser çiyan û zozan digihîne û li wan evrazan wateyeke din, bayeykî din, û soyekî din dide wê peyvê:
- Sawa çiya-
Em em in yên ji te danakevin?!
Siwarê keştiya te ne em-Nûhê-,
ger tofana sed û yekê bejî,
em Cûdî ji kolîna dilê xwe danayînin,
bo berztir bibin lûtkeyên Zagros û Bêxêr,
Hindirîn û çiyayê Kurmênc. Sawa çiya
Istegehên Dilê te, mîn şanoyekê, li ber qeraxê pirtûxaneyekê , di pey re, çîrokbêjî derbas dibe. Bi awayekî romantîk, bi Josfîna xwe mest dibe. Di deqî de, şikestinek dest pê dike, dema dibêje:
„ Me tu navnîşan nedan hev??! Istegehên dilê te
Ev pirsnîşan û seyrnîşan, sergêjî, goman û tevlîhevbûna wî diyar dikin, belkî kêmtecrubeya wî jî. Di, vê helbestê de, xwêner, piştî bersivdana pir pirsan û yek ji wan, ko di dawî de tê û li ser evînê, pêrgî LÊ dibe:
„ Lê…/
Laşê min di livîna te de, ji hêsirên giryana Hans Curt Flemming şil e,
û can ji evînê zuha nabe, … lê….ê.. ê“ Istegehên dilê te
Ev Lê nîşana rêgiriyê, li pêkhatina hemî hêvî û armancên wî. Xwêner li vir li hember, huner e, karekî hunerî ye, di hundurê devera nû û deverên kevin de, diyalogeke nepenî heye, Girê Şermola/Zankoya Helebê/warê Hans Curt Flemming. Li vir, mesajên cuda cuda hene. Li vir peyva Umberto Eco, di hizra min de beşdar dib edema dibêje: “ Huner, -helbest jî di nav de- mesajeke pirralî ye, ji pirr nîşan û wateyan, di her nîşanekê de, jiyaneke piçûk heye. Wate, nîşan hilgirê wateyan in.” R 156. Pirtûka Dieter Burdorf. Einführung in die Gedichtanalyse, 2 Auflage, verlag J.B. Mtzler. Stuttgart. 1997.
Helbest hunerekî vekirî ye. Rast e, regezên form (ciwanî, hunerî, rîtim, aheng, endaza giyofrafî û…) û nijyara zimanî giring in, lê ya ji hemiyan, li ser pileya deq, giringtir e, pirrwatedariya helbestê ye.
Pêwendiyên ahengsazî, rîtim û ciwaniyê di nêvbera A.Musa û Ahmed arif de, diyar in. Li vir em dibêjin, kartêkirina wergera Dildar, her wisa jî awayê xwendina Ahmed Arif bi kurdî, li ser deqên E. Mûsa bêsinor in….Nimûne: Di helbesta A.Musa de: Dayik û cendekên gemkirî de, ne di chekî tenê de, kartêkirina helbest û rîtmên A.Arif, lê diyar in:
Êdî, ne kolanên vî bajarê biyan min hildigirinne di ezmanê wî de heye piçek sura
bayê te, li ber pozê min
carekê, nîvcarekê bi hesanî
hilma xwe vedim” Dayik û cendekên gemkirî.
A.Arif jî di helbesta xwe ya sî û sê gullan de, ji wergera Dildarê Şeko, weha dibêje: “ Ev curme, egerê kuştina me.
Êdî, bi rêbirrî/bi derbirî
bi pêxwasî
bê xinizî dertê nave me” R. 88 . Ahmed Arif, Ji kesera te.. min pranga kevnarkirin, wergêr: Dildar Şeko. Tîrmeh.1990.
Li vir, derbasbûn û derketina hevokan, lib a A.Arif û A.Musa hevahengiyê di gel hev dikin. Nimûneyeke din:
Dimirim..
Ji bo te ha.. ma te hay jê heye?. Dayik û cendekên gemkirî.
Li vir, A. Musa, sud ji 2 helbestên A.Arifî kirine, ew jî ev in:
“ Hiş, bila kes nebihûse.
bila nebihîsin dê mirim ha.” R. 41 Ahmed Arif, Ji kesera te.. min pranga kevnarkirin, wergêr: Dildar Şeko. Tîrmeh.1990.
Helbesta din, ko heme hevok bi giştî biriye, lê nizanim, bo çî nexistiye nav du kevanan de?!
“ Te hay jê heye dîwarê kevir?” R. 26. Ahmed Arif, Ji kesera te.. min pranga kevnarkirin, wergêr: Dildar Şeko. Tîrmeh.1990.
Ez naxwazim pir dirêj bikim, ka çawan, û çi ne, ev hevdeqî, hevheyberî” Intertextuality” ya di navbera wan de. Wek li jor hatiye nivîsîn, ev kartêkirina rîtim û helbestvaniya A. Arif li helbestvanê me bûye,- ne tenê li wî, lê li piraniya, helbestvanên “moderinnivîs”-. Mebest, li gor têgehiştina min ew e, ko seqa nivîsîna mijarên herduyan nêzîkî hev in, êş, kovan, hesret û keder in. Ev car, nedûr e û ne jî seyr e, ko kartêkirin hebe.
Helbestvan, ne ko xwestiye, wî bişopîne, belê bi mebest, hişwerî an jî ne heşwerî xwestiye lîstika wan aheng û rîtman, hevok û sytaksan berdewam bike. Wate hevdeqiyeke bi mebest û armanc.
Helbestên A.Musa, ji nişka ve, bi kotekî, berê me didin êşên xwe, şevpestên xwe, çigareya xwe, şevên xwe yên bi dawî nayên, dako me bi wan êşan, wan bendmanan, wan asoyiyên rewrewkane û wî giriyê xwe yê bêhêsir piv bide, dako dever û simblên wî di hiş û sawêrên xwêner de, li ciwaneyeke din rast werin:
„û hêjî em ji şevê hez dikin
-ji xwe-
Çimkî em bi tariyê re ji dayîk bûne..
Pîrhevok, gurê manco, sînor, Gola Enter, Şêxê Doda, newala
Zerahê,
Hacûc û Macûc û saweke bêdeng Şermola“ Sawa Bêdeng
Cih û navên bi saw û efsanewî, dibin bersiva A. Musa, li ser şikestin û têkçûnên nû, li biyanistanê, wekî ko zimanhalê bibêje, ez bi tarî û têkçûnan re ji dayik bûme.
Ev şêwe helbest, dexzekê li nik xwêner ava dike, berê wî dide lêpirsîn û xepardina deqan, dako taybetmendiya wan diyarokên tal û mijane de, binase. Eger hat û xisletek ji wan xwenasnekirinan, nehate naskirin, an jî derveyî sinorê hiş ma, êdî hinga dê bibêjine M.Foucault, ko sinor ji jiyana me re hatine kêşan û em di nêv çekmeçan û zeviyan de, li hişmendiya xwe digerin.
Helbestvanê me, xwêner vedikêşe goşeya xwe ya dahênanê û asoyên taristanê li pêşiya xwêner teng dike. Para evîn, mirin, beşdarî, nebeşdarî, çûn, çûn û çûnê, şev û şevê, sawir û şêtî, li nik A.Musa, nekêmir ji hebûna wî, xemgîniya wî û serboriya wî ya zilindar e. Ew e, yê laş, li ba wî ji giyan bar dike û giyan, tûşî azaran dibe, dinale, dinale û diarihe. A. Musa, ji vê cîhanê, hingirî ye û sûravekên xwe di serê peyvê û helbestê re derdixe. Rûpelên biyografiya xwe vedike, tenê giryan, xem û kovanan dibîne, bîanînên wî, ew serpêhatî, keser in di bin xwelîdankê de:
Serpêhatî bi girî b dawî dibe.
Tu dikarî di çavê pêsemîn xoşewîsta min biwînî,
yan di hêstira we a dawî de..,
û ji bo tu jî nebî rupelek ji çîroka min..!
we di dile min werneke..
eve têkçûnê ji min re berde..!?
….
Ê min…,
ne li ser te,
ne li ser xwe
-tenê digirîm-
Ji bo çavên xwe ji kirêtia
Evê îhaa pûşt bişom?!
Ê min..,
ji destê te tê ku tu dilê min
mîna cigareya dawî-bi bêhnçikekê- bi dawî bikî
û.. xwe bi kesereke dawî ke ji xweliyê
di xwelîdanka sînga min de!? Xweliya dil

Subjektivîzim, girî û êş û kovan bêdawi ne. Bîrkirina, nalînên biluran, stranên kurdî, şûnwaren kurdî, bêhinvedanên biyanistanê û melhema ser havîbûnên A.Musa ne
Em çi bikin, A.Musa, helbest qêrîna piştî mirinê ye û dilşahiya yê qurbanî ye!
Helbestvan A.Musa, wan helbest û deqên, mişt, kovan, keser, êş, xerîbî, girî, bîranîn û zugurdî, mişt qelebalx, bi bêdengiyeke ciwan, û hunerkî zîz dinivîse. Di dema nivîsîna vê xwendinê de, mizgîniya weşana çapa diwan, ji weşanên Dezgeha SEMA hat. Dako hun dilê xwe ji êş û kovanan hênik bikin, seryekî bi çavên xwe li pirtûkê bixwin û….